Кіріспе

1902 жылғы Питер Кропоткиннің очерктер жинағы – «Өзара көмек: Эволюция факторы» – орыс натуралисі және анархист философы Питер Кропоткиннің 1902 жылғы антропологиялық очерктер жинағы. 1890-1896 жылдар аралығында ағылшын тіліндегі «The Nineteenth Century» журналында жарияланған очерктер, жануарлар әлемі мен адам қоғамындағы өзара тиімді ынтымақтастық және өзара көмек (немесе «өзара көмек») рөлін зерттейді. Бұл, бәсекелестікке және ең мықтыларының тірі қалуына баса назар аударатын әлеуметтік дарвинизм теорияларына, сондай-ақ Жан Жак Руссо сияқты жазушылардың ынтымақтастықтың себебін жалпыға ортақ махаббат деп түсіндірген романтикалық көзқарастарына қарсы тұрады. Керісінше, Кропоткин өзара көмектің адам және жануарлар қауымдастықтарының тірі қалуы үшін маңызды екенін, сонымен қатар ар-ұятпен бірге табиғи іріктеу арқылы дамығанын көрсетеді. «Өзара көмек» анархистік коммунизмнің негізгі еңбегі саналады. Ол марксистердің тарихи материализміне альтернатива ретінде коммунизмнің ғылыми негізін ұсынады. Кропоткин жануарлар әлемінде, ежелгі және ерте еуропалық қоғамдарда, ортағасырлық еркін қалаларда (әсіресе гильдиялар арқылы) және 19 ғасырдың соңындағы ауыл, еңбек қозғалысы мен мұқтаж халық үшін өзара көмектің маңыздылығын қарастырады. Ол мемлекетті, әсіресе жеке меншік құру арқылы, тарихи маңызы бар өзара көмек институттарын жойғаны үшін сынап тұрады. Көптеген биологтар (оның ішінде өз буынының ең ықпалды эволюциялық биологтарының бірі Стивен Джей Гулд) оны ынтымақтастықты ғылыми тұрғыдан зерттеуде маңызды ынталандырушы күш деп санайды.

Қабылдау

Даниэль П. Тодс 19 ғасырдағы орыс натурализмі туралы еңбегінде Кропоткиннің жұмысын "биологиямен айналысқан анархистің ерекше туындысы деп есептеуге болмайды" деген қорытындыға келеді және оның көзқарастары "орыс эволюциялық ой-пікірінің кең ағынының бір көрінісі болды, бұл оның осы тақырыптағы жұмысына негіз болды, тіпті оны ынталандырды және бұл солшыл ойшылдарға ғана шектелмеді" дейді. Кропоткин жеке организмдердің шектеулі ресурстар үшін бәсекелестік күресі мен организмдердің қоршаған ортамен ұжымдық күресі арасындағы айырмашылықты баса көрсетеді. Ол Сибирь мен Солтүстік-Шығыс Азиядағы өзінің тікелей бақылауларынан, жануарлар популяциясының мол азық-түлік көздеріне қарамастан, қатал ауа-райымен шектелгенін көрді. Мысалы, жыртқыш құстар бір-бірінен азық ұрлап бәсекелесе алады, ал көшпенді құстар қатал қыста аман қалу үшін ұзақ қашықтыққа бірлесіп ұшады. Ол күрес түрлерінің бәсекелестік формасын жоққа шығарған жоқ, бірақ ынтымақтастыққа негіделген түрінің жеткілікті бағаланбағанын айтты: "Түрлер арасында зор соғыстар мен қырып-жою болып жатыр; сонымен бірге, өзара қолдау, өзара көмек және өзара қорғаныс та бар, тіпті одан да көп. Қоғамдық өмір заңдарының бірі – өзара күрес заңымен бірдей". Кропоткиннің биологияға қатысты көзқарасы қазіргі заманғы түсініктермен үйлеседі. Стивен Джей Гулд Кропоткиннің байқауларына жоғары баға берді, егер ынтымақтастық жеке тіршілікті арттырса, табиғи іріктеу оны жоққа шығармайды, керісінше, ынталандырады деп атап өтті. Кропоткиннің идеялары биологияда қазір танылған мутуализм (екі түрлі түр арасындағы өзара тиімді қарым-қатынас) және альтруизм (бір түрдің мүшесі екіншісіне көмектескенде) маңыздылығын болжады. Жануарлардағы альтруизмнің мысалдарына туыстық таңдау және өзара альтруизм жатады. Дуглас Х. Бушер Кропоткиннің кітабын альтруизмнің биологиялық теориясының дамуына бастама берген туынды ретінде қарастырады.

Басылымдар

Құрамында Кропоткиннің 1914 жылғы алғы сөзі, Эшли Монтегюдің сөз басы және библиографиясы, сондай-ақ Томас Х. Хакслидің "Тіршілік үшін күрес" еңбегі бар.