Адам Смиттың «Моральдық сезімдер теориясы» кітабы

Адам Смиттың «Моральдық сезімдер теориясы» (1759) кітабы – этика, философия, экономика негіздерін, өзгелермен әрекеттесудегі сезімдерді зерттейді.

17 мин оқу

100%

Дереккөз: The Theory of Moral Sentiments — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Адам Смиттің "Адами сезімдердің моральдық теориясы" кітабы 1759 жылы Адам Смит жазған еңбек. Ол Смиттың "Халықтардың байлығы" (1776), "Философиялық тақырыптар туралы эсселер" (1795) және "Әділет, полиция, кіріс және қару туралы лекциялар" (1763) (алғаш рет 1896 жылы жарияланған) сияқты кейінгі туындыларының этикалық, философиялық, экономикалық және әдістемелік негізін қалады.

І бөлім, І бөлім, ІІ тарау: Күлкі мен өзара жанашырлық туралы

Смит одан әрі адамдардың өздерімен бірдей сезімдерді бөлісетін басқалардың қатысуымен қуаныш сезінетінін, ал "кері" сезімдері барлардың қатысуымен реніш сезінетінін айтады. Смит бұл қуаныштың жеке мүддеден туындамайтынын: егер басқалар ұқсас эмоционалдық күйде болса, оларға көмектесуге көбірек бейім екенін көрсетеді. Смит сондай-ақ, өзара жанашырлықтан алынған қуаныштың тек басқа адамның күшейткен бастапқы сезімнің күшеюінен ғана туындамайтынын айтады. Смит адамдардың жағымсыз эмоцияларға көрсетілген өзара жанашырлықтан жағымды эмоцияларға қарағанда көбірек ләззат алатынын атап өтеді; біз "өзіміздің жағымсыз эмоцияларымызды достарымызбен бөлісуге көбірек ниеттенеміз" (13-бет). Смит өзара жанашырлық бастапқы эмоцияны күшейтеді және қайғыны "жеңілдетеді" деп ұсынады. Бұл өзара жанашырлықтың "азаматтық жеңілдік" моделі, онда өзара жанашырлық қайғыны күшейтеді, бірақ сонымен қатар жеңілдеуден қуаныш сыйлайды, "өйткені оның жанашырлығының тәттілігі осы қайғының ащылығын толық өтемелейді" (14-бет). Керісінше, олардың қайғысын мазақтап немесе әзілдеу - екінші адамға келтіретін "ең қатал қорлау": серіктестердің қуанышына бейжай қарағандай көріну - тек әдепсіздік; бірақ олар бізге өздерінің қайғыларын айтқанда, қапаланбау - нағыз адамдық емес (14-бет). Ол достық үшін екі жақты жағымсыз сезімдердің қажетті шарты екенін, ал жағымды сезімдердің өзара жанашырлығы қажет емес, бірақ ыңғайлы екенін нақтылайды. Бұл "өзара жанашырлықтың емдік тынысы" салдарынан, досы "қайғы мен наразылыққа" жауап ретінде міндетті түрде беруі керек, әйтпесе дене жарасын емдемеумен тең болар еді. Біз тек басқалардың жанашырлығынан ғана емес, сонымен қатар басқалармен сәтті жанашырлық танытудан қуаныш аламыз, ал оған қол жеткізе алмаудан ыңғайсыздық сезінеміз. Жаны ашығандық - қуаныш, жанашырлық танытудан бас тарту - жағымсыздық. Смит сондай-ақ, басқа адамға жанашырлық танытпау бізге жағымсыздық тудырмауы мүмкін екенін, бірақ біз оның сезімдерін негізсіз деп санап, оны кінәлауымыз мүмкін, мысалы, басқа адам біздің ойымызша мұндай жауапқа лайық емес оқиғаға жауап ретінде үлкен қуаныш немесе қайғыны сезінген кезде.

Smith continues by arguing that people feel pleasure from the presence of others with the same emotions as one's self, and displeasure in the presence of those with "contrary" emotions. Smith argues that this pleasure is not the result of self interest: that others are more likely to assist oneself if they are in a similar emotional state. Smith also makes the case that pleasure from mutual sympathy is not derived merely from a heightening of the original felt emotion amplified by the other person. Smith further notes that people get more pleasure from the mutual sympathy of negative emotions than positive emotions; we feel "more anxious to communicate to our friends" (p. 13) our negative emotions. Smith proposes that mutual sympathy heightens the original emotion and "disburdens" the person of sorrow. This is a 'relief' model of mutual sympathy, where mutual sympathy heightens the sorrow but also produces pleasure from relief "because the sweetness of his sympathy more than compensates the bitterness of that sorrow" (p. 14). In contrast, mocking or joking about their sorrow is the "cruelest insult" one can inflict on another person:
To seem to not be affected by the joy of our companions is but want of politeness; but to not wear a serious countentance when they tell us their afflictions, is real and gross inhumanity (p. 14). He makes clear that mutual sympathy of negative emotions is a necessary condition for friendship, whereas mutual sympathy of positive emotions is desirable but not required. This is due to the "healing consolation of mutual sympathy" that a friend is 'required' to provide in response to "grief and resentment", as if not doing so would be akin to a failure to help the physically wounded. Not only do we get pleasure from the sympathy of others, but we also obtain pleasure from being able to successfully sympathize with others, and discomfort from failing to do so. Sympathizing is pleasurable, failing to sympathize is aversive. Smith also makes the case that failing to sympathize with another person may not be aversive to ourselves but we may find the emotion of the other person unfounded and blame them, as when another person experiences great happiness or sadness in response to an event that we think should not warrant such a response.

І бөлім, ІІ бөлім, І тарау: Өздерінің бастауы денеден келетін құмарлықтар туралы

Смиттің пікірінше, дене күйіне немесе "денеден бастау алатын құштарлықтарға" көңіл жарыққысы келмейтін болғандықтан, оларды басқаларға көрсетуге болмайды. Мысалы, аш болғанда "қатты жеу" – егер аштықтың айқын сипаттамасы мен себебі болса, бейтарап бақылаушы аздап түсінікпен қарай алады, бірақ аштықтың өзі тек сипаттама арқылы туындамайтындықтан, оның көңілі толыққандай толмайды. Смит сексуалдық құштарлықты да басқалардың алдында ұятсыз деп санайтын дене құмарлығының бір түрі ретінде қарастырады, бірақ әйелге көбірек "қуаныш, әдемілік және назар" көрсетпеудің өзі де еркек үшін дұрыс емес екенін айтады (39-бет). Қайғыны айту да жөнсіз. Смиттің ойынша, осы дене құмарлықтарына көңіл жарыққысы келмеуінің себебі – "біз олардың ішіне еней алмаймыз" (40-бет). Смит бойынша, мінекейлік – дене құмарлықтарын бақылау. Керісінше, қиял құмарлықтары, мысалы, махаббаттың жоғалуы немесе амбиция, оларға көңіл жарыққысы келгенімен оңай, себебі біздің қиялымыз азап шегушінің сезіміне бейімделе алады, ал денеміз азап шегушінің денесіне мұндай мүмкіндік бермейді. Ауырсыну уақытша, ал зиян тек зорлық-зомбылық тоқтағанға дейін ғана сақталады, ал қорлау ұзаққа созылады, өйткені қиялымыз оны қайта-қайта ойлай береді. Сол сияқты, денедегі жарақаттан туындаған қорқыныш, мысалы, кесу, жара немесе сыну, бізді де қызықтырады, себебі олар біз үшін де қауіпті; яғни, көңіл жарыққысы біз үшін оның қандай екенін елестету арқылы оянады.

І бөлім, ІІ бөлім, ІІ тарау: Ой-өрісінен белгілі бір бұрылыс немесе әдеттен бастау алатын құмарлықтар туралы

"Қиялдың белгілі бір бұрылысынан немесе әдетінен бастау алатын" құштарлықтар "көпке ұнамайды". Олардың ішінде сүйіспеншілік те бар, себебі біз басқа адамның сүйіспеншілігіне жауап ретінде өз сезімімізді толыққанды түсіне алмаймыз, демек, оған жанашырлық таныту да қиын. Ол сондай-ақ сүйіспеншілікке деген құштарлықтың "әрқашан күлкіге ұшырайтынын", себебі "біз оны өзіміз сезіне алмаймыз" дейді. Сүйіспеншілікте бізді сүйіспеншілікке, ал одан кейін жанашырлыққа шақырудың орнына, ол бейтарап бақылаушыны сүйіспеншіліктің пайда болуынан немесе жоғалуынан туындайтын жағдай мен сезімдерге сезімтал етеді. Бұл себебі, сүйіспеншілікке үміттенуді немесе оны жоғалтудан қорқуды елестету оңай, бірақ оның нақты тәжірибесін сезіну емес, және "осы себепті бақытты құштарлық, бақытты жоғалтудың қорқынышты және қайғылы жағдайларынан" гөрі бізге әлдеқайда аз қызықты болады (49-бет). Осылайша, сүйіспеншілік сүйіспеншіліктің өзі үшін емес, оны алу немесе жоғалту арқылы туындайтын эмоцияларды күту үшін жанашырлық тудырады. Смит сүйіспеншілікті "күлкілі", бірақ "табиғи жамандық емес" деп санайды (50-бет). Сондықтан, біз сүйіспеншіліктің "адамгершілік, жомарттық, мейірімділік, достық және құрмет" (50-бет) сезімдеріне қатысты жанашырлық танытамыз. Алайда, осы екіншілік эмоциялар сүйіспеншілікте шамадан тыс болғандықтан, Смит пікірінше, оларды орташа дауыспен білдіру керек, себебі:
Бұлардың бәрі біздің серіктестерімізді бізді қызықтыратын дәрежеде қызықтырады деп күтуге болмайды. Олай болмаса, жаман серік болады, сондықтан нақты қызығушылықтары мен хоббилері бар адамдар өз құштарлықтарын туысқан рухтары бар адамдарға ("Философ тек философпен бірге" (51-бет)) немесе өздеріне сақтауы керек.

І бөлім, ІІ бөлім, ІІІ тарау: Әлеуметтік емес құмарлықтар туралы

Смит ең әуелі жек көру мен ренішті «әлеуметтік емес құштарлықтар» деп атайды. Смиттің сөзіне қарағанда, бұл – қиялдың құштарлықтары, бірақ олар орташа деңгейде білдірілген жағдайда ғана бейтарап бақылаушыда ынталылық тудыруы мүмкін. Осы құштарлықтар екі адамға қатысты болғандықтан – яғни, ренжіген (ашуланған немесе ызаланған) және ренжіткен адамға – біздің ынтамыз табиғи түрде осы екеуінің арасында тартылады. Нақтырақ айтқанда, біз ренжіген адамға ынта танытсақ та, ренжіген адам ренжіткенге зиян келтіруі мүмкін деп қорқамыз, сондықтан ренжіткенге төнген қауіптен де қорқамыз және оған да ынта танытамыз. Бұрын айтқанымыздай, бейтарап бақылаушы ренжіген адамға ынтамен қарайды, бірақ егер ренжіген адам ренжітуді әділ және салмақты түрде қабылдаса, онда бұл бақылаушының санасында ренжігенге жасалған зұлымдықты күшейтеді, соның салдарынан ынта да артады. Ашудың шамадан тыс болуы ынта тудырмағаны сияқты, ашудың жеткіліксіз болуы да ынта тудырмайды, себебі бұл ренжігеннің қорқуын немесе немқұрайлылығын білдіруі мүмкін. Мұндай жағдай бейтарап бақылаушыға ашу-ызаның шамадан тыс болуымен тең келеді. Дегенмен, жалпы алғанда, ашуды басқалардың алдында білдіру дұрыс емес. Себебі, хирургиялық операцияның бірденгі әсері жағымсыз болғанымен, ұзақ мерзімді нәтижесіне қол жеткізу үшін оны қабылдауға тура келеді. Сол сияқты, ашу орынды болса да, ол жағымсыз. Смиттың айтуынша, осы себепті біз ашудың немесе реніштің себебін білгенше ынта танытпаймыз, өйткені егер бұл эмоция екінші адамның әрекетімен негізделмесе, онда бірден туындайтын келіспеушілік пен екінші адамға төнетін қауіп (және өзімізге ынта арқылы) бақылаушының ренжіген адамға деген кез келген ынтасын жоққа шығарады. Ашу, жек көру немесе реніштің білдірілуіне жауап ретінде, бейтарап бақылаушы ренжіген адамға ынтамен емес, керісінше, осы сезімдерді білдіргені үшін ренжіген адамға ызамен қарауы мүмкін. Смит бұл эмоциялардың кері әсеріне қатысты табиғи оптималдық бар деп санайды, себебі ол адамдар арасындағы жаман ниеттің таралуын азайтады, осылайша функционалды қоғамдардың пайда болу ықтималдығын арттырады. Смит сондай-ақ ашу, жек көру және реніштің ренжіген адамға ренжітудің өзінен гөрі ренжіту туралы ойдан көбірек әсер ететінін айтады. Ол бізден алынған нәрселерсіз де өмір сүре алатынымызға сенімді, бірақ бізді бір нәрсені алып тастау туралы ой ашуландырады. Смит осы бөлімді бейтарап бақылаушы оң әлеуметтік қатынастар мен адамгершілікті сақтау мақсатымен, сабырлылықпен, егер бұл бізді «мәңгілік қорлауларға ұшыратуға» әкелмейтін болса, бізге ынта танытпайтынын айта отырып аяқтайды (59-бет). Біз тек «қажеттіліктен, үлкен және қайталап болатын қоздырылған жағдайлардың салдарынан» (60-бет) ғана басқалардан кек алуымыз керек. Смит ашу-ызаға, жек көруге, ренішке, тек әлеуметтік себептерге байланысты әрекет етпеу керектігін нақтылайды, оның орнына бейтарап бақылаушы орынды деп санайтын нәрсені елестетіп, әрекеттерімізді тек суық есептеулерге негіздеуіміз керек.

Smith talks of hatred and resentment next, as "unsocial passions." According to Smith these are passions of imagination, but sympathy is only likely to be evoked in the impartial spectator when they are expressed in moderate tones. Because these passions regard two people, namely the offended (resentful or angry person) and the offender, our sympathies are naturally drawn between these two. Specifically, although we sympathize with the offended person, we fear that the offended person may do harm to the offender, and thus also fear for and sympathize with the danger that faces the offender. The impartial spectator sympathizes with the offended person in a manner, as emphasized previously, such that the greatest sympathy occurs when the offended person expresses anger or resentment in a temperate manner. Specifically, if the offended person seems just and temperate in coping with the offense, then this magnifies the misdeed done to the offended in the mind of the spectator, increasing sympathy. Although excess anger does not beget sympathy, neither does too little anger, as this may signal fear or uncaring on the part of the offended. This lack of response is just as despicable to the impartial spectator as is the excesses of anger. However, in general, any expression of anger is improper in the presence of others. This is because the "immediate effects [of anger] are disagreeable" just as the knives of surgery are disagreeable for art, as the immediate effect of surgery is unpleasant even though long term effect is justified. Likewise, even when anger is justly provoked, it is disagreeable. According to Smith, this explains why we reserve sympathy until we know the cause of the anger or resentment, since, if the emotion is not justified by the action of another person, then the immediate disagreeableness and threat to the other person (and by sympathy to ourselves) overwhelm any sympathy that the spectator may have for the offended. In response to expressions of anger, hatred, or resentment, it is likely that the impartial spectator will not feel anger in sympathy with the offended but instead anger toward the offended for expressing such an aversive. Smith believes that there is some form of natural optimality to the aversiveness of these emotions, as it reduces the propagation of ill will among people, and thus increases the probability of functional societies. Smith also puts forth that anger, hatred, and resentment are disagreeable to the offended mostly because of the idea of being offended rather than the actual offense itself. He remarks that we are likely able to do without what was taken from us, but it is the imagination which angers us at the thought of having something taken. Smith closes this section by remarking that the impartial spectator will not sympathize with us unless we are willing to endure harms, with the goal of maintaining positive social relations and humanity, with equanimity, as long as it does not put us in a situation of being "exposed to perpetual insults" (p. 59). It is only "with reluctance, from necessity, and in consequence of great and repeated provocations" (p. 60) that we should take revenge on others. Smith makes clear that we should take very good care to not act on the passions of anger, hatred, resentment, for purely social reasons, and instead imagine what the impartial spectator would deem appropriate, and base our action solely on a cold calculation.

І бөлім, ІІ бөлім, IV тарау: Әлеуметтік құмарлықтар туралы

"Жомарттық, адамгершілік, мейірімділік, қайырымдылық, өзара достық және құрмет" сияқты әлеуметтік сезімдер бейтарап бақылаушы тарапынан үлкен мақұлдаумен қарастырылады. "Игі ниетті" сезімдердің ұнамдылығы бақылаушыны осы сезімдерге қатысты адамға да, оның нысанына да толыққанды көңіл жағдыруға алып келеді және олар шамадан асып кетсе де бақылаушыға жағымсыздық тудырмайды.

І бөлім, ІІ бөлім, V тарау:

Ақырғы құштарлықтар немесе "өзімшіл құштарлықтар" – қайғы мен қуаныш. Смит оларды ашу мен реніш сияқты жағымсыз санамайды, бірақ жомарттық пен адамгершілік сияқты әлеуметтік құштарлықтардай мейірімді де емес. Смит бұл үзіндіде бейтарап бақылаушының әлеуметтік емес сезімдерге көңіл бөлмейтінін, себебі олар ренжіген және ренжіткен адамдарды бір-біріне қарсы қояды, ал әлеуметтік сезімдерге көңіл бөледі, өйткені олар сүйгенді және сүйіліпті біріктіреді. Ал өзімшіл құштарлықтарға қатысты бейтарап бақылаушы олардың бір адам үшін жақсы немесе жаман болуына байланысты аралық сезімде болады, олар жағымсыз емес, бірақ әлеуметтік сезімдердей ұлы емес. Қайғы мен қуаныш туралы Смит кішкентай қуаныштар мен үлкен қайғыға бейтарап бақылаушының көңіл бөлгенін, бірақ осы сезімдердің басқа деңгейлеріне көңіл бөлмейтінін айтады. Үлкен қуаныш көбінесе қызғанышпен қарсы алынуы мүмкін, сондықтан үлкен сәттілікке ие болған адамның кішіпейілді болуы жөн, әйтпесе қызғаныш пен наразылықтың салдарына тап болады. Бұл дұрыс, өйткені бақылаушы бақытты адамның "біздің қызғанышымыз бен оның бақытына деген жек көруіне" көңіл бөледі, себебі бұл бақылаушының бақытты адамның бақытына деген көңіл бөлмеуіне алаңдаушылық білдіреді. Смит айтуынша, бұл кішіпейілділік сәтті адамның және оның бұрынғы достарының көңілін қалдырады, олар көп ұзамай жолдарын бөліседі. Сол сияқты, сәтті адам жоғары дәрежелі жаңа достар таба алады, оларға ол кішіпейілді болуы керек және қазір олардың теңі болғаны үшін "мазасыздық" үшін кешірім сұрауы керек: Ол әдетте тым тез шаршайды және біреуінің салқын және күдікті мақтанышынан, екіншісінің тіл тиекшілігінен біріншісін елеусіз қалдырып, екіншісін тіл тиекшілікпен қабылдауға итермелейді, соңында ол әдетте өршіл болып, олардың барлығының құрметін жоғалтады. Бұл мәселенің шешімі – әлеуметтік дәрежеде бірте-бірте көтерілу, келесі қадамға қадам басқанға дейін жолды мақұлдау арқылы тазалау, адамдарға бейімделуге уақыт беру және осылайша "жетіп алғандарға қызғаныш пен артта қалғандарға өшпенділік" болдырмау (66-бет). Смит айтуынша, күнделікті өмірдің кішкентай қуаныштары көңіл бөлумен және мақұлдаумен қарсы алынады. Бұл "адам өмірінің бос орнын толтыратын" (67-бет) "маңызсыз нәрселер" көңіл аударады және бізді проблемаларды ұмытуға көмектеседі, жоғалған доспен татуластырады. Қайғыға қатысты керісінше, кішкентай қайғы бейтарап бақылаушыда ешқандай көңіл бөлмейді, ал үлкен қайғы көп көңіл бөледі. Кішкентай қайғыларға қатысты, ауыратын адам оларды әзілге айналдырып, мазақтайды, себебі ауыратын адам бейтарап бақылаушыға кішкентай шағымдар туралы айту көңілде күлкі тудыратынын біледі, сондықтан ауыратын адам оған көңіл бөлейді, өзін-өзі мазақтайды.

The final set of passions, or "selfish passions", are grief and joy, which Smith considers to be not so aversive as the unsocial passions of anger and resentment, but not so benevolent as the social passions such as generosity and humanity. Smith makes clear in this passage that the impartial spectator is unsympathetic to the unsocial emotions because they put the offended and the offender in opposition to each other, sympathetic to the social emotions because they join the lover and beloved in unison, and feels somewhere in between with the selfish passions as they are either good or bad for only one person and are not disagreeable but not so magnificent as the social emotions. Of grief and joy, Smith notes that small joys and great grief are assured to be returned with sympathy from the impartial spectator, but not other degrees of these emotions. Great joy is likely to be met with envy, so modesty is prudent for someone who has come upon great fortune or else suffer the consequences of envy and disapprobation. This is appropriate as the spectator appreciates the lucky individual's "sympathy with our envy and aversion to his happiness" especially because this shows concern for the inability of the spectator to reciprocate the sympathy toward the happiness of the lucky individual. According to Smith, this modesty wears on the sympathy of both the lucky individual and the old friends of the lucky individual and they soon part ways; likewise, the lucky individual may acquire new friends of higher rank to whom he must also be modest, apologizing for the "mortification" of now being their equal:
He generally grows weary too soon, and is provoked, by the sullen and suspicious pride of the one, and by the saucy contempt of the other, to treat the first with neglect, and the second with petulance, till at last he grows habitually insolent, and forfeits the esteem of them all those sudden changes of fortune seldom contribute much to happiness (p. 66). The solution is to ascend social rank by gradual steps, with the path cleared for one by approbation before one takes the next step, giving people time to adjust, and thus avoiding any "jealousy in those he overtakes, or any envy in those he leaves behind" (p. 66). Small joys of everyday life are met with sympathy and approbation according to Smith. These "frivolous nothings which fill up the void of human life" (p. 67) divert attention and help us forget problems, reconciling us as with a lost friend. The opposite is true for grief, with small grief triggering no sympathy in the impartial spectator, but large grief with much sympathy. Small griefs are likely, and appropriately, turned into joke and mockery by the sufferer, as the sufferer knows how complaining about small grievances to the impartial spectator will evoke ridicule in the heart of the spectator, and thus the sufferer sympathizes with this, mocking himself to some degree.

І бөлім, ІІІ бөлім, ІІ тарау: Арманың пайда болуы және дәрежелердің ажыратылуы туралы

Бай адам өз байлығымен мақтанады, себебі ол осы дүниелік назарды өзіне тартатынын және адамзаттың оның жағдайының артықшылықтарынан туындайтын жағымды сезімдерге қосылуға дайын екенін сезінеді. Осыны ойлағанда, оның жүрегі іштей шипаланып, кеңейе түседі, және ол осы себепті байлығын басқа барлық артықшылықтардан гөрі жақсы көреді. Ал кедей адам, керісінше, кедейлігіне ұялады. Ол өзін адамдардың көзінен тыс қылып қояды немесе егер олар оны байқаса, олар оның басына түскен қайғы-қасіретке аса бір жаны риза болмайды. Ұлы хан, мәңгілік өмір сүрсін! – шығыс елдеріндегі мақтаудың әдетінше, біз оларға осылай айтар едік, егер тәжірибе бізге оның бекер екенін көрсетпегенде. Оларға келген әрбір апат, жасалған әрбір зұлымдық, көрерменнің көкірегінде басқа адамға осылай орын болғанда, он есе артық аяныш пен ашуды тудырады. Адам табиғатынан бейхабар адам, төмендегілердің қайғысына немқұрайдылықпен қарап, жоғарыдағылардың бақытсыздықтары мен азаптарына өкініш пен ашу сезінетін адам, ауырсынудың жоғары дәрежедегілерге қарағанда, төмендегілерге қарағанда қаттырақ сезілуі керек және өлімнің құрылыстары жоғары мәртебелілер үшін қорқыныштырақ болуы керек деп ойлауға бейім болар еді. Адамзаттың байлар мен қуаттылардың барлық құмарлықтарына еріп, дәрежелердің айырмашылығы мен қоғамдық тәртіп осы бейімділікке негізделген. Тіпті халық осы деңгейге жеткен кезде де, олар әр сәтте өкінішпен толып, бұрынғыдан бері табиғи жоғарылары деп қараған адамдарға деген құрметтің әдеттегі жағдайына оңай қайта оралады. Олар өз монархтарының қорлануын көтере алмайды. Аяныш тез арада ашудың орнын басады, олар өткен барлық наразылықтарды ұмытып, адалдықтың ескі принциптерін қайта жаңғыртады және бұрынғы билеушілерінің құлаған билігін қалпына келтіруге асығады, олар оған қарсы болған зорлық-зомбылықпен. Карл I-нің өлімі патшалық отбасының қайта орнатуына әкелді. Джеймс II-ге деген аяныш, оны халық кемеге отырып қашып бара жатқанда ұстағанда, Революцияны тоқтатуға шама келтірді және оны бұрынғыдан да ауыр етуге себеп болды.

The rich man glories in his riches, because he feels that they naturally draw upon him the attention of the world, and that mankind are disposed to go along with him in all those agreeable emotions with which the advantages of his situation so readily inspire him. At the thought of this, his heart seems to swell and dilate itself within him, and he is fonder of his wealth, upon this account, than for all the other advantages it procures him. The poor man, on the contrary, is ashamed of his poverty. He feels that it either places him out of the sight of mankind, or, that if they take any notice of him, they have, however, scarce any fellow feeling with the misery and distress which he suffers. Great King, live for ever! is the compliment, which, after the manner of eastern adulation, we should readily make them, if experience did not teach us its absurdity. Every calamity that befalls them, every injury that is done them, excites in the breast of the spectator ten times more compassion and resentment than he would have felt, had the same things happened to other men. A stranger to human nature, who saw the indifference of men about the misery of their inferiors, and the regret and indignation which they feel for the misfortunes and sufferings of those above them, would be apt to imagine, that pain must be more agonizing, and the convulsions of death more terrible to persons of higher rank, than to those of meaner stations. Upon this disposition of mankind, to go along with all the passions of the rich and the powerful, is founded the distinction of ranks, and the order of society. Even when the people have been brought this length, they are apt to relent every moment, and easily relapse into their habitual state of deference to those whom they have been accustomed to look upon as their natural superiors. They cannot stand the mortification of their monarch. Compassion soon takes the place of resentment, they forget all past provocations, their old principles of loyalty revive, and they run to re establish the ruined authority of their old masters, with the same violence with which they had opposed it. The death of Charles I brought about the Restoration of the royal family. Compassion for James II when he was seized by the populace in making his escape on ship board, had almost prevented the Revolution, and made it go on more heavily than before.

І бөлім, ІІІ бөлім, ІІІ тарау: Байлар мен атақтыларға құлшылық ету, кедейлер мен қарапайымдарды менсінбей, елемеу арқылы пайда болған адамгершілік сезімдеріміздің бұзылуы туралы

Бұл байлар мен қуаттыларға құрметтеу және тіпті табынуға бейімділік, ал кедей және қарапайым жағдайға немқұрайлы қарау, шен-қызметтердің айырмашылығын орнату және қоғамдық тәртіпті сақтау үшін қажет болғанымен, сонымен бірге моральдық сезіміміздің бұзылуының үлкен және ең көп таралған себебі болып табылады. Байлық пен ұлылық көбінесе даналық пен ізгілікке ғана лайықты құрмет пен сыйға ие болады, ал жамандық пен ақымақтылықтың ғана лайықты нысаны – кедейлік пен әлсіздік, оған теңсіздікпен қаралады, осы мәселеге моралистердің барлық дәуірде наразылық білдіргені мәлім. Біз құрметке лайық болуға және құрметке ие болуға ұмтыламыз, қорлыққа ұшыраудан және жек көруден қашынбақшымыз. Бірақ дүниеге келген соң, біз көп ұзамай даналық пен ізгілік ғана құрметке лайық емес, сондай-ақ жамандық пен ақымақтық жек көруге лайық емес екенін көреміз. Көбінесе байлар мен ұлыларға даналар мен ізгілерге қарағанда әлемнің көбірек назары аударылатынын көреміз. Күштілердің жамандықтары мен ақымақтықтары бейкүнә адамдардың кедейлігі мен әлсіздігінен гөрі көбінесе аз жек көріледі. Адамзаттың құрметі мен сыйына ие болу, оны қабылдау және одан ләззат алу – амбиция мен еліктеудің үлкен мақсаты. Осы қалаған мақсатқа жетуге бірдей жетелейтін екі түрлі жол ұсынылады: бірі – даналықты зерттеу және ізгілікпен өмір сүру, екіншісі – байлық пен ұлылыққа қол жеткізу. Біздің еліктеуімізге екі түрлі кейіпкер ұсынылады: біріншіден, мақтаншыл амбиция мен әсемдікке құмарлық, екіншісі – қарапайымдық пен әділдік. Мінезімізді және мінез-құлқымызды қалыптастыруға болатын екі түрлі үлгі, екі түрлі сурет ұсынылады: біреуі бояуында жарқын әрі сәнді, екіншісі контурларында дұрыс әрі әдемі; біреуі кез келген айналып өтетін көздің назарына түсуге мәжбүрлейді, екіншісі ең зерттеуші және мұқият бақылаушыдан басқа ешкімнің назарын аудармайды. Даналар мен ізгілер, әсіресе, таңдап алынған, бірақ, мен қорқамын, азат партия, шын және тұрақты құрметтейтіндер мен ізгілікке табынушылар. Адамзаттың үлкен тобы – байлық пен ұлылыққа құрметтеушілер мен табынушылар, және, бұл ерекше болып көрінуі мүмкін, көбінесе байлық пен ұлылықтың мәнсіз құрметтеушілері мен табынушылары. Өмірдің жоғары сатыларында жағдай әрқашан бірдей болмайды. Билеушілердің сарайларында, ұлылардың қонақ бөлмелерінде, табыс пен артықшылық ақылды және жақсы білімді теңдестердің құрметіне емес, надан, мақтаншыл және өршіл жоғары тұрғандардың қиялына салынған және ақымақ ықыласына байланысты; мақтану мен жалғандық көбінесе қадір мен қабілеттерден басым. Мұндай қоғамдарда қызмет етуге қабілеттілік, көңіл көтеруге қабілеттіліктен гөрі жоғары бағаланады. Тыныштық пен бейбітшілік кезінде, дауыл қашықтықта болғанда, ханзада немесе ұлы адам тек көңіл көтеруді ғана қалайды, тіпті ол кез келген адамның қызметіне аз мүмкіндік бар деп ойлауға бейім, немесе оны көңілдететіндер оған қызмет етуге жеткілікті қабілетті. Әдетте, әуесқой деп аталатын адамның сыртқы сұлулығы, ақымақтық жетістіктері, жауынгердің, мемлекет қайраткерінің, философтың немесе заң шығарушының мықты және еркектік қасиеттеріне қарағанда көбірек қастерленеді. Барлық үлкен және қорқынышты қасиеттер, кеңес, сенат немесе өріс үшін жарамды болатын барлық қасиеттер, осындай жемқорлық қоғамдарда ең көп саны бар намысты және маңызды емес мақтаушылар тарапынан ең үлкен жек көру мен мазаққа ұшырайды. Салли герцогты шақырған кезде Льюис XIII, қандай да бір үлкен төтенше жағдай кезінде кеңес беру үшін, ол сүйіктілер мен сарайындағылар бір-біріне шыбырдап, оның сәнсіз көрінісіне күлімсіреп тұрғанын байқады. "Сіздің әкеңіз", - деді ескі жауынгер және мемлекет қайраткері, "мені кеңесу үшін құрметке ие болғанда, ол сот шумақтарын антикварға зейнетке бұйырды". Байлар мен атақтыларды құрметтеу, соған еліктеу біздің мінезімізге байланысты, олар осы заманның сәнін орнатуға немесе оған жетекшілік етуге қабілетті. Олардың киімі – сәнді киім, олардың әңгіме тілі – сәнді стиль, олардың ауа-райы мен мінез-құлқы – сәнді мінез-құлық. Тіпті олардың жамандықтары мен ақымақтықтары да сәнге айналған, ал адамдардың басым көпшілігі оларды масқаралайтын және қорлайтын қасиеттерінде оларға еліктеуге және ұқсауға мақтанады. Асқақ адамдар жиі өздерін сәнді ысырапшылықтың көрінісіне айналдырады, бірақ олардың жүректерінде олар мақұлдамайтын, тіпті олардың кінәлі емес нәрселерін көрсетеді. Олар өздері ойламайтын мақтауға лайық нәрселер үшін мақталуға ұмтылады және кейде құпия түрде орындалатын сәнсіз ізгіліктерден ұялады, сондай-ақ оларға құпия түрде белгілі бір дәрежеде құрмет етеді. Дінді және ізгіліктің ішіндегідей байлық пен ұлылықтың жекіншіліктері де бар, ал асқақ адам осы жолмен емес, екінші жолмен өзінің еместігін көрсетуге дайын. Олар өздерінің жоғары тұрғандарының жабдықтары мен сәнді өмір салтын қарастырмай, олардың кез келгенінің мақтауға лайықтылығы осы жағдайға және оны оңай көтере алатын және шығындарды көтере алатын байлыққа байланысты. Көптеген кедей адамдар бай екендігі туралы ойға батып, олардың беделі (егер осы құрметті атауды осындай ақымақтыққа қолдануға болатын болса) оларды тез жеделдетіп, олардың жағдайын олардың еліктегендерінен гөрі нашаррақ ететінін ескермейді.

This disposition to admire, and almost to worship, the rich and the powerful, and to despise, or, at least, to neglect persons of poor and mean condition, though necessary both to establish and to maintain the distinction of ranks and the order of society, is, at the same time, the great and most universal cause of the corruption of our moral sentiments. That wealth and greatness are often regarded with the respect and admiration which are due only to wisdom and virtue; and that the contempt, of which vice and folly are the only proper objects, is often most unjustly bestowed upon poverty and weakness, has been the complaint of moralists in all ages. We desire both to be respectable and to be respected. We dread both to be contemptible and to be contemned. But, upon coming into the world, we soon find that wisdom and virtue are by no means the sole objects of respect; nor vice and folly, of contempt. We frequently see the respectful attentions of the world more strongly directed towards the rich and the great, than towards the wise and the virtuous. We see frequently the vices and follies of the powerful much less despised than the poverty and weakness of the innocent. To deserve, to acquire, and to enjoy the respect and admiration of mankind, are the great objects of ambition and emulation. Two different roads are presented to us, equally leading to the attainment of this so much desired object; the one, by the study of wisdom and the practice of virtue; the other, by the acquisition of wealth and greatness. Two different characters are presented to our emulation; the one, of proud ambition and ostentatious avidity. the other, of humble modesty and equitable justice. Two different models, two different pictures, are held out to us, according to which we may fashion our own character and behaviour; the one more gaudy and glittering in its colouring; the other more correct and more exquisitely beautiful in its outline: the one forcing itself upon the notice of every wandering eye; the other, attracting the attention of scarce any body but the most studious and careful observer. They are the wise and the virtuous chiefly, a select, though, I am afraid, but a small party, who are the real and steady admirers of wisdom and virtue. The great mob of mankind are the admirers and worshippers, and, what may seem more extraordinary, most frequently the disinterested admirers and worshippers, of wealth and greatness. n the superior stations of life the case is unhappily not always the same. In the courts of princes, in the drawing rooms of the great, where success and preferment depend, not upon the esteem of intelligent and well informed equals, but upon the fanciful and foolish favour of ignorant, presumptuous, and proud superiors; flattery and falsehood too often prevail over merit and abilities. In such societies the abilities to please, are more regarded than the abilities to serve. In quiet and peaceable times, when the storm is at a distance, the prince, or great man, wishes only to be amused, and is even apt to fancy that he has scarce any occasion for the service of any body, or that those who amuse him are sufficiently able to serve him. The external graces, the frivolous accomplishments of that impertinent and foolish thing called a man of fashion, are commonly more admired than the solid and masculine virtues of a warrior, a statesman, a philosopher, or a legislator. All the great and awful virtues, all the virtues which can fit, either for the council, the senate, or the field, are, by the insolent and insignificant flatterers, who commonly figure the most in such corrupted societies, held in the utmost contempt and derision. When the duke of Sully was called upon by Lewis the Thirteenth, to give his advice in some great emergency, he observed the favourites and courtiers whispering to one another, and smiling at his unfashionable appearance. 'Whenever your majesty's father,' said the old warrior and statesman, 'did me the honour to consult me, he ordered the buffoons of the court to retire into the antechamber.' It is from our disposition to admire, and consequently to imitate, the rich and the great, that they are enabled to set, or to lead what is called the fashion. Their dress is the fashionable dress; the language of their conversation, the fashionable style; their air and deportment, the fashionable behaviour. Even their vices and follies are fashionable; and the greater part of men are proud to imitate and resemble them in the very qualities which dishonour and degrade them. Vain men often give themselves airs of a fashionable profligacy, which, in their hearts, they do not approve of, and of which, perhaps, they are really not guilty. They desire to be praised for what they themselves do not think praise worthy, and are ashamed of unfashionable virtues which they sometimes practise in secret, and for which they have secretly some degree of real veneration. There are hypocrites of wealth and greatness, as well as of religion and virtue; and a vain man is as apt to pretend to be what he is not, in the one way, as a cunning man is in the other. He assumes the equipage and splendid way of living of his superiors, without considering that whatever may be praise worthy in any of these, derives its whole merit and propriety from its suitableness to that situation and fortune which both require and can easily support the expence. Many a poor man places his glory in being thought rich, without considering that the duties (if one may call such follies by so very venerable a name) which that reputation imposes upon him, must soon reduce him to beggary, and render his situation still more unlike that of those whom he admires and imitates, than it had been originally.

I бөлім. Құрмет пен кемшілік сезімі туралы

I тарау. Егер бір нәрсе алғысқа лайық деп көрінсе, ол сыйлыққа да лайық болып көрінеді; сондай-ақ, егер бір нәрсе наразылыққа лайық деп көрінсе, ол жазаға да лайық болып көрінеді.

II тарау. Алғыс пен наразылықтың тиісті объектілері туралы

III тарау. Егер пайда келтірген адамның әрекеті мақұлданбаса, оны алған адамның алғысына көңіл білдіру аз болады; ал керісінше, зиян келтірген адамның ниеті мақұлданбаса, оған зардап шеккен адамның наразылығына көңіл білдіру болмайды.

V тарау. Еңбек пен кінә сезімінің талдауы.

II бөлім. Әділдік пен қайырымдылық

I тарау. Осы екі мінездің салыстырылуы

II тарау. Әділет сезімі, өкініш және лайықтылықтың санасы туралы

III тарау. Табиғаттың осы құрылысының пайдалылығы туралы

IV тарау. Жоғарыдағы тараулардың қайта қарауы

III бөлім. Адамзат сезімдеріне тағдырдың әсері, іс-әрекеттердің қасиеті мен кемшілігіне қатысты

I тарау. Бақыттың осы ықпалының себептері туралы

II тарау. Бақыттың осы ықпалының шегі туралы

III тарау. Осы сезімдердің бұзылуының соңғы себебі туралы

V бөлім, І тарау: Әдет-ғұрып пен моданың мақұлдау мен мақұлдамау сезімдеріне әсері туралы

Смит екі принциптің – әдет-ғұрып пен сәннің – үкімге кеңінен әсер ететінін айтады. Бұл қазіргі заманғы психологиялық концепция – ассоциативтілікке негізделген: уақыт немесе кеңістікте жақын ұсынылған стимулдар уақыт өте келе және қайталамалы әсерде психикалық байланысқа түседі. Смиттің өз сөздерімен айтқанда:
«Екі затты жиі бірге көргенде, қиял бірінен екіншісіне оңай өтуге үйренеді. Егер біріншісі көрінсе, екіншісі де содан кейін келеді деп күтеміз. Олар өздігінен бір-бірін еске түсіреді, ал назар олардың арасында оңай жылжиды.» (1-бет)
Әдет-ғұрыпқа қатысты Смит, стимулдар адамның оларды қалай көруге дағдыланғанына сәйкес ұсынылғанда мақұлдау туындайтынын, ал оларға дағдыланбаған түрде ұсынылғанда мақұлдау болмайтынын айтады. Осылайша, Смит үкімнің әлеуметтік салыстырмалылығын, яғни сұлулық пен дұрыстықты абсолютті принципке емес, адамның бұрынғы тәжірибесіне байланысты анықталатынын көрсетеді. Смит осы әлеуметтік анықтамаға үлкен мән берсе де, абсолютті принциптерді толығымен жоққа шығармайды, керісінше, бағалаулардың әдет-ғұрыпқа сирек қайшы келетінін, сондықтан әдет-ғұрыпқа абсолюттіктерден гөрі артық мән беретінін айтады: «Дегенмен, сыртқы сұлулыққа қатысты сезіміміздің әдет-ғұрыпқа толығымен негізделгеніне сенгім келмейді. Бірақ мен әдет-ғұрыптың сұлулықтың жалғыз принципі екенін мойындамасам да, осы тапқыр жүйенің дұрыстығын мойындауға дайынмын, әдет-ғұрыпқа мүлдем қайшы келмейтін сыртқы формалардың өте аз екендігін мойындаймын.» (14–15-беттер) Смит сәннің – әдет-ғұрыптың белгілі бір «түрі» екенін жалғастырады. Сән – жоғары мәртебелі адамдармен стимулдардың байланысы, мысалы, патша немесе белгілі суретші сияқты танымал тұлғаның киімдері. Себебі «үлкендердің әдемі, оңай және құлшындыратын мінез-құлқы» (3-бет) жоғары мәртебелі адамның басқа да ерекшеліктерімен (мысалы, киім, манера) жиі байланысты болады, осылайша басқа ерекшеліктерге адамның «әдемі» сапасын сыйлайды. Осылайша, заттар сәнге ие болады. Смит сән саласына киім мен жиһазды ғана емес, сонымен қатар талғамды, музыканы, поэзияны, сәулетті және дене сұлулығын да қамтиды. Смит сондай-ақ, адамдардың жаңа стиль қазіргі сәнге тең немесе сәл жақсы болса да, оларға дағдыланған стильдерді өзгертуге көбінесе құлшынбайтынын атап өтеді: «Жаңа киім қаншалықты әдемі немесе ыңғайлы болса да, қалыпты киімдерден мүлдем өзгеше киіммен жұрт алдына шыққан адам күлкіге қалдырылады» (7-бет). Смиттің пікірінше, дене сұлулығы да әдет-ғұрып принципімен анықталады. Ол заттардың әр «сыныбының» «мақұлданған ерекше пішіні» бар екенін және әр сыныптың әр мүшесінің сұлулығы сол «пішіннің» ең «әдеттегі» көрінісіне қаншалықты сәйкес келетінімен анықталатынын айтады: «Осылайша, адам денесінде әрбір белгінің сұлулығы белгілі бір орташада жатыр, басқа да жағымсыз пішіндерден бірдей қашықтықта.» (10–11-беттер)

Smith argues that two principles, custom and fashion, pervasively influence judgment. These are based on the modern psychological concept of associativity: Stimuli presented closely in time or space become mentally linked over time and repeated exposure. In Smith's own words:
When two objects have frequently been seen together, the imagination requires a habit of passing easily from one to the other. If the first is to appear, we lay our account that the second is to follow. Of their own accord they put us in mind of one another, and the attention glides easily along them. (p. 1)
Regarding custom, Smith argues that approbation occurs when stimuli are presented according to how one is accustomed to viewing them and disapprobation occurs when they are presented in a way that one is not accustomed to. Thus, Smith argues for social relativity of judgment meaning that beauty and correctness are determined more by what one has previously been exposed to rather than an absolute principle. Although Smith places greater weight on this social determination he does not discount absolute principles completely, instead he argues that evaluations are rarely inconsistent with custom, therefore giving greater weight to customs than absolutes:
I cannot, however, be induced to believe that our sense of external beauty is founded altogether on custom But though I cannot admit that custom is the sole principle of beauty, yet I can so far allow the truth of this ingenious system as to grant, that there is scarce any one external form to please, if quite contrary to custom (pp. 14–15). Smith continues by arguing that fashion is a particular "species" of custom. Fashion is specifically the association of stimuli with people of high rank, for example, a certain type of clothes with a notable person such as a king or a renowned artist. This is because the "graceful, easy, and commanding manners of the great" (p. 3) person are frequently associated with the other aspects of the person of high rank (e. g., clothes, manners), thus bestowing upon the other aspects the "graceful" quality of the person. In this way objects become fashionable. Smith includes not only clothes and furniture in the sphere of fashion, but also taste, music, poetry, architecture, and physical beauty. Smith also points out that people should be relatively reluctant to change styles from what they are accustomed to even if a new style is equal to or slightly better than current fashion: "A man would be ridiculous who should appear in public with a suit of clothes quite different from those which are commonly worn, though the new dress be ever so graceful or convenient" (p. 7). Physical beauty, according to Smith, is also determined by the principle of custom. He argues that each "class" of things has a "peculiar conformation which is approved of" and that the beauty of each member of a class is determined by the extent to which it has the most "usual" manifestation of that "conformation":
Thus, in the human form, the beauty of each feature lies in a certain middle, equally removed from a variety of other forms that are ugly. (pp. 10–11).

V бөлім, II тарау: Әдет-ғұрып пен моданың адамгершілік сезімдерге әсері туралы

Смит моральдық үкімдер саласында әдет-ғұрыптың ықпалы азаяды деп санайды. Оның пікірінше, ешқандай әдет-ғұрып мақұлдамайтын жамандықтар бар: «Неронның немесе Клавдийдің мінез-құлқы мен әрекеттері ешбір әдет-ғұрыпқа көндірмейді, ешбір мода жағымды етпейді; бірақ біреуі әрқашан қорқыныш пен жек көруге лайық, екіншісі – қорлау мен мазаққа ұшыратады» (15–16 бб.). Смит сондай-ақ «табиғи» дұрыс пен бұрыс туралы пікір білдіреді, және әдет-ғұрыптар адамның әдеттері табиғатқа сай келгенде моральдық сезімдерді күшейтеді, ал қайшы келгенде – әлсіретеді дейді. Мода да моральдық сезімге әсер етеді. Жоғары лауазымды адамдардың кемшіліктері, мысалы, VIII Карлдың рассалдығы, «жоғары тұрғандардың» «еркіндігі мен тәуелсіздігі, ашықтығы, жомарттығы, адалдығы және әдептілігімен» байланысты, сондықтан осы кемшіліктер де сондай қасиеттермен сипатталады.