Кіріспе

Дауларды шешу және ресурстарды бөлу процестеріндегі әділдік

Процедуралық әділдік – дауларды шешу және ресурстарды бөлу процестеріндегі әділдік идеясы. Процедуралық әділдіктің бір аспектісі сот әділдігін басқару және сот ісін жүргізу мәселелерімен байланысты. Осыған байланысты, АҚШ-та тиісті процеске, Канадада – негізгі әділдікке, Австралияда – процедуралық әділдікке және басқа да ортақ құқық жүйелерінде – табиғи әділдікке сілтеме жасалады. Алайда, процедуралық әділдік идеясы дауды шешуге немесе игіліктерді немесе ауыртпалықтарды бөлуге қандай да бір процедура қолданылатын құқықтық емес жағдайларда да қолданылуы мүмкін. Процедуралық әділдіктің аспектілері әлеуметтік психология, социология және ұйымдық психология салаларында зерттеледі. Процедуралық әділдік шешімдер қабылдау процесінің әділдігіне (формалды тең мүмкіндік) және ашықтығына қатысты, оны үлестіру әділдігімен (құқықтар мен нәтижелерді бөлудегі әділдік) және жазалау әділдігімен (зияндарды өтеудегі әділдік) салыстыруға болады. Шешім қабылданар алдында барлық тараптардың пікірін тыңдау – процестің процедуралық тұрғыдан әділ деп танылуы үшін қабылдануға тиіс қадамдардың бірі. Процедуралық әділдіктің кейбір теориялары әділ процедура әділ нәтижелерге әкеледі деп санайды, тіпті егер үлестіру немесе қалпына келтіру әділдігінің талаптары орындалмаса да. Бұл жоғары сапалы жеке қарым-қатынастардың нәтижесі болуы мүмкін, олар процедуралық әділдік процесінде жиі кездеседі және дауды шешу кезінде әділдік сезімін күшейтуге көбірек әсер ететіні дәлелденген.

Топ мүшелеріне дауыс беру

Процедуралық әділдік нәтижелерге қатысты әділдік сезімдерімен айналысады. Ол жеке адамның нәтижелерді бөлу туралы шешімдердің әділ түрде қабылданғанына сену дәрежесін көрсетеді. Әділ процедураларды қолдану қызметкерлердің топтың құнды мүшелері екенін түсіндіруге көмектеседі. Процедуралық әділдікті шешім қабылдау үшін қолданылатын ресми процедураларға назар аудара отырып қарастыруға болады. Ұйымдық әділдіктің құрамдас бөлігі болып табылатын процедуралық әділдік, қарым-қатынаста және жұмыс орнында маңызды, себебі ол әділ процедураларды қамтиды, қызметкерлерге шешім қабылдау процесінде өз пікірін білдіруге мүмкіндік береді, қызметкерлерге әділ қарауға мүмкіндік жасайды және оларға бағалау процесіне көбірек үлес қосуға мүмкіндік береді. Том Р. Тайлер және оның әріптестерінің зерттеулері көрсеткендей, наразы топ мүшелеріне дауыс беру, ол шешім қабылдау процесіне әсер ететін (яғни, құралдық) немесе әсер етпейтін (яғни, құралдық емес) болсын, процестің әділ деп қаралуы үшін кейде жеткілікті. Дауыс беруге ие болу мүмкіндігі мен құқығы құрмет және құндылық сезімдерімен байланысты, бұл процедуралық әділдіктің жеке қарым-қатынас факторларының маңыздылығын көрсетеді. Бұл жұмыс орнында маңызды, себебі қызметкерлер өздерін қанағаттанған және құрметтелген сезінеді, бұл жұмыс тапсырмаларын орындау және контексттік өнімділікті арттыруға көмектеседі. Процедураның жеке және әлеуметтік аспектілеріне баса назар аударылады, нәтижесінде қызметкерлердің дауысы естілгенде олар көбірек қанағаттанады. Бұл туралы Гринберг пен Фолгер де айтқан. Процедуралық әділдік – қызметкерлердің наразылық білдіруіне ықпал ететін маңызды фактор. Ол менеджерлердің жоғары лауазымды тұлғаларға жолдайтын наразылықтарымен оң байланыста болады. Процедуралық әділдік жұмыс орнындағы әділдікті арттырады.

Левенталдың ережелері

1976 жылы Джеральд С. Левентал адамдардың белгілі бір қарым-қатынас ортасында немесе әлеуметтік жүйеде (сот залы, сынып, жұмыс орны немесе басқа да жағдай) сыйақы, жаза немесе ресурстарды бөлу рәсімдері туралы өздерінің танымдық карталарын қалай құратынын түсіндіруге тырысты. Ол осы рәсімдердің құрылымдық компоненттерінің жеті санатын және әр компоненттің "әділеттілігін" бағалауға арналған алты әділеттілік қағидасын ұсынды. Құрылымдық компоненттердің жеті түрі: агенттерді іріктеу, негізгі ережелерді белгілеу, ақпаратты жинау, шешім қабылдау құрылымы, шағымдану, сақтандыру шаралары және өзгерту механизмдері. Әділеттілік қағидаларының алтысы: тұрақтылық, жақпарушылықты жою, дәлдік, түзету мүмкіндігі, өкілдік және этикалық принциптер. Бұл кеңінен қолданылып, сілтеме жасалды және "Левенталдың қағидалары" деп белгілі болды. Жұмыс орнындағы және коммуникациядағы процедуралық әділеттілікте, нәрсе қолданылғанда ол барлығына бірдей қолданылуы керек, және рәсімдер моральдық және этикалық құндылықтармен үйлесімді болуы тиіс.

Әр түрлі іс жүргізу жүйелерінің әділдігін бағалау

Сот жүйесінің әділеттілігін бағалаудың үш негізгі тәсілі бар: нәтижелер моделі, тепе-теңдік моделі және қатысу моделі.

Нәтижелер моделі

Процестік әділеттіліктің нәтижелік моделі бойынша, процестің әділдігі оның дұрыс нәтижелер беруіне байланысты. Мысалы, егер процедура қылмыстық сот болса, онда дұрыс нәтиже кінәлінің айыпталуы және кінәсіздің ақталуы болар еді. Егер процедура заң шығару процесі болса, онда ол жақсы заңдар шығарса әділ, ал нашар заңдар шығарса әділетсіз болар еді. Бұл модельдің көптеген шектеулері бар. Ең бастысы, егер екі процедура бірдей нәтижелер берсе, онда олар осы модель бойынша бірдей әділ болып есептеледі. Алайда, келесі екі бөлімде түсіндірілгендей, процедураны әділ немесе әділетсіз ететін басқа да факторлар бар. Мысалы, көптеген адамдар қайырымды диктатура демократиялық мемлекеттен кем әділ деп санайды (нәтижелері ұқсас болса да).

Теңгерімдеу моделі

Кейбір процедуралар қымбатқа түседі. Теңгерімдеу моделінің мәні – әділ процедура процедураның құны мен оның нәтижесінде туындайтын пайда арасындағы әділ теңгерімді көрсетеді. Осылайша, процессуалдық әділеттілікке қатысты теңгерімдеу тәсілі кейбір жағдайларда қылмыстық процесті жүргізумен байланысты не қажетсіз (саяси) шығындарды болдырмау үшін, жалған оң шешімдерге төзімділік танытуға немесе оларды қабылдауға дайын болуы мүмкін. Рональд Дворкин дұрыс теңгерілген процедура – адамдардың құқықтарын құрметтейтін және барлық адамдарды тең қарастыратын процедура деп санайды.

Қатысу моделі

Қатысу моделінің мәні – әділ процедура осы шешімге қатысты адамдарға осы шешімді қабылдауға қатысу мүмкіндігін беруі керек. Мысалы, сот процесінде қатысу моделі сотталушыға сотта болуға, куәліктер ұсынуға, куәгерлерді қарсы сұраққа алуға және басқа да мүмкіндіктерді қарастыруды талап етеді.

Топтық қатысу үлгісі

Әділдіктің психологиялық негізін түсіну үшін модельдер де ұсынылды. Осы модельдердің бірі – топтық қатысу моделі. Том Р. Тайлер мен Стивен Л. Блэйдер жасаған топтық қатысу моделі (GEM) процестік әділеттіліктің негізгі психологиялық процестерін түсіндіру үшін бұрынғы психологиялық теорияларды біріктіреді. Әлеуметтік жекелік теориясы және процестік әділеттіліктің қарым-қатынас моделіне негізделген бұл модель топтың процестік әділеттілік процесі мүшелердің топпен жекеленуіне әсер ететінін, ал бұл өз кезегінде топтағы қатысу нысанына әсер ететінін көрсетеді. Модельге сәйкес, топтық қатысу міндетті немесе ерікті мінез-құлық ретінде қарастырылады. Тайлер мен Блэйдер міндетті мінез-құлықты топ талап ететін мінез-құлық деп анықтайды, демек, оны ынталандырулар мен санкциялар жетелейді. Керісінше, ерікті мінез-құлық ішкі құндылықтармен жетеледі және ынтымақтастыққа басымдық береді, сондықтан топ ішінде идеал болып саналады. Топтың процестік әділеттілік процестеріне байланысты, мүшелердің әлеуметтік жекелігі тиісінше өзгереді және әртүрлі құндылықтар баса көрсетіледі. Мүше процестік әділеттіліктің қолданылған түрімен келісетін болса, ол өз тобымен осымен шамалас жекеленеді. Бұл жекеленудің артуы топ мүшелері үшін топтың құндылықтары мен көзқарастарын қабылдауға әкеледі. Бұл айналма байланыс құрайды, себебі топтың процестік әділеттілік процестері топ мүшелерінің жекелену деңгейіне әсер етеді және осы жекелену деңгейі мен нысаны олардың әділдік және әділетсіздік туралы өз құндылықтарына әсер етеді. Бұл өз кезегінде адамдардың өз тобымен қарым-қатынас жасау тәсіліне әсер етеді, жоғары жекелену ерікті және қолайлы мінез-құлыққа алып келеді.

Тиісті сот процесі және табиғи әділдік

Процессуалды әділдік идеясы заң саласында ерекше ықпалды. Мысалы, АҚШ-та процессуалды әділдікке деген көңіл АҚШ Конституциясының Дұрыс сот процесі туралы баптарында көрініс береді. Басқа ортақ құқық жүйесіндегі елдерде бұл идея кейде табиғи әділдік деп аталады. Табиғи әділдік әдетте мемлекеттік және жеке ұйымдарды міндеттейді, ал АҚШ-тағы дұрыс сот процесі түсінігінде "мемлекеттік әрекет" талабы бар, яғни ол тек мемлекеттік органдарға ғана қолданылады. Бірақ АҚШ-та жеке тараптардың өзара қарым-қатынасында міндетті әділ процедура сияқты ұқсас концепциялар бар.