Кіріспе

"Тікелей қайтар шабуыл" мағынасындағы ағылшын мақалы. Бұл фраза алғаш рет 1558 жылы жазылған "соққыға соққы" деген тіркестен пайда болған. Ойын теориясында да өте тиімді стратегия болып табылады. Осы стратегияны қолданатын агент алдымен ынтымақтасады, содан кейін қарсыластың бұрынғы әрекетін қайталайды. Егер қарсылас бұрын ынтымақтасқан болса, агент те ынтымақтасады. Әйтпесе, агент та ынтымақтаспайды. Бұл биологиядағы өзара көмектесуге ұқсас.

Ойын теориясы

"Татқа тат" стратегиясы қайталама тұтқын дилеммасында өте сәтті қолданылған. Бұл стратегияны алғаш рет Анатоль Рапопорт 1980 жылдар шамасында Роберт Аксельрод өткізген екі турнирде ұсынды. Ерекшелігі, ол (екі турнирде де) ең қарапайым және тікелей бәсекеде ең табысты стратегия болды.

Салдары

"Тіркеме-тіркеме" стратегиясының табысы, атауы қарсыластыққа баса назар бергенімен, көбінесе ынтымақтастыққа негізделгендіктен, көптерін таң қалдырды. Әр түрлі командалар ұсынған стратегияларға қарсы екі жарыста жеңіске жетті. Бірінші жарыс аяқталғаннан кейін, осы "тіркеме-тіркеме" стратегиясымен күресу үшін жаңа стратегиялар жасалды, бірақ олар өзара теріс әсерлесу салдарынан сәтсіз аяқталды; "тіркеме-тіркеме" стратегиясынан өзге табысқа жету үшін, оны және өзінді ескере отырып стратегия жасау қажет еді. Бұл нәтиже жануарлар топтарының (әсіресе адам қоғамының) табиғаттағы гоббстік күйден күтілетін "әлсіздер жеңіледі" принципінен ауытқып, көбінесе (немесе толығымен) ынтымақтастыққа негізделген қоғамдарда қалай өмір сүретінін түсінуге көмектеседі. Осы мәселе, әсіресе адам қоғамы мен саясатына қатысты қолданылуы Роберт Аксельродтың "Ынтымақтастықтың эволюциясы" кітабының тақырыбы болып табылады. Сонымен қатар, "тіркеме-тіркеме" стратегиясы әлеуметтік психологтар мен әлеуметтанушыларға қақтығыстарды азайтудың тиімді тәсілдерін зерттеуде пайдалы болды. Зерттеулер көрсеткендей, белгілі бір уақыт бойы бәсекелестікке түскен адамдар бір-біріне сенімсіздікпен қарағанда, бәсекелестікті ең тиімді түрде тоқтату – осы стратегияны қолдану болып табылады. Адамдар көбінесе мінез-құлықтық бейімделуге ұшырайды, яғни олар өздерінің мінез-құлқында ынтымақтастық немесе бәсекелестік топ мүшелерінің мінез-құлқына ұқсауға тырысады. Сондықтан, егер "тіркеме-тіркеме" стратегиясы ынтымақтастықпен басталса, онда ынтымақтастық орнатылады. Ал егер қарсы тарап бәсекелессе, онда бұл стратегия қарсы тарапты да бәсекелестікке итермелейді. Нәтижесінде, қарсы тараптың әрбір әрекетіне сәйкес жауап беріледі, бәсекелестікке бәсекелестікпен, ал ынтымақтастыққа ынтымақтастықпен. Қақтығыстарды шешуде "тіркеме-тіркеме" стратегиясы бірнеше себептерге байланысты тиімді: бұл тәсіл түсінікті, жақсы, қарсыластықты тудыратын және кешірімді деп есептеледі. Біріншіден, бұл анық және танымал стратегия. Оны қолданушылар оның шарттарын тез түсініп, мінез-құлқына сәйкес өзгертеді. Сонымен қатар, ол жақсы саналады, өйткені ынтымақтастықпен басталады және тек бәсекелестікке жауап ретінде ғана бұзылады. Бұл стратегия сондай-ақ қарсыластықты тудырады, себебі бәсекелестікке дереу жауап қайтарады. Соңында, ол кешірімді, өйткені егер қарсыластың әрекеті ынтымақтастыққа бағытталған болса, ол дереу ынтымақтастыққа келеді. "Тіркеме-тіркеме" стратегиясының салдары қақтығыстарды зерттеу, оларды шешу және әлеуметтік ғылымның көптеген салаларына қатысты.

Екі тістегі тісте

Екі рет жазалау – бұл «тісқабысқа тіс» стратегиясына ұқсас, бірақ бұл стратегияда қарсылас келісілген тактикадан екі рет бұзылғаннан кейін ғана жазалау амалы қолданылады. Бұл ерекшелік «тісқабысқа тіс» стратегиясын қолданушыны қарсыласқа көбірек «кешірімді» етіп көрсетеді. «Тісқабысқа тіс» стратегиясында қарсылас бұзылған жағдайда, сол стратегияны қолданушы келесі қадамда дереу жазалайды. Бұл екі жазалау стратегиясының бір-біріне қарсы үздіксіз бұзылуына және екі ойыншы үшін де нашар нәтижеге әкелуі мүмкін. «Екі рет жазалау» стратегиясын қолданушы алғашқы бұзушылықты «өлім спиралінен» аулақ болу үшін мойынсұнады. Егер қарсылас қатарынан екі рет бұзылса, «екі рет жазалау» стратегиясын қолданушы жазалайды. Бұл стратегияны Роберт Аксельрод RAND институтындағы компьютерлік модельдеудің екінші кезеңінде ұсынды. Бірінші эксперименттің нәтижелерін талдағаннан кейін, ол егер қатысушы «екі рет жазалау» стратегиясын қолданғанда, кез келген басқа бағдарламадан жоғары жиынтық ұпай жинағанын анықтады. Осыған байланысты ол екінші турнирге үлкен үмітпен қатысты. Алайда, екінші кезеңде ұсынылған бағдарламалардың агрессивті табиғаты, олардың оның жоғары кешірімділігін пайдалануына мүмкіндік берді, нәтижесінде «екі рет жазалау» стратегиясы «тісқабысқа тіс» стратегиясынан нашар нәтиже көрсетті (ойын теориясы тұрғысынан).

Пікір алмасу файл ортақтастыру

BitTorrent-тің әріптестері жүктеу жылдамдығын оңтайландыру үшін "көзді көзге" стратегиясын қолданады. Нақтырақ айтқанда, көптеген BitTorrent әріптестері "бір жақсылыққа екі жақсылық" түрін қолданады, ол BitTorrent терминологиясында тұрақты unchoking деп аталады. BitTorrent әріптестерінің басқа әріптестерге бөлуге арналған жүктеу слоттарының саны шектеулі. Сондықтан, әріптестің жүктеу ені қаныққан кезде, ол "көзді көзге" стратегиясын қолданады. Ынтымақтастық жүктеу енін алмасу арқылы қамтамасыз етіледі. Демек, егер әріптес біздің әріптесімізге жүктеме жасауға жауап ретінде жүктеме жасамайтын болса, BitTorrent бағдарламасы ынтымақтаспайтын әріптеспен байланысты үзуге және осы жүктеу слотын, мүмкін, көбірек ынтымақтасатын әріптеске бөлуге тырысады. Тұтқынның дилеммасындағы бірінші қадамда әрдайым ынтымақтасу тұрақты unchoking-ке сәйкес келеді. Периодтық түрде, әріптес кездейсоқ таңдалған ынтымақтаспайтын әріптеске жүктеу слотын бөледі (unchoke). Бұл оптимистік unchoking деп аталады. Бұл мінез-құлық көбірек ынтымақтасатын әріптестерді іздеуге және бұрын ынтымақтаспаған әріптестерге екінші мүмкіндік беруге мүмкіндік береді. Бұл стратегияның оңтайлы шекті мәндері әлі де зерттеу нысаны болып табылады.

Жануарлар қауымдастықтарындағы өзара альтруизмді түсіндіру

Жануарлардың просоциалдық мінез-құлқын зерттеу көптеген этологтар мен эволюциялық психологтарды көптеген жануарлар қауымдастықтарында альтруизмнің неліктен дамығанын түсіндіру үшін "көзқарас үшін көзқарас" стратегиясын қолдануға жетеледі. Эволюциялық ойын теориясы, фон Нейман мен Моргенштерн (1953) формальдандырған математикалық теориялардан туындаған, алғаш рет Мейнард Смит (1972) жасады және Роберт Хинде құстардың мінез-құлқында одан әрі зерттеді. Олардың ойын теориясын жануарлар стратегиясының эволюциясына қолдануы жануарлар мінез-құлқын талдаудың толыққанды жаңа тәсілін қалыптастырды. Өзара альтруизм жануарлар қауымдастықтарында тиімді жұмыс істейді, онда игілік жасаушының тағам, жұптасу құқығы, ұя салу немесе аумаққа қатысты кез келген амалдағы шығыны, игілік алушыға тиетін пайдадан кем болуы керек. Теория сондай-ақ альтруизм актісі қажеттіліктердің арақатынасы өзгерген жағдайда, өзара жауап беруге тиіс деп тұжырымдайды. Өзара альтруизмді реттеу үшін, әсіресе, қайтаруға келмейтін "алдаушыларды" анықтау және жазалау механизмдері, іс жүзінде "көзқарас үшін көзқарас" принципі маңызды. Мысалы, гуппилердің жыртқыштарды тексерудегі ынтымақтастық мінез-құлқының механизмі ретінде "көзқарас үшін көзқарас" ұсынылады.

Соғыс

Екі жақтың да қақтығыстан бас тарта алмауы, әлсіз көрінуден немесе жаумен ынтымақтасудан қорқып, тарих бойы көптеген ұзаққа созылған қақтығыстардың себебі болды. Дегенмен, талдаушылар осы "көзге көз" стратегиясын Бірінші дүниежүзілік соғыстағы окоп соғысы кезінде туындаған "тірі қал және тірі қалуға рұқсат бер" деп аталатын спонтанды, зорлықсыз мінез-құлықта да анықтаған. Бір-бірінен жүз метрдей ғана қашықтықта орналасқан әскерлер арасында жазбасыз келісім пайда болды. Егер бір жақтың мергені жауынгерді өлтірсе, екінші жақ теңдей жазалауды күтетін. Керісінше, егер біраз уақыт бойы ешкім өлтірілмесе, екінші тарап осы айтылмаған "келісімді" мойындап, сәйкес әрекет ететін. Осылайша, окоптар арасында "жеке бейбітшілік" орнады.

Қиындықтар

Қауіпті кезеңде бұл термин ирландиялық республикашылдар мен Ольстер одақтастары арасындағы «көзді көзге» жауап беруге ұқсас әрекеттерді сипаттау үшін қолданылды. Мұны ИРА-ның «Ред Лайон» пабын бомбалауынан кейін «МакГерк» барының бомбалануында көруге болады, екеуі де азаматтарды нысанаға алған. Атап айтқанда, жаппай қырғынға ұқсас шабуылдар одақтастар мен республикашылдардың бір-бірін өлтіруіне негізделген, ал екі қауымның да зорлық-зомбылыққа қызығушылығы болмады. Осы секталық көзқарас «бір біріне жауап беру бомбалаулары» терминінің Солтүстік Ирландия қоғамының кең таралған тіліне енуіне әкелді.