Ағылшын құқықтарының заңнамасы және конституциялық дамуы

Кіріспе

Англиядағы азаматтық құқықтар заңнамасы

Біріккен Корольдікте Билль – британдық жазбасыз конституцияның негізгі құжаты болып саналады, оған Magna Carta, Құқық туралы петиция, 1679 жылғы Habeas Corpus заңы және 1911 және 1949 жылғы Парламент актілері кіреді. Шотландияда 1689 жылғы "Құқық туралы декларация" атты жеке, бірақ ұқсас құжат қолданылады. Билль – АҚШ-тың Құқық туралы заңын, Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары туралы жарияланымын және Еуропалық адам құқықтары конвенциясын жасау үшін пайдаланылған үлгілердің бірі болды. Англия Парламенті 1628 жылы азаматтарға белгілі бір бостандықтар берген Құқық туралы петицияны қабылдады. Англия азамат соғысы (1642–1651) король мен олигархиялық, бірақ сайланған Парламент арасында болды, оның барысында ұзақ мерзімді саяси партиялардың идеясы қалыптасты, сондай-ақ Жаңа үлгідегі армияның жетекшілері мен қарапайым, теңдік ұстанымдағы адамдар 1647 жылғы Путни дебаттарында жаңа конституцияны талқылады. Парламент протекторат кезеңінде (1653–1659) және Карл II-нің 1660 жылдан бастап 25 жылға созған Англиядағы қайта орналасу кезеңінің көп бөлігінде атқарушы билік тарапынан үлкен қысымға ұшырады. Алайда, басылған памфлеттердің көбеюі мен Лондон қаласының қолдауының арқасында ол үкіметтің кейбір шектен тыс биліктерін, интригаларын және жомарттығын, әсіресе Довердің құпия шартына қол қойған Кабаль министрлігін тежеуге мүмкіндік алды, бұл шарт Англияны Франциямен одақтастырып, голланд Республикасына қарсы болашақ соғысқа дайындады. Ол 1679 жылғы Habeas Corpus заңын қабылдады, ол жеткілікті себеп немесе дәлелсіз ұстауға тыйым салатын конвенцияны күшейтті.

Даңқты революция

Англия королі Джеймс II-ге (Шотландия королі Джеймс VII және Ирландия королі Джеймс II-ге) жасалған саясатқа қарсылық білдірген ағылшын парламентарийлерінің тобы голландиялық штадхолдер Вильгельм III Оранж-Нассауды (Оранжский Вильгельм) корольді құлатуға шақырды. Вильгельмнің голландиялық флот пен әскерімен жасаған сәтті шабуылы Джеймстің Францияға қашуына соқтырды. 1688 жылдың желтоқсан айында патшалықтың пьерлері Вильгельмді уақытша губернатор етіп тағайындады. Монарх қабілетсіз болған жағдайда мұндай әрекет конституциялық деп мойындалды және олар көптеген парламент мүшелерінен тұратын жиналыс шақырды. Бұл жиналыс 1689 жылдың 22 қаңтарында шақырылған Англия Конвент Парламентін сайлауды ұсынды.

Құқық декларациясы

Құқықтар мен бостандықтар туралы мәлімдеме жасау туралы ұсыныс және Джеймстің оларды бұзуы алғаш рет 29 қаңтар 1689 жылы Халық палатасында (House of Commons) көтерілді, мүшелер палата "ұлтқа немесе Оранж князіне құқықтарымыз қандай бұзылғанын жарияламайынша жауап бере алмаймыз" деді, сондай-ақ Уильям "біз болашақта өзімізді қамтамасыз ету үшін шарттар қойса, оны жаман қабылдамайды" және "бізді жібергендерге әділдік жасау" үшін де айтты. 2 ақпанда арнайы шақырылған комитет Халық палатасына 23 баптан тұратын наразылықтар тізімін ұсынды, оны палата мақұлдады және өздерінен қосымша баптар енгізді. Алайда, 4 ақпанда Халық палатасы комитетке "жаңа заңдардың негізін қалаушы, және ежелгі құқықтарды жариялаушы" сияқты жалпы тақырыптарды ажыратуды тапсырды. 7 ақпанда Халық палатасы осы түзетілген Құқықтар декларациясын бекітті, ал 8 ақпанда комитетке Декларацияны (жаңа заңдарға кіріспе болатын баптар алынып тасталған), 29 қаңтардағы қаулыны және Лордтар палатасының қайта қарауға ұсынған адалдық антты бір мәтінге біріктіруді тапсырды. Ол Халық палатасының дауыс беру кезінде бөлініс болмады. 13 ақпанда Лордтар палатасының хатшысы Құқықтар декларациясын оқыды, содан кейін Галифакс маркизі патшалықтың барлық өкілдері атынан Уильям мен Мэриден тақты қабылдауларын сұрады. Уильям әйелінің және өзінің атынан: "Біз сіздер ұсынғанды ризашылықпен қабылдаймыз" деді. Одан кейін олар Уайтхоллдың Ұлы қақпасына процессиямен беттеді. Банкет залында Гартер орденінің геральдигі оларды Англия, Франция және Ирландияның королі және королевасы деп жариялады, содан кейін олар Лондон епископының уағыздауымен Корольдік капелласына (Chapel Royal) жиналды. Олар 11 сәуірде таққа отырғызылып, Парламент қабылдаған заңдарды сақтауға ант берді. 1688 жылғы Таққа отыру анті туралы заң жаңа таққа отыру антын бекітті, оған сәйкес монархтар "осы Англия патшалығының халқына және оған қарасты облыстарға парламентте келісілген заңдарға, сондай-ақ оның заңдары мен әдет-ғұрыптарына сәйкес билік етуге солемды түрде уәде беруі және ант беруі керек еді". Олар сонымен қатар Құдайдың заңдарын, Ілвангелдің (Gospel) шынайы дінін және заңмен бекітілген протестанттық реформаланған сенімін сақтауға тиіс еді. Бұл монархқа көбірек бағынуды талап еткен бұрынғы антты алмастырды. Алдыңғы ант бойынша монарх "Англия патшаларының заңдары мен әдет-ғұрыптарына" сүйене отырып билік жүргізуге міндетті еді.

The proposal to draw up a statement of rights and liberties and James's violation of them was first made on 29 January 1689 in the House of Commons, with members arguing that the House "cannot answer it to the nation or Prince of Orange till we declare what are the rights invaded" and that William "cannot take it ill if we make conditions to secure ourselves for the future" in order to "do justice to those who sent us hither". On 2 February a committee specially convened reported to the Commons 23 Heads of Grievances, which the Commons approved and added some of their own. However, on 4 February the Commons decided to instruct the committee to differentiate between "such of the general heads, as are introductory of new laws, from those that are declaratory of ancient rights". On 7 February the Commons approved this revised Declaration of Right, and on 8 February instructed the committee to put into a single text the Declaration (with the heads which were "introductory of new laws" removed), the resolution of 29 January and the Lords' proposal for a revised oath of allegiance. It passed the Commons without division. On 13 February the clerk of the House of Lords read the Declaration of Right, and the Marquess of Halifax, in the name of all the estates of the realm, asked William and Mary to accept the throne. William replied for his wife and himself: "We thankfully accept what you have offered us". They then went in procession to the Great Gate at Whitehall. In a ceremony in the Banqueting House, Garter King of Arms proclaimed them King and Queen of England, France, and Ireland, whereupon they adjourned to the Chapel Royal, with the Bishop of London preaching the sermon. They were crowned on 11 April, swearing an oath to uphold the laws made by Parliament. The Coronation Oath Act 1688 had provided a new coronation oath, whereby the monarchs were to "solemnly promise and swear to govern the people of this kingdom of England, and the dominions thereunto belonging, according to the statutes in parliament agreed on, and the laws and customs of the same". They were also to maintain the laws of God, the true profession of the Gospel, and the Protestant Reformed faith established by law. This replaced an oath which had deferred more to the monarch. The previous oath required the monarch to rule based on "the laws and customs granted by the Kings of England".

Өзгерістер мен мұра

Құқықтар Биллі кейін Шотландия Парламенті Одақ шартының бір бөлігі ретінде келіскен 1701 жылғы Елдестіру актісі толықтырылды. Елдестіру актісі Құқықтар Биллінде баяндалған таққа мұрагерлік тізбегін өзгертті. Дегенмен, Құқықтар Биллі де, Құқық туралы талап та парламенттік егемендік қағидасын орнатуға және монархтың билігін шектеуге зор үлес қосты. Бұл конституциялық монархияны қалыптастырды және қылмыстық заңдармен бірге 17 ғасырда Шотландия, Англия және Ирландияны шарпыған саяси және діни дау-дамағлдардың көп бөлігін реттеді. Аталған акт 1679 жылғы Петиция туралы және Хабеас Корпус актісін нығайтып, белгілі бір құқықтар мен бостандықтарды заң жүзінде бекітті. Уильям Блэкстон Англияның негізгі заңдары деп атаған бұл актілерде жазылған құқықтар ағылшын халқының құқықтары туралы түсінікпен байланысты болды. Құқықтар Биллі 1776 жылғы Вирджинияның Құқықтар декларациясына тікелей ықпал етті, ал ол өз кезегінде Тәуелсіздік декларациясына әсер етті. Азаматтық және саяси бостандықтардың толыққанды мәлімдемесі болмаса да, Құқықтар Биллі Ұлыбританиядағы азаматтық бостандықтардың дамуындағы маңызды құжаттардың бірі және кейінгі, көбірек жалпылама құқықтардың жариялануының үлгісі саналады. Мысалы, 1689 жылғы Құқықтар Биллінде айтылғандай, АҚШ Конституциясы артық кепілдік беруге және "қатыгездік пен ерекше жазаға" тыйым салады; шындығында, осы тыйымды енгізетін АҚШ Конституциясының Сегізінші түзетуі 1689 жылғы Құқықтар Билліндегі тиісті баптың дерлік сөзбе-сөз көшірмесі болып табылады. Сонымен қатар, "қатыгез, адамдыққа сыймайтын немесе ар-ұятты қорлайтын қарау немесе жазалау" Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның 5-бабы мен Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 3-бабында тыйым салынған.

Қазіргі құқықтық мәртебесі

Құқықтар туралы заң әлі де қолданыста болып, Ұлыбритания және басқа да Ұлтақ мемлекеттеріндегі сот процестерінде, әсіресе парламенттік сөз бостандығы туралы 9-бапта жиі сілтеме жасалады. 2011 жылғы Перт келісімінен кейін Құқықтар туралы заңға және 1701 жылғы Орнықтыру актісіне түзетулер енгізетін заң 2015 жылдың 26 наурызында Ұлтақ мемлекеттерінің барлығында күшіне енді, бұл британ тағына мұрагерлік құқығын өзгертті.

Австралия

Австралияда ресми Құқық туралы заң жоқ, бірақ адам құқықтарының қорғалуы Конституцияда және Ұлттық Парламент немесе Штаттар мен Аймақтар Парламенттері қабылдаған заңнамада табылуы мүмкін. Парламенттік сөз бостандығына қатысты тоғызыншы ереже 1901 жылы Австралия Конституциясының 49-бабы бойынша Федералдық Парламентке берілді. Ол 1987 жылғы Парламенттік жеңілдіктер туралы заңға енгізілді, ол "осы жеңілдіктің дәстүрлі түрін сақтайды, бірақ «Парламенттегі іс-қимылдар» терминімен қамтылған нәрсе туралы егжей-тегжейлі түсіндіреді".

Канада

Канадада Құқықтар туралы заң әлі де қолданыста, бірақ ол көбінесе ішкі конституциялық заңдармен толықтырылған. Парламенттік сөз бостандығы туралы тоғызыншы бап әлі де белсенді түрде қолданылуда.

Ирландия

Ирландия Корольдігіне Құқықтар туралы жарлықтың қолданылуы белгісіз болды. Англия Парламенті кейде Ирландияға қатысты актілерді қабылдаса, Ирландия патриоттық партиясы мұны заңсыз деп санайтын, ал басқалары ағылшын актілері Ирландияға тек нақты айтылған жағдайда ғана қолданылады деп есептейтін, ал Құқықтар туралы жарлықта мұндай нақты айтылған жоқ. Ирландияның 1542 жылғы Корольдік актісі жарлықтың патшалық мұрагерлікке енгізген өзгерістерінің Ирландияға да қатысты екенін білдірді. Құқықтар туралы жарлық үлгісіндегі заң жобалары 1695 және 1697 жылдары Ирландия Парламентіне ұсынылды, бірақ қабылданбады. 1800 жылғы Одақ актісінен кейін Парламент құқықтарына қатысты ережелер Ирландияға да қолданылды, бірақ жеке тұлғаның құқықтарына қатысты ережелер күмәнді болып қалды. Кейбір құқықтанушылар жарлықты қолданыстағы заң ретінде емес, ортақ құқықты бекіту ретінде қарастырып, оның Ирландияға да қатысты екенін айтты. Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы, сондай-ақ кейінгі Ирландия Конституциясы, бұрынғы Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігінде қолданыста болған заңдарды, егер олар осы конституцияларға қайшы келмесе, күшіне енгізді. Құқықтар туралы жарлық 2007 жылғы Заңнаманы қайта қарау актісіне дейін Ирландияның кейінгі заңнамасында еске алынбады, ол оны сақтап, қысқа атауын "1688 жылғы Құқықтар туралы жарлық" деп өзгертті және діни дискриминациялық болып танылған 1-тараудың көп бөлігін (преамбула) жойды, оған "Сайлаулар тиісінше жүргізілген хаттар бойынша" деген барлық сөздер кірді; 7-бап, протестанттарға қару ұстауға рұқсат берген; және "Олар талап етеді және талап етеді" деген барлық сөздер. 2013 жылғы Орайхтас палаталары (Сауалдар, артықшылықтар және процедуралар) актісі парламенттік артықшылық туралы заңды біріктіру мақсатында "парламенттегі сөз бостандығы және пікірталастар немесе іс-қимылдар" туралы 9-бапты жойды.

Жаңа Зеландия

Құқықтар туралы жарлық – Жаңа Зеландия заңдарының бір бөлігі. Аталған заң 1976 жылы «Фицджеральдқа қарсы Малдун және басқалар» ісінде қолданылды. Бұл іс жаңа тағайындалған премьер-министр Роберт Малдунның, генерал-губернаторға 1974 жылғы Жаңа Зеландия зейнетақымен қамсыздандыру туралы заң бойынша құрылған зейнетақы жүйесін жою туралы кеңес беретіні туралы мәлімдемесіне қатысты. Малдун бұл жою дереу күшке енетінін және кейін парламентте бұл жоюды кері күшпен заңды ету үшін заң жобасын ұсынатынын күткен. Бұл мәлімдеме сотта күдік тудырды, және Бас судья Малдунның әрекеттерін Құқықтар туралы жарлықтың 1-бабын бұзғандықтан заңсыз деп жариялады, онда «заңдарды тоқтату немесе патшалық билік арқылы заңдарды орындау туралы жоғары билік заңсыз» делінген.

Ұлыбритания

Құқықтар туралы заң Англия мен Уэльсте қолданылады; ол Англия Корольдігінде қабылданған, сол кезде Уэльс оның құрамында болған. Шотландияның өз заңнамасы бар – 1689 жылғы Құқық туралы акт, ол Англия мен Шотландия арасындағы одақ шартынан бұрын қабылданған. Құқықтар туралы заңның Солтүстік Ирландияда қолданылуы немесе қолданылу деңгейі күмәнді, бұл Ирландияға қатысты бұрынғы күмәнділікті көрсетеді. Бас көтеріс ісінде қазылардың еркін иеленуші болу талабы Англия мен Уэльсте 1825 жылғы Қазылар алқасы туралы заңмен, ал Солтүстік Ирландияда (қолданылған жағдайда) 1950 жылғы Заңнаманы қайта қарау туралы заңмен жойылды. Әділеттілік, әділ сот процесіне құқық конституциялық құқықта парламенттік артықшылықтарды теріс пайдалануды шектеу үшін қарастырылады. 1995 жылғы 21 шілдеде «Нил Гамильтон, Парламент мүшесіне қарсы The Guardian» жала жабу ісі Жоғарғы Соттың шешімімен тоқтатылды, себебі сот Құқықтар туралы заңның палатада айтылған немесе жасалған әрекеттерді сынауға толық тыйым салуы «The Guardian» газетіне әділ сот отырысын өткізуге мүмкіндік бермейді деп тапты. Гамильтон сөздерінің кез келген контексін немесе мағынасын дәлелдеуге толық құқыққа ие болар еді, ал оның сөздеріне қарсы тікелей дәлелдер, қорытындылар, қосымша мәліметтер немесе қарсы сұрақтар Құқықтар туралы заңның қатаң шектеулеріне байланысты ұсынылмайтын еді. Сонымен қатар, Лордтар палатасы 1996 жылғы заңдық норма болмаған жағдайда, Құқықтар туралы заңның бекітілген парламенттік артықшылығы Гамильтонға 2001 жылғы Гамильтонның Аль-Файедке қарсы жамандау ісінде әділ сотқа қатысуға мүмкіндік бермес еді, бұл шағымдардың екі сатысы бойынша да бірдей нәтижеге әкелді. Бұл норма 1996 жылғы Жамандау туралы заңтың 13-бабында көзделген, ол депутаттарға өз парламенттік артықшылықтарынан бас тартуға және сот ісіне қатысты болған жағдайда өз сөздерін келтіріп, сараптауға мүмкіндік береді. 2016 жылы Ұлыбританияның Еуропалық Одаққа мүшелігі туралы референдумнан кейін Жоғарғы Сот Миллер ісінде Құқықтар туралы заңға сілтеме жасады, онда сот Еуропалық Одақтан шығуды бастау үшін алдымен Парламент актісімен бекітілуі керек деп шешті, өйткені бұл Парламент актісімен қамтамасыз етілген құқықтарды жояды (атап айтқанда, 1972 жылғы Еуропалық қауымдастықтар туралы заңмен күшіне енгізілген және өзгертілген Еуропалық Одақ келісімдерінен туындаған Еуропалық Одақ азаматтарының құқықтары). Бұл заң 2019 жылы парламенттің жұмысын тоқтату заңсыз деп шешкен Жоғарғы Соттың шешімінде де айтылды. Сот Үкіметтің 1689 жылғы Құқықтар туралы заңға сәйкес тоқтатуды «парламенттің іс-әрекеті» ретінде сынауға болмайды деген пікірімен келіспеді; керісінше, тоқтатуды «парламенттегі іс-әрекет ретінде сипаттау мүмкін емес, өйткені ол Парламентке жүктелді және талқыланбады, сондай-ақ Парламенттің негізгі немесе маңызды жұмысын талқылаусыз тоқтатуға әкелуі мүмкін».

The Bill of Rights applies in England and Wales; it was enacted in the Kingdom of England which at the time included Wales. Scotland has its own legislation, the Claim of Right Act 1689, passed before the Act of Union between England and Scotland. There are doubts as to whether, or to what extent, the Bill of Rights applies in Northern Ireland, reflecting earlier doubts as regards Ireland. The requirement that jurors be freeholders in cases of high treason was abolished in England and Wales by the Juries Act 1825, and in Northern Ireland (to the extent it applied) by the Statute Law Revision Act 1950. Natural justice, the right to a fair trial, is in constitutional law held to temper unfair exploitation of parliamentary privilege. On 21 July 1995 a libel case, Neil Hamilton, MP v The Guardian, collapsed as the High Court ruled that the Bill of Rights' total bar on bringing into question anything said or done in the House prevented The Guardian from obtaining a fair hearing. Hamilton could otherwise have carte blanche to allege any background or meaning to his words, and no contradicting direct evidence, inference, extra submission or cross examination of his words could take place due to the tight strictures of the Bill of Rights. Equally, the House of Lords decided that, absent a 1996 statutory provision, the Bill of Rights' entrenched parliamentary privilege would have prevented a fair trial for Hamilton in the 2001 defamation action of Hamilton v Al Fayed which went through the two tiers of appeal to like effect. That provision was section 13 of the Defamation Act 1996, which permits MPs to waive their parliamentary privilege and thus cite and have examined their own speeches if relevant to litigation. Following the United Kingdom European Union membership referendum in 2016, the Bill of Rights was cited by the Supreme Court in the Miller case, in which the court ruled that triggering EU exit must first be authorised by an act of Parliament, because doing so would abrogate rights secured by an Act of Parliament (namely, rights of EU citizens arising from the EU treaties given effect in UK law by the European Communities Act 1972, as amended). It was cited again by the Supreme Court in its 2019 ruling that the prorogation of parliament was unlawful. The Court disagreed with the Government's assertion that prorogation could not be questioned under the Bill of Rights 1689 as a "proceeding of Parliament"; it ruled the opposite assertion, that prorogation "cannot sensibly be described as a 'proceeding in
Parliament, as it was imposed upon and not debatable by Parliament, and could bring "core or essential business of Parliament" to an end without debate.