Кіріспе

Консервативті саяси философия, Канада және Ұлыбританиядағы саясат

Тори (/t/ɔː/r/i/) – британдық дәстүрлі консерватизм негізінде құрылған, Ұлыбритания тарихында қалыптасқан әлеуметтік тәртіпті қолдайтын торизм деп аталатын саяси философияны ұстанатын адам. Торилердің негізгі қағидасы "Құдай, Патша (немесе Патшайым) және Ел" деген ұранмен бейнеленеді. Торилер монархистер, тарихи тұрғыдан жоғары шіркеу ағымындағы аңгликан дінінің мұрагерлері және вигтер партиясының либерализміне қарсы болды. Бұл философия үш патшалық соғысы кезінде Стюарт әулетін қолдаған роялистік топ – кавалерлерден бастау алады. Торилер – 17 ғасырдың соңында пайда болған британдық саяси партия, ол кавалерлік парламенттен кейін вигтер бақылауындағы парламентке жасалған қарсылық болды. "Тори" термині алғаш рет 1678-1681 жылдардағы мәжбүрлеу дағдарысы кезінде ағылшын саясатында қолданылды, бұл термин ирланд тілінен алынған. Бұрынғы Британ империясының басқа бөліктерінде де, мысалы, Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде бөлінуге қарсы болған Британдық Американың лоялистері де осы идеологияны ұстанды. Соғыс аяқталғаннан кейін Канадаға қашқан лоялистер, Біріккен Империя лоялистері ретінде танылды және Жоғарғы және Төменгі Канададағы саяси топтарға қолдау көрсетті. Торизм Канада мен Ұлыбритания саясатында маңызды рөл атқарады. Британ консервативтік партиясы, Канада консервативтік партиясы және олардың жақтастары торилер деп аталады. Қазіргі замандағы дәстүрлі торизмді ұстанатындар жоғары торилер деп аталады, олар көбінесе иерархия, табиғи тәртіп және аристократия идеяларын қорғайды.

Этимология

Тори сөзі ирланд тілінен шыққан, фонетикалық тұрғыдан ағылшын тіліне бейімделген. Тори сөзінің этимологиялық түбірі ретінде бірнеше ирланд сөзі ұсынылған. Ирланд тіліндегі toruidhe немесе toruighe сөзі, яғни «қуу» немесе «аң аулау» мағынасындағы сөз, осы терминнің шығу тегі ретінде қарастырылады. 1500-1600 жылдар аралығында «Тори» термині алғаш рет жерлерінен айырылып, орманға кеткен, жабайы аңдар мен отаршылдардан тартып алған заттармен күнкөріс қамдаған ирландтарды атау үшін қолданылды. Бұл әрекеттер тоқтатылғаннан кейін, ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар үшін бұл термин бастапқы мағынасын жоғалтып, «заңнан тыс католик» немесе «ашу-ыза мен қатыгездігімен танымал қарақшы» деп сипаттау үшін қолданыла бастады. Ирландиялық шаруалар 19 ғасырға дейін «Тори» терминін кез келген заңнан тыс немесе бұзақы адамды атау үшін пайдаланған. Алайда, кейін консервативті және революцияға қарсы партиялар бұл терминді қабылдағандықтан, сөздің ирланд тіліндегі toir сөзінен шыққандығы туралы да болжам бар, ол «беру», «сыйлық беру» және «ұсыну» мағыналарын білдіреді; немесе toirbhearl, яғни «тиімділік», «жомарттық» немесе «кеңпейілділік» дегенді білдіреді. Кейіннен бұл термин Реставрациядан кейін Ольстердегі жерлерінен айырылған католик ирландтарын атау үшін қолданылды. «Тори» сөзі реппарилерді де білдіріп, кейін Конфедерация немесе қарулы кавалерияға қатысты қолданылды. «Тори» терминін Англияға алғаш рет Титус Оутс енгізді, ол оны және оның жақтастарын өлтіру үшін Ирландиядан жіберілген адамдарды сипаттау үшін пайдаланды. Оутс өмірінің соңына дейін қарсыластарын «Торилер» деп атады. Бұл сөз 1680 жылдары ағылшын саясатына еніп, Джеймс II-нің Англия тағына құқығын қорғаушыларды сипаттау үшін пайдаланылатын қарапайым сөз ретінде тарады, тіпті оның католик дініне қарамастан, мұрагерлік құқығын мойындауды талап еткендерді де білдірді. Осыдан кейін «Тори» термині британдық саясаттағы екі ірі саяси фракцияны/партияны сипаттау үшін «Виг» сөзімен бірге күнделікті қолданысқа енді. Бастапқыда екі термин де жағымсыз мағынада қолданылған, бірақ кейіннен екеуі де әдеби тілде саяси партияларды сипаттау үшін қабылданды.

Ұлыбритания

Тори саяси фракциясы бастапқыда Англия Парламенті ішінде Джеймс II-нің ағасы Карл II-нің үш корольдіктің тағына отыру құқықтарын қорғау үшін пайда болды. Джеймс мемлекеттік институттар Католик шіркеуінен тәуелсіз болған кезде католикке айналды – бұл Патрициандарды, конформист емес дөңгелек бас және Келісімдердің саяси мұрагерлерін қолдаған Елусіздік дағдарысы үшін мәселе болды. Шектен шығару дағдарысы кезінде Тори сөзі Англия Корольдігінде заң жобасына қарсы шыққандарға лақап ат ретінде қолданылды, оларды "Жек көрушілер" деп атады. "Тори" сөзі Ирландиядағы бұрынғы қолданылуынан шыққан Папалық және заңсыздық коннотацияларына ие болды. Джеймс II таққа отырғаннан кейін екі Тори министрлігі болды: біріншісі Рочестер графының, екіншісі Лорд Беласиздің басшылығымен. Бір маңызды фракция Ұлы революцияға қатысты, бұл Джеймс II-ні Вигтермен бірге Англия шіркеуін және нақты протестантизмді қорғау үшін құлатқан әскери төңкеріс болды. Торилердің үлкен, бірақ азайып бара жатқан фракциясы Джеймсті жер аударылуда және оның Стюарт мұрагерлерін таққа, әсіресе 1714 жылы бірінші Ганновер монархы Георг I-нің Ганноверлік мұрагерлігінен кейін қолдады. Торилердің аз бөлігі ғана Якобит көтерілістеріне қолдау көрсеткенмен, Вигтер мұны Торилерді жамандап, оларды сатқын ретінде көрсету үшін пайдаланды. Уиг Роберт Уолполдың басшылығымен Премьер-министрлік жүйе пайда болғаннан кейін, Джордж III билік құрған кезде Лорд Бьюттің премьер-министрлігі қайта жанданды. Астық заңдары (1815–1846) бойынша Торилердің көпшілігі протекционисттік аграризмді қолдады, ол кезде азық-түлік бағасын жоғарылату, өзін-өзі қамтамасыз ету және ауылдық жұмыспен қамтудағы жалақыны арттыру үшін тарифтер енгізілді. Ұлы революция кезінен бастап 1832 жылғы реформалық заңға дейін ағылшын Торилері күшті монархистік бейімділіктермен, Англия шіркеуін қолдаумен және радикалды реформаларға қарсылықпен сипатталды, ал Тори партиясы сол кезең ішінде үзілістермен билікті ұстаған нақты ұйым болды. Консерватизм 18 ғасырдың аяғында пайда бола бастады – ол француз революциясына қарсы жаңа саяси философия мен фракция құру үшін орташа Виг экономикалық саясатын және көптеген Тори әлеуметтік құндылықтарын синтездеді. Эдмунд Берк пен Уильям Питт кіші осы бағытта жетекшілік етті. Интервенционизм және күшті қарулы күштер кейінгі премьер-министрлер кезінде Торизмнің ерекше белгісі болды. Консервативтер сөзі Торилердің орнына 1830 жылдары қолданыла бастады, Роберт Пильдің ізбасарлары Тори дәстүрінің элементтерін әлеуметтік реформалар мен еркін сауданы қолдау туындысы астында қайта түсіндіре бастаған кезде. 1930 жылдары Канадалық Торизмнің фракциялары қалалық бизнес элитасымен немесе елдің ішкі аймағындағы ауылдық дәстүршілдермен байланысты болды. "Қызыл Тори" – партияның орташа деңгейдегі мүшесі (Джон Фартинг пен Джордж Грант сияқты). Олар, әдетте, Канададағы британдық дәстүрлерді ұстануымен біріктірілген. Канада тарихының барысында Консервативтік партияны жалпы алғанда Макдональдтық Тори элементтері басқарды, бұл Канадада монархия, империя, одақтастық, парламенттік үкімет, ұлтшылдық, протекционизм, әлеуметтік реформа және ақыр соңында әл-ауқат мемлекетінің қажеттілігін қабылдау ағылшын-канадтық дәстүрлеріне берілуді білдірді. 1970 жылдары Прогрессивті консервативті партия Кейнсиандық консенсус партиясы болды. 1970 жылдары стагфляция басталғанда кейбір Канадалық Торилер Ұлыбритания мен АҚШ-тағы неолибералды дамудың әсеріне ұшырады, бұл жекешелендіру және ұсыныс жағындағы араласу саясатын ерекшелендірді. Канадада бұл Торилер неоконсерваторлар деп аталады, бұл АҚШ-та біршама басқа мағынаға ие. 1980 жылдардың басында Тори партиясының басшылығындағы нақты неоконсерваторлар болмады, бірақ Брайан Малрони (1983 жылы көшбасшы болды) ақырында Маргарет Тэтчер мен Рональд Рейган үкіметтерінің көптеген саясатын қабылдады. Мулрони прогрессивті консервативті партияны осы бағытта одан әрі алып барған кезде, реттеуді жою, жекешелендіру, еркін сауда және тауарлар мен көрсетілетін қызметтер салығы (GST) деп аталатын тұтыну салығы саласындағы саяси бастамалармен, көптеген дәстүрлі Торилер партияның ішінде саяси және мәдени шиеленістің орын алуына алаңдай бастады. 1986 жылы Канаданың реформашы партиясы құрылғаннан кейін, кейбір неолибералды және әлеуметтік консервативтілер Тори партиясынан алыстап кетті. Малрони үкіметінің неоконсервативті саясатының кейбірі танымал болмағандықтан, кейбір провинциялық құқықтар элементтері Реформаға қарай жылжыды. 1993 жылы Мулрони шамамен тоғыз жыл билікте болғаннан кейін өзінің үлкен жетістіктеріне негізделген сайлауда күреспей, отставкаға кетті. Бұл Прогрессивті консервативтерді шатаққа түсіріп, Торизмді Квебек, Саскачеван, Альберта және Британ Колумбиясы сияқты Тори дәстүрі мен саяси мәдениеті күшті болмаған провинцияларда қалай тиімді ету керектігін түсінуге тырысты. Содан кейін 1990 жылдары Прогрессивті консервативтер Канада Парламентінің Төменгі палатасындағы шағын партия болды және тек Канада Сенатындағы билігі арқылы үкіметке заңнамалық қысым көрсетуге қабілетті болды. Ақырында, өлім мен зейнетке шығу арқылы бұл билік әлсіреді. Джо Кларк көшбасшы ретінде қайта оралды, бірақ Реформаторлармен болған шиеленіс Канададағы Көк және Қызыл Тори дауысын тиімсіздетті. 1990 жылдардың соңына қарай Канадада оңшылдарды біріктіру қажеттілігі туралы әңгімелер пайда болды, Виг партиясының көпшілігіне тосқауыл қою үшін. Көптеген Торилер – қызыл және көк – мұндай қадамдарға қарсы болды, ал басқалары барлық жағдайды ескере отырып, күшті партиялық жүйені жаңартуға үміт болса, прагматикалық болуға тура келеді деп ойлады. Канадалық Альянс партиясы (Реформа партиясы болған) және кейбір жетекші Торилер ортақ шешімдерді табу үшін бейресми түрде кездесті. Прогрессивті консервативтік партияның көшбасшысы Джо Кларк бұл ұсыныстан бас тартса да, келіссөздер алға жылжыды және 2003 жылдың желтоқсанында Канадалық Альянс және Прогрессивті консервативтік партиялар жаңа партияға қосылуға дауыс берді, ол Канада консервативтік партиясы деп аталды. 2003 жылы Прогрессивті консервативтермен Канадалық Альянстың бірігуінен кейін, "Тори" атауы федералды деңгейде сақталуы керек пе деген пікірталас туды. Көптеген бақылаушылар Альянс мүшелері бұл терминге наразы болады деп болжады. Дегенмен, ол 2004 жылғы көшбасшылық конвенцияда біріккен партиямен ресми түрде қабылданды. Стивен Харпер, Канада консервативтік партиясының бұрынғы көшбасшысы және 2006 жылдан 2015 жылға дейін премьер-министр болған ол өзін Тори деп жиі атайды және жаңа партия консервативтік саяси қозғалыстың табиғи эволюциясы екенін айтады. Дегенмен, бірігуге қарсы болған кейбір наразы Қызыл Торилер болды. Олар қарсы Прогрессивті Канадалық партиясын құрды.

Америка Құрама Штаттары

"Лоялист" термині Америка революциясында британ тәжіне адал болғандарды атау үшін қолданылды. Соғыстан кейін лоялистердің 80 пайызы АҚШ-та қалды. Америка Тәуелсіздік соғысынан кейін Нова-Шотландия, Квебек, Багама аралдарына қоныстанған немесе Ұлыбританияға оралған шамамен 60 мың лоялист Біріккен Империя лоялистері деп белгіленді. 1798 жылдың 12 ақпанында Томас Джефферсон (Демократиялық-Республикалық партия мүшесі) консервативті Федералистік партияны "[үкіметіміздің ең көп қолдауға мұқтаж саласы – атқарушы билік деп санайтын саяси секта, оларды федералистер, кейде аристократтар немесе монархистер, ал кейде ағылшын үкіметіндегі дәл осындай анықтамаға ие сектадан кейін торилер деп атайды]" деп сипаттады. Алайда, бұл федералистердің қарсыластарының, олардың бірі Джефферсон болған, жауласымды сипаттамасы еді, федералистердің өздері қолданған атау емес. Федералистік партия 1835 жылы таратылды және оны алмастыратын партиялар болған жоқ. Кейін Демократиялық-Республикалық партия әртүрлі партияларға бөлінді, екі бағыты – Ұлттық Республикалық партия және Виг партиясы. Партияның қалған бөлігі Демократиялық партияға айналды. Ұлттық Республикалық партия кейін Виг партиясымен бірігіп, Екінші партиялық жүйе деп аталатын құрылымды құрды. Виг партиясы британдық әріптесінен атын алғанмен, "тори" термині АҚШ-та толыққанды қолданыстан шығып қалды. Америка Азамат соғысы кезінде Конфедерация күштері Оңтүстік Юнионистерін торилер деп атады, бұл Америка революциялық соғысындағы торилермен салыстырылды. Конфедерация үшін Оңтүстік Юнионистері олардың саяси ұмтылыстарына тікелей қарсылық білдірді және оларды "ақ нәсілге сатқандар" деп қарады. Керісінше, Юнионистер Оңтүстік Юнионистерін оңтүстік халқының адал бөлігі деп есептеді, олар мұрагерлік толқынымен шайылып, Қайта құрудың негізі болатын.

Техас революциясы

1832-1836 жылдары Техаста Техас революциясына қолдау бірауыздан болған жоқ. "Торилер" – бұл Мексика үкіметін қолдаған адамдар еді. Торилер көбінесе оңтүстік аймақтан тыс жерлерде тамырлары бар, ұзақ мерзімді жер иелері болды. Олар әдетте саясатқа қызығушылық танытпай, соғыстан гөрі келісімді ұдайы іздеді. Торилер Мексика азаматтары ретінде алған экономикалық, саяси және әлеуметтік пайдаларын сақтап қалуды қалаған, ал революция осы пайдаларға қауіп келтірді.

Қазіргі қолданылуы

Тори Канада мен Ұлыбританияда Консервативтік партия мүшесін немесе партияның өзін қысқаша атау үшін қолданылады және «консервативтік» сөзімен мағынасы бірдей болып келеді. Канадада «тори» дегені – Канаданың Консервативтік партиясының мүшесін білдіреді, ал партияның өзі халық арасында «торилер» деп аталады. Канада саясатында «қызыл тори» термині либералды көзқарастағы консервативтік партия мүшесін сынау мақсатымен қолданылады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда Консервативтік және Юнионисттік партияны өздері де, қарсыластары да, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарында көбінесе "торилер" деп атайды. Партия мүшелері мен сайлаушыларын да жиі "Торилер" деп атайды. Шотландияда "тори" термині шотланд консерваторларының мүшелері мен жақтастарын сипаттау үшін немесе басқа партияларды осы партияға жеткілікті қарсылық көрсетпегені үшін айыптау үшін қолданылады. Мысалы, Шотландияның Лейбористік партиясының мүшелері мен жақтастары (әсіресе "Блэриттер мен Брауншылар" фракцияларының өкілдері) дәстүрлі лейбористер мен тәуелсіз Шотландияны жақтаушылар, мысалы Шотландияның Ұлттық партиясының мүшелері мен жақтастары, "Алба" партиясы (бұрынғы "Солидарлық"), Шотландияның Социалистік партиясы және Шотландияның Жасылдар партиясы тарапынан "қызыл торилер" деп аталуы мүмкін. Сол сияқты, Лейбористердің жақтастары ШҰП мүшелері мен жақтастарын "Тартан торилері" деп атаған. Британдық радио хабарларын тарату корпорациясының стильдік нұсқаулығы "тори" терминін қолдануға рұқсат береді, бірақ алғаш рет қолданғанда "Консервативтік" терминін пайдалануды талап етеді. Бұл термин Ұлыбритания мен Канададағыдай жиі қолданылмайды және бұл партиялардың мүшелері өзін "тори" деп сипаттауы сирек кездеседі, бірақ мүлдем естілмеген емес. Бас судья Гарфилд Барвик өзінің естеліктеріне "Радикал тори" деген ат қойды. Австралиялық Жасылдардың орталық фракциясын қатал солшыл фракция "Ағаш торилері" деп атайды.