Кіріспе

Біріккен Корольдікте үш ерекше құқықтық жүйе бар, олардың әрқайсысы түрлі тарихи себептермен нақты географиялық аймақтан туындайды: ағылшын құқығы, шотланд құқығы, Солтүстік Ирландия құқығы және 2007 жылдан бері төртінші тип – Уэльстің құқығы, Уэльстің өзін-өзі басқаруының нәтижесінде, сондай-ақ Уэльстің тәуелсіз сот жүйесін құру туралы талаптар да бар. Бұрынғы ЕО шарттары бойынша міндеттемелерді орындау мақсатында, Еуропалық Одақтың директивалары Ұлыбритания парламентінің заң шығару құқығы арқылы Ұлыбританияның құқықтық жүйелеріне белсенді түрде енгізілді. Brexit кезінде ЕО құқығы «сақталған ЕО құқығы» ретінде ұлттық заңға көшірілді, бірақ 2020 жылдың 31 қаңтарынан 31 желтоқсанына дейінгі кезеңде Ұлыбритания уақытша түрде ЕО ережелерімен үйлесімді болды.

Құқықтық юрисдикциялар

Біріккен Корольдікте үш ерекше құқықтық юрисдикция бар: Англия мен Уэльс, Солтүстік Ирландия және Шотландия. Әрқайсысының өз құқықтық жүйесі, ерекше тарихы және бастауы бар, бірақ осы үш құқықтық жүйе мен үш құқықтық юрисдикция арасында маңызды үлестік ортақтық бар. Басқа үшеуінен өзгеше, Уэльс заңы жеке құқықтық жүйе емес, ол Сенат қабылдаған негізгі және қосымша заңнама ғана, ол ағылшын заңдарының доктриналарына сәйкес түсіндіріледі және ағылшын ортақ құқығына әсер етпейді (егер Уэльс заңнамасы жоғары деңгейдегі заң ретінде ортақ құқық ережесін күштен шығарса басқа). Ұлыбританияда біртұтас құқықтық жүйе жоқ, себебі ол бұрын тәуелсіз елдердің саяси бірігуі арқылы құрылған. 1707 жылғы Одақ актілерімен күшке енгізілген Одақ шартының 19-бабы Ұлыбритания Корольдігін құрды, бірақ Шотландия мен Англияның жеке құқықтық жүйелерінің сақталуын кепілдік берді. 1800 жылғы Одақ актілері, Ұлыбритания мен Ирландияны Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігіне біріктірген, осыған баламалы ережелерді қамтымады, бірақ Ирландияда әртүрлі соттардың принципін сақтап қалды, оның Солтүстік Ирландия деп аталатын бөлігі Біріккен Корольдіктің құрамында қала береді. Әрбір құқықтық жүйе өзінің юрисдикциясына сәйкес келеді, ал әрбір сот осы заңды юриспруденция арқылы дамытады. Жеке құқықта қай юрисдикцияның заңын қолдануды таңдауға болады: мысалы, Шотландияның Эдинбург қаласындағы және Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласындағы компаниялар ағылшын заңын қолдану арқылы келісімшарт жасауға құқылы. Бұл мемлекеттік құқықта (мысалы, қылмыстық құқықта) қабылданбайды, онда әр юрисдикцияда белгіленген процедуралық ережелер бар.

Құрылымы мен тарихы

Шотландия мен Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдіктің құрамына кіреді және Вестминстерді басты заң шығару органы ретінде бөліседі, бірақ олардың жеке құқықтық жүйелері бар. (Шотландия 300 жылдан астам бұрын Ұлыбританияның бөлігі болғанмен, шотланд заңы ағылшын заңынан ерекшелене келеді). Ұлыбританияның ең жоғары азаматтық сауда соты – Ұлыбританияның Жоғарғы соты, оның шешімдері Ұлыбританияның үш юрисдикциясы үшін міндетті болып табылады, мысалы, «Донохью мен Стивенсон» ісі, шотландтық іс, Ұлыбританияның міндеттемелер заңының негізін құрайды. «Ұлыбритания» дегеніміз – Англия, Уэльс, Шотландия, оларға іргелес аумақтық сулар және Оркни мен Шетланд аралдары, Гебрид аралдары және 1972 жылғы Роккалл аралы туралы заңға сәйкес Роккалл. «Біріккен Корольдік» – Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия, оларға іргелес аумақтық сулар, бірақ Мэн аралы мен Канал аралдары емес, олардың тәуелсіз мәртебесі «Rover International Ltd. v Canon Film Sales Ltd.» (1987) және «Chloride Industrial Batteries Ltd. v F. & W. Freight Ltd.» (1989) істерінде талқыланды. «Британ аралдары», бірақ «Британ аралдары» емес, Біріккен Корольдік, Мэн аралы және Канал аралдарын білдіреді. 1978 жылғы Түсіндіру заңының бірінші қосымшасында мынадай терминдер анықталған: «Британ аралдары», «Англия» және «Біріккен Корольдік». «Британ аралдары» термині заңдарда дерлік қолданылмайды және пайда болған жағдайда «Британ аралдары» терминімен синоним ретінде қарастырылады. Түсіндіру мақсатында Англия бірқатар нақты элементтерді қамтиды: 1746 жылғы Уэльс және Бервик заңының 3-тарауы (қазіргі уақытта толығымен жойылған) Уэльс пен Бервик-апон-Твидті Англия құрамына ресми түрде енгізді. Бірақ 1967 жылғы Уэльс тілі заңының 4-таравы болашақтағы Парламент актілерінде Англияға сілтеме жасағанда Уэльс енбеуі тиіс екенін қарастырды (қазіргі уақытта 1978 жылғы Түсіндіру заңының 3-қосымшасын қараңыз). Бірақ Дайси мен Моррис (28-бетте) былай дейді: «Ыңғайлылық және әсіресе қысқалық үшін Дайсидің (түпнұсқа) анықтамасын ұстану дұрыс болып көрінеді. Бұл сөздерді қолданған сайын «Англия» сөзінен кейін «немесе Уэльс» және «Англиялық» сөзінен кейін «немесе Уэльстік» сөздерін қосу қиынға соғады». Уайт аралы мен Англси аралы «іргелес аралдар» ретінде әдет-ғұрып бойынша Англия мен Уэльстің бөлігі болып табылады, ал «Харман v Bolt» (1931) ісі Ландидің Англияның бөлігі екенін нақты растайды. «Территориялық сулар туралы заңның» 1878 жылғы және «Континенттік шельф туралы заңның» 1964 жылғы, «Мұнай және газ (Кәсіпорын) туралы заңның» 1982 жылғы өзгерістеріне сәйкес «іргелес аумақтық сулар».

Англия мен Уэльс

Ағылшын және Уэльс заңдары (немесе тек ағылшын заңдары) Англия мен Уэльстегі соттармен басқарылатын құқықтық жүйеге қатысты, олар азаматтық және қылмыстық істер бойынша шешім шығарады. Ағылшын және Уэльстің заңдары жалпы құқық қағидаттарына негізделген. Ағылшын және Уэльс заңдары 1189 жылдан бері азаматтық құқық жүйелерінен ерекшеленетін, өзіндік заңдық доктринаға ие деп сипатталады. Заңның кең ауқымды кодификациясы болған жоқ, керісінше, судьялар сот арқылы заңды дамытады, тиісті құқықтық қағидаларды түсіндіретін шешімдер беру үшін заңдарды, прецеденттерді және жағдай бойынша негізделген ой-пікірлерді қолданады. Бұл шешімдер болашақтағы ұқсас істерде міндетті болып табылады (stare decisis) және осы себепті олар көбінесе заң есептерінде жарияланады. Англия мен Уэльстің соттарын Англия мен Уэльстің Жоғарғы соттары басқарады, оларға Апелляциялық сот, Жоғарғы сот (азаматтық істер үшін) және Король соты (қылмыстық істер үшін) кіреді. Жоғарғы сот Англия мен Уэльстегі қылмыстық және азаматтық шағымдар бойынша (сондай-ақ Солтүстік Ирландиядағы және Шотландия заң бойынша азаматтық істер бойынша) жоғары сот болып табылады, және оның әрбір шешімі сол юрисдикциядағы барлық басқа соттар үшін міндетті болып табылады, сонымен қатар басқа юрисдикцияларда ықпалды болуы мүмкін. Дегенмен, Уэльстегі қылмыстық әділет жүйесін құруға қатысты академиктер мен саясаткерлер тарапынан бірнеше ұсыныстар түсті. Шотландия заңдарының болашақ Еуроодақ заңдарымен үйлесімді болуы қажет, тіпті ол енді мүше мемлекет болмаса да. Басты соттар – азаматтық істер бойынша Сессия соты және қылмыстық істер бойынша Жоғарғы сот. Ұлыбританияның Жоғарғы соты Шотландия заң бойынша азаматтық істер бойынша жоғары апелляциялық сот болып табылады, және әдетте Сессия сотынан апелляция жасауға рұқсат алу талап етілмейді. Алайда, Ұлыбританияның қалған бөлігінен айырмашылығы, Жоғарғы сот Шотландиядағы қылмыстық істер бойынша жоғары апелляциялық сот ретіндегі рөл атқара алмайды: бұл Шотландия мен Англия арасындағы Одақ шартының XIX бабында тыйым салынған. Шериф соттары көптеген азаматтық және қылмыстық істерді қарастырады, соның ішінде присяжныйлар алқасымен қылмыстық сот процестерін (шериф салтанатты соты) немесе присяжныйларсыз (шериф қысқаша соты) жүргізеді. Шериф соттары 49 шериф сотынан тұратын жергілікті сот қызметін ұсынады, олар алты шерифтік округке бөлінген. Өте сирек жағдайларда Жоғарғы сот Парламентке жүгінбестен жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасай алады, осы үшін декларативтік өкілеттігін пайдаланады. Әділет министрі Шотландия үкіметінің Полиция Шотландиясы, соттар және қылмыстық сот жүйесі, сондай-ақ Шотландиядағы түрмелерді басқаратын Шотландия түрме қызметіне жауапты мүшесі болып табылады.

ЕС заңдары сақталды

ЕС-тің сақталған құқығы (REUL) – Ұлыбританияның Еуроодандан шығуын қорытындылаған өтпелі кезеңнің соңында құрылған заң санаты. REUL-ға ішкі заңға "көшірілген" Еуроодақ заңнамасы, сондай-ақ Еуроодақ ережелері мен директиваларын іске асыруға бағытталған белгілі бір ішкі заңдар кіреді. REUL-дің мақсаты – "заңнамалық үзіліссіздікті" қамтамасыз ету.

Соттар мен трибуналдар

Ұлыбританияның Жоғарғы соты – Англия мен Уэльсте, Солтүстік Ирландиядағы барлық қылмыстық және азаматтық істер, сондай-ақ Шотландия құқығы бойынша барлық азаматтық істер бойынша Ұлыбританиядағы жоғары сот. Жоғарғы Сот – дәстүрлі мағынасында Ұлыбритания заңын түсіндірудегі соңғы инстанция. Кейбір басқа жүйелерден, мысалы, АҚШ-тан өзгеше, Жоғарғы Сот заңдарды жоя алмайды. Парламенттік егемендік принципіне сәйкес, Парламент оның прецеденттерін тікелей күштен шығаруға құқылы. Жоғарғы Сот 2009 жылғы қазан айында Лордтар палатасының апелляциялық комитетін алмастырып құрылды. Англия мен Уэльсте сот жүйесінің төбесінде Англия мен Уэльстің Жоғарғы соттары тұр, оларға Апелляциялық сот, Жоғарғы сот (азаматтық істер бойынша) және Король соты (қылмыстық істер бойынша) кіреді. Солтүстік Ирландия соттары да осы үлгіге сәйкес жұмыс істейді. Шотландиядағы басты соттар – азаматтық істер бойынша Сессиялық сот және қылмыстық істер бойынша Жоғарғы Әділет соты. Шерифтік соттар қылмыстық және азаматтық істерді қарағандықтан, Шотландиядан тыс жерде оларға баламасы жоқ. Әкімшілік құқық мәселелері бойынша кейбір арнайы соттар Ұлыбритания бойынша құзыретті, атап айтқанда, иммиграциялық – Жоғарғы соттың (Иммиграция және пана беру бөлімі) және Арнайы иммиграциялық апелляциялық комиссиясы, сондай-ақ әскери және ұлттық қауіпсіздік, бәсекелестік және зияткерлік меншік мәселелері бойынша. Сондай-ақ, Еңбек апелляциялық трибуналы Ұлыбританияның барлық аймақтарында, бірақ Солтүстік Ирландияда құзыретті емес. Құпия кеңестің сот комитеті – бірқатар тәуелсіз Достас елдері, Ұлыбританияның теңіз арты аумақтары және Ұлыбритания тәжінің тәуелділіктері үшін жоғары апелляциялық инстанция болып табылады.

Ұлыбритания Парламенті

Ұлыбритания Парламенті екі палаталы болып табылады, оның жоғарғы палатасы – Лордтар палатасы, ал төменгі палатасы – Қоғамдар палатасы. Екі палатадан басқа, король де Парламент құрамына кіреді. Лордтар палатасына екі түрлі мүше кіреді: Рухани Лордтар (Англия шіркеуінің аға епископтары) және Дүниелік Лордтар (парлық мүшелері). Оның мүшелерін халық жалпы сайлау арқылы сайламайды. Қоғамдар палатасы – демократиялық жолмен сайланған палата. Екі палата Лондонның Вестминстер қаласындағы Вестминстер сарайындағы бөлек залдарда отырады, бұл орын "Парламент үйлері" деп кеңінен танымал. Конституциялық дәстүр бойынша, барлық үкімет министрлері, оның ішінде премьер-министр, Қоғамдар палатасының немесе Лордтар палатасының мүшелері болып табылады. Парламент Англия мен Шотландия патшаларына кеңес беретін ерте ортағасырлық кеңестерден қалыптасқан. Король, Лордтар және Қоғамдар бірлесіп заң шығару үшін әрекет етсе, оны «Парламенттегі Король» деп атауға болады. Парламенттік егемендік доктринасына сәйкес, Парламенттегі Король өзін-өзі шектеуден басқа, кез келген заңды қабылдауға және жоюға толық құқылы. Нақты билік Қоғамдар палатасында шоғырланған. Король тек рәсімдік тұлға ретінде әрекет етеді және Лордтар палатасының өкілеттігі шектеулі. Парламент Ұлыбританияның құрамына кірмейтін кейбір аумақтар үшін заң шығару өкілеттігін сақтап қалады.

Солтүстік Ирландия Ассамблеясы

Солтүстік Ирландия Ассамблеясы (Tionól Thuaisceart Éireann, Ulster Scots: Norlin Airlann Semmlie) – Солтүстік Ирландияның өзін-өзі басқарушы заң шығару органы. Ол Ұлыбритания Парламентінің құзыретіне кірмейтін көптеген салаларда заң шығаруға және Солтүстік Ирландияның үкіметін тағайындауға құқылы. Ассамблея Белфаст қаласындағы Стормонттағы Парламент ғимаратында отырады. Ассамблеяның қазіргі құрамы 1998 жылғы Ұлы жұма келісімі негізінде құрылды, бұл келісім Солтүстік Ирландиядағы 30 жылға созылған қақтығыстарды аяқтауға бағытталған. Ол Д’Хондт әдісі арқылы билікті бөлісу принципіне негізделген, бұл Солтүстік Ирландияның ең ірі саяси топтары – унионистер мен националистердің аймақты басқаруға бірдей қатысуын қамтамасыз етеді. Ассамблея – демократиялық жолмен сайланған, бір палаталы орган, оның құрамында 90 мүше бар, олар Заң шығарушы Ассамблеяның мүшелері немесе МЛӘ деп аталады. Мүшелер пропорционалды сайлау жүйесінің бірыңғай ауыстырылатын дауыс беру арқылы сайланады.

Шотландия Парламенті

Шотландия Парламенті (Pàrlamaid na h Alba; Scots) елорда Эдинбургтің Холируд ауданында орналасқан. Парламент, көбінесе "Холируд" деп аталады ("Вестминстер" сияқты), – Шотландия парламентінің мүшелері немесе МПС (Мүшелер) деп танылатын 129 мүшеден тұратын, демократиялық жолмен сайланған орган. Мүшелер пропорционалды өкілдік жүйесінің қосымша мүшелік артықшылығымен төрт жылдық мерзімге сайланады. Шотландия Парламенті, деволюция және парламент актісі арқылы құрылғандықтан, заң шығару өкілеттігін егемендік немесе "Шотландия Парламенті болуы" арқасында иеленбейді. Ол заңды түрде Вестминстердің бір бөлігі ретінде қарастырылады және оның өкілеттіктері осыған байланысты туындайды. Шотландияның алғашқы Парламенті (немесе "Шотландияның эстаттары") – тәуелсіз Шотландия Корольдігінің ұлттық заң шығару органы болды және 1707 жылғы Одақ актісі бойынша Шотландия Корольдігі Англия Корольдігімен бірігіп, Ұлыбритания Корольдігін құрғанға дейін, он үшінші ғасырдың басынан бері өмір сүрді. Осының салдарынан Шотландия Парламенті Англия Парламентімен бірігіп, Лондонның Вестминстерінде отырған Ұлыбритания Парламентін құрады. Кейіннен француз азаматтық құқығы Квебекке қайта қолданылды.

Корольдік тәуелділіктер

Нормандия герцогының феодалдық атағын мұра еткендіктен, Канал аралдары британ монархының иелігінде. Бұл аралдар Англияның, Уэльстің, Шотландияның, Ирландияның немесе Ұлыбританияның құрамына езірде болған емес. Нормандия герцогтігінің тарихи бөлігі Еуропа құрлығында орналасқан және Франция тарапынан басып алынған. Мэн аралы британ монархының иелігінде, ол Мэн лордының феодалдық атағын мұралайды. Бұрын Норвегия, Англия және Шотландия басқарған, ал 1765 жылы Англия мен Шотландия біріккеннен кейін, Ұлыбритания шотланд герцогтарынан феодалдық құқықтарды сатып алғанға дейін басқарылған. Жергілікті халықтың қарсылығына байланысты, бұрын жоспарланғандай Англияға қосылмады және монархияның ерекше иелігінде қала береді. Әр аймақтың кең, бірақ шексіз емес автономиясы бар, жергілікті сайланған парламенті бар. Британ монархиясы қорғаныс, азаматтық құқық және тәуелділіктердің сыртқы істеріне жауапкершілікті сақтайды және осы жауапкершілікті Ұлыбритания үкіметі мен Парламентіне жүктеді. Ұлыбритания Парламенті, әдетте, тәуелділіктерде күшіне енетін заңдарды қабылдағанда жергілікті үкіметпен кеңеседі немесе олардың келісімін алады. Тәуелділіктердің тұрғындары Ұлыбритания Парламентінде өкілдік етпейді. Ұлыбритания заңдары, егер нақты көрсетілмесе, тәуелділіктерге қолданылмайды және мұндай заңдар монарх тарапынан әдетте Кеңес шешімі ретінде бекітіледі. Ұлыбритания Парламентінің жергілікті үкіметтердің еркіне қарсы заңдар қабылдау құқығы бар ма, жоқ па деген мәселе даулы, және бұл 1967 жылғы Теңіз және басқа да радио хабарларын тарату (Құқық бұзушылықтар) заңымен (c. 41) тексерілді. Сот істеріне Таза кеңесінің Сот комитетіне шағымдануға болады. Тұрғындар британдық азаматтық құқық бойынша Ұлыбритания тұрғындарымен тең қарастырылады, бірақ жергілікті үкіметтер жергілікті иммиграцияны және жұмыспен қамтуды бақылайды. Brexit-ке дейін бұл британдық тәуелділіктердің азаматтарын ЕО азаматтары еткен, бірақ ЕО және Ұлыбританиямен адамдар мен тауарлар алмасу ерекше келісімдерге бағынған.

Британдық теңізден тыс аумақтар

Ұлыбританияның шекаралары ішкі деп есептелмесе де, Ұлыбритания Британдық теңізден тыс аумақтарды бақылауда ұстайды. Ұлтастық мемлекеттерден (Commonwealth realms) өзгеше, БОТ-тар Ұлыбритания монархиясының құрамына кіреді. Корольдік Кеңесінің Сот комитеті соңғы сатыдағы апелляциялық сот болып табылады. БОТ-тардың үшеуі адам тұрмайтын жерлер, ал Акротири мен Декелия әскери меншік; осы аймақтарда Ұлыбритания үкіметі барлық мәселелер бойынша тікелей басқару құқығына ие. Британдық теңізден тыс аумақтардың халқы Ұлыбритания парламентінде өкілдік етпейді, сондықтан олар Біріккен Ұлттар Ұйымының өзін-өзі басқару құқығы жоқ аумақтар тізіміне енгізілген. Гибралтар, Brexit-ке дейін, Еуропалық Одақтың құрамына кірген жалғыз БОТ болды, және тұрғындары Оңтүстік-Батыс Англия округінен Еуропарламентке өкіл сайлады. Brexit-ке дейін Британдық теңізден тыс аумақтардың барлық азаматы Еуропалық Одақтың азаматы саналды, бірақ Еуропалық Одақтың заңдары тек Гибралтар мен Ұлыбританияда ғана қолданылды. Халқы бар аумақтардың әрқайсысының өз заң жүйесі бар, ол негізінен ағылшын ортақ құқығына негізделген, ал автономиясы халық санына байланысты айтарлықтай өзгереді. Мысалы, Бермуда, Гибралтар және Фолкленд аралдары жергілікті сайланған парламенттері арқылы дербес басқарылады, Ұлыбритания тек қорғаныс және сыртқы істерге жауапты, сондай-ақ жергілікті үкіметтерге басқа елдермен және халықаралық ұйымдармен қарым-қатынас орнатуға шектеулі автономия береді. Аз қоныстанған Питкэрн аралдарында Ұлыбритания үкіметінің өкілі дерлік шексіз билікке ие. Азаматтық және ұлттық құқық мәселелері Ұлыбритания парламентімен реттеледі. Иммиграцияны жергілікті билік органдары бақылайды. Ұлыбритания парламенті заң шығарудың соңғы құқығын сақтайды және басқарудың тиімділігін қамтамасыз етеді.