Кіріспе

Біріккен Корольдік заңнамасы

Вестминстердің 1931 жылғы Статуты – Доминиондардың (қазіргі Комонвелл аймақтары) мен Тақтың арақатынасының негізін қалайтын Біріккен Корольдік Парламентінің заңы. 1931 жылдың 11 желтоқсанында қабылданған бұл заң Британ империясының өзін-өзі басқарушы Доминиондарының Ұлыбританиядан тәуелсіздігін арттырды. Ол сонымен қатар, монархиялық атақтар мен мұрагерлік тізбегіне қатысты өзгерістерді енгізу үшін олардың барлығының бір-бірінен келісім алуын міндетті етті. Статут күшіне бірден немесе ратификациядан кейін енді. Осылайша, ол 1926 жылғы Балфур декларациясында баяндалған теңдік және Таққа адалдық принциптерінің заңдық бекітілуіне айналды. Бұл заң британдық парламенттің Доминиондар үшін заң шығару өкілеттігінің көбін жойғандықтан, Доминиондардың жеке, тәуелсіз және егеменді мемлекеттер ретінде дамуындағы шешуші қадам болды. Оның өңделген нұсқалары қазір Австралия мен Канаданың ішкі заңдары болып табылады; ол Жаңа Зеландияда күшін жойды және бұрынғы Доминиондарда, енді Комонвелл аймақтары емес, ашық түрде жойылды.

Тарих

Англия және 1707 жылдан кейін Ұлыбритания 16 ғасырдың соңынан бастап Еуропа шегінен тыс жерлерде колонияларға ие болды. Бұл алғашқы колониялар негізінен жеке компаниялармен басқарылды, тікелей Тажға емес, бірақ ғасыр соңына қарай (Үндістанды қоспағанда) Таждың бақылауына көшті. Бұл колонияларды қадағалау сол кездегі саяси жағдайға байланысты заңдарды жұмсақ орындау мен билікті орталықтандыру арасында өзгеретін, алайда Вестминстердегі Парламент әрқашан жоғары билікте болды. Солтүстік Америкадағы көптеген колониялар 18 ғасырдың соңында британдық биліктен бөлініп, АҚШ ретінде тәуелсіздік алды, содан кейін британдықтардың назары Австралия мен Азияға ауды. 19 ғасырда британдық колониялық саясат рационалдану және жайғасу бағытында дамыды. Жауапты үкімет, яғни колониялық үкіметтердің заң шығарушы органдарға есеп беруі, британдық кабинеттің британдық Парламентке есеп беруімен салыстырылатын болды, және 1848 жылы Нова-Шотландиядан бастап колонияларға берілді. Британдық заңнаманың колонияларға қолданылуына қатысты түсініспеушіліктер болды; Оңтүстік Австралияда судья Бенджамин Бутби бірнеше жергілікті заңдарды британдық заңнамаға қайшы ("қарама-қарсы") деп танып, қиындықтар тудырды. Вестминстер 1865 жылы Колониялық заңдардың жарамдылығы туралы заң қабылдап, бұл жағдайды түзетуге тырысты, бұл заң колонияларға британдық заңнан өзгеше заңдар қабылдауға мүмкіндік берді, егер ол Империялық Парламенттің осы колонияға қолдану үшін қабылдаған заңдарына қайшы келмесе. Бұл колонияларға өз шекараларында автономия берумен қатар, оларды басқа жағдайларда британдық Парламентке бағындырудың қос әсерін берді. Солтүстік Америкадағы қалған көптеген колониялар, Ньюфаундлендтен басқа, АҚШ-тың солтүстігіндегі барлық аймақтар 1860-шы жылдардың соңы мен 1870-ші жылдардың басында "Канада" деп аталатын федералды мемлекетке біріктірілді. Канада "доминион" деп аталды, бұл термин ағылшын тарихында бұрын әртүрлі контекстерде қолданылған, және федералды үкімет пен провинциялық үкіметтер арасында кең өкілеттіктер берілді. Австралия да 1901 жылы федерацияланған кезде доминион мәртебесін алды, сондай-ақ Ньюфаундленд, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және Ирландия еркін мемлекеті 20 ғасырдың басында осы мәртебеге ие болды. Доминиондар Ұлыбританиямен тең дәрежеде толық егемендікке ие болған жоқ. Канада Парламенті 1888 жылы Жоғарғы Сотынан Империялық сот кеңесіне апелляцияны тыйым салатын заң қабылдады, бірақ 1925 жылы сот кеңесінің шешімі бұл заңның жарамсыз екенін анықтады. Келесі жылы Кинг-Бинг дауымен байланысты, бұл Канадада наразылық тудырып, толық егемендікке ұмтылуға әкелді. Ирландия еркін мемлекетінің басшылығын Ұлыбританияға қарсы тәуелсіздік соғысын жүргізген және доминион мәртебесіне келісімге келгендер басқарды; олар Англо-ирландтық келісімде қамтамасыз етілген автономияны максималды деңгейде пайдалануға тырысып, өз мемлекеттерінің егемендігін тануға итермеледі, бұл басқа доминиондарға да әсер ететін еді. 1926 жылғы Империялық конференция Балфур декларациясына әкелді, онда доминиондардың бір-біріне және Ұлыбританияға тең мәртебеде екендігі айтылды. 1929 және 1930 жылдары өткен келесі конференциялар осы декларацияны іске асыру үшін маңызды негіздерді жасады. Бұл 1931 жылғы Вестминстер статуты ретінде рәсімделді.

Австралия

Австралия 1942 жылғы Вестминстер статутын қабылдау туралы заңмен Вестминстер статутының 2-6-тармақтарын қабылдады, бұл Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты белгілі бір австралиялық заңнаманың күшін нақтылау мақсатында жасалды; қабылдау 1939 жылдың 3 қыркүйегіне дейін кері күшпен қолданылды, сол күні Ұлыбритания мен Австралия соғысқа қосылған болатын. Статуттың 2-тармағын қабылдау Австралия Парламентінің британдық заңнамамен қайшылыққа түсетін заң шығаруға құқылы екенін, ал 3-тармағын қабылдау аумақтық құқықтарға әсер ететін заң шығаруға құқылы екенін анықтады. 4-тармақты қабылдау Ұлыбританияның Австралияға жалпы алғанда тек Австралияның өтінішімен және келісімімен ғана заңдық күш беруі мүмкін екенін көрсетті. Дегенмен, статуттың 9-тармағына сәйкес, Ұлыбританияның құзыретіне кірмейтін мәселелер бойынша, Австралияның келісімі болмаса да, Австралия штаттарының барлығына немесе кез келгеніне әсер ететін заң шығаруға құқығы болды, бірақ тек "статут күшке енгенге дейін болған конституциялық тәжірибе" шегінде ғана. Алайда, бұл мүмкіндік ешқашан пайдаланылмады. Атап айтқанда, ол 1933 жылғы Батыс Австралияның тәуелсіздік туралы референдумының нәтижесін іске асыру үшін қолданылмады, себебі ол Австралия үкіметінің қолдауын алмады. 1986 жылғы Австралия заңымен Австралияда заң шығаруға байланысты барлық британдық билік тоқтатылды, оның британдық нұсқасында ол Австралия Парламентінің өтінішімен және келісімімен қабылданды, ал Австралия парламенттерінің келісімі алынған болатын.

Канада

Бұл заң Канададағы британ парламентінің заң шығару өкілетін шектеді, елге өздігінен басқарушы Доминион ретінде заңдық тәуелсіздік берді, бірақ британ парламенті Канаданың өтініші бойынша Канада конституциясына өзгерістер енгізу құқығын сақтап қалды. Бұл өкілеттік 1982 жылғы Конституциялық актіге дейін күшінде болды, ол оны Канадаға толық егемендікке жетудің соңғы қадамы ретінде берді. Британ Солтүстік Америка актілері – Канада конституциясының жазбаша бөліктері (1931) – Канада провинциялары мен федералды үкімет арасындағы Британ Солтүстік Америка актілерін қалай өзгертуге болатыны туралы келіспеушіліктерге байланысты осы заңның қолданылуынан тыс қалды. Бұл келіспеушіліктер 1982 жылғы Канада актері қабылданғанға дейін ғана шешілді, осылайша Канада конституциясын Канадаға қайтару аяқталды. Сол кезде Ұлыбритания Парламенті Вестминстер Статутының 4- және 7(1)-тарауларын, олар Канадаға қатысты болғанда, жойды. Өзгертілген Вестминстер Статуты 1982 жылғы Конституциялық актінің 52(2)(b) тармағы мен қосымшасына сәйкес Канада конституциясының бір бөлігі болып қала береді. Ньюфаундленд Одағының шарттарында Вестминстер Статутын Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясына қолдану нақты көрсетілген. Осы заңның қабылдануы нәтижесінде Канада Парламентінің Жоғарғы Кеңестің Сот комитетіне шағымдану құқығын жоюға мүмкіндігі болды. Қылмыстық шағымдар 1933 жылы жойылды, ал азаматтық шағымдар 1949 жылға дейін жалғасты. Вестминстер Статутын қабылдау британдық заңнамадағы тақ мұрагерлігіне қатысты өзгерістердің Канадаға автоматты түрде қолданылмауын білдірді.

Ирландия еркін мемлекеті

Ирландия еркін мемлекеті Вестминстер статутын ресми түрде қабылдамады, оның Атқарушы кеңесі (кабинеті) 1921 жылғы Англо-ирланд келісімі Вестминстердің Ирландия еркін мемлекеті үшін заң шығару құқығын тоқтатқан деген пікірде болды. Еркін мемлекеттің конституциясы Оирехтасқа «заң шығарудың жалғыз және ерекше құқығын» берді. Сондықтан, тіпті 1931 жылға дейін Ирландия еркін мемлекеті өз аумағында Ұлыбритания армиясы мен Корольдік әуе күштерінің дезертирлерін қамаудан өткізбеді, тіпті Ұлыбритания 1922 жылдан кейінгі британдық заңдардың Ирландия еркін мемлекетінің Гарда Сиоханасына оны жасауға құқық бергенін сенсе де. 1931 жылдың мамырында Дэйл мен Сенат Ұлыбритания Доминиондары конференциясының баяндамасын бекіту туралы ұсыныстарды қабылдады, ал Вестминстер статутының соңғы нұсқасы Ирландия еркін мемлекетін Доминиондардың қатарына енгізді, олардың тілегі мен келісімінсіз Британ Парламенті заң шығара алмайтын. Бастапқыда Ұлыбритания үкіметі Вестминстер статутынан 1921 жылғы келісімге негізделген заңнаманы алып тастауды жоспарлаған, одан Ирландия еркін мемлекетінің конституциясы туындаған. Атқарушы кеңестің төрағасы (Премьер-министр) В.Т. Косгрейв бұған қарсылық көрсетті, бірақ Атқарушы кеңес заңнаманы бір жақты өзгертетін болмайды деп уәде берді. Басқа Доминиондар Косгрейвті қолдады, ал Джон Греттон Вестминстерде осы сияқты түзету ұсынғанда, Парламент оны қабылдаудан бас тартты. Заң Ұлыбританияда күшіне енген кезде, Ирландия еркін мемлекетінің Сыртқы істер министрі Патрик Макгиллиган былай деді: «Бұл британ халқының Парламенттегі өкілдері арқылы жасаған салтанатты жариялануы, Келісімде көзделген билік соңғы он жыл бойы біз жариялағандай екенін растайды». Ол содан кейін бұл статусты Ирландия еркін мемлекетінің басқа Доминиондар үшін келісім бойынша алған артықшылықтарын қамтамасыз етуге бағытталған күш-жігерінің нәтижесі ретінде ұсынды. 1935 жылы JCPC екі жоюдың да Вестминстер статуты бойынша заңды екендігі туралы шешім шығарды. 1937 жылы Ирландия деп аталған Ирландия еркін мемлекеті 1948 жылғы Ирландия Республикасы туралы заң күшіне енгеннен кейін 1949 жылы Ұлыбритания Доминиондарынан шықты.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландия Парламенті 1947 жылдың қараша айында Вестминстер статутын қабылдау туралы заңды қабылдады. Сол жылы қабылданған Жаңа Зеландия Конституциясын өзгерту туралы заң Жаңа Зеландия Парламентіне конституцияны өзгертуге құқық берді, бірақ Ұлыбритания Парламентінің Жаңа Зеландия конституциясы бойынша заң шығару мүмкіндігін жойған жоқ. 1986 жылғы Жаңа Зеландия Конституциясы заңымен Ұлыбритания Парламентінің қалған рөлі алынып тасталды және Вестминстер статуты толығымен күштен шығарылды.

Ньюфаундленд

Ньюфаундленд доминионы Вестминстер статутын қабылдаған жоқ, әсіресе ондағы қаржылық қиындықтар мен жемқорлықтың салдарынан. Доминион үкіметінің өтінішімен Ұлыбритания 1934 жылы Үкімет комиссиясын құрып, Ньюфаундлендті тікелей басқаруға қайта өткізді. Бұл жағдай 1948 жылы өткен референдумдардың нәтижесінде Ньюфаундленд 1949 жылы Канаданың провинциясы болғанға дейін сақталды. Вестминстер статуты Ньюфаундленд Канадаға қабылданған кезде күшіне енді.

Оңтүстік Африка одағы

Оңтүстік Африка Одағы Вестминстер статутын қабылдауы қажет болған доминиондардың қатарына жатпаса да, Оңтүстік Африканың толыққанды тәуелсіз мемлекет екенін бекіту үшін екі заң – 1934 жылғы «Одақтың мәртебесі туралы» заң және 1934 жылғы «Корольдік атқарушылық функциялар мен мөрлер туралы» заң қабылданды.

Таққа мұрагерлікке қатысты әсері

Вестминстер статутының преамбуласы Таққа мұрагерлік ережелерін өзгертуге қатысты басшылықты белгілейді. Статуттың преамбуласының екінші абзацында мынадай мәлімдеме бар:

Преамбула заң күшіне ие деп есептелмесе де, Вестминстер статутының преамбуласы конституциялық конвенцияға айналды, ол "практикада міндетті талап ретінде қарастырылып келді". Бұл конвенция кейіннен Ұлыбританиядан тәуелсіздік алған және Достастыққа (Комонвелл) мүше болған барлық елдер тарапынан қабылдалды.

Король Едуард VIII-нің орнынан түсуі

1936 жылы британдық премьер-министр Стэнли Болдуин король Эдуард VIII-нің өтініші бойынша Ұлттар Достастығы премьер-министрлерімен кеңес өткізді. Король Уоллис Симпсонға үйленуді қалады, бірақ Болдуин және басқа британдық саясаткерлер оны патшайым ретінде қабылдауға болмайды деп есептеді, өйткені ол америкалық ажырасқан әйел еді. Болдуин сол кездегі Доминионның бес премьер-министрімен келісімге келді, осылайша олардың корольдің жоспарланған некесіне ресми наразылық білдіруіне мүмкіндік берді. Кейін король Ұлттар Достастығы премьер-министрлерімен келіссөздер жүргізуді сұрады, онда ол Симпсонға моргандық неке жасауды ұсынды, яғни ол патшайым болмайтын еді. Болдуиннің ықпалымен бұл жоспар да Доминиондар тарапынан қабылданбады. Бұл келіссөздердің барлығы дипломатиялық деңгейде өтті және Ұлттар Достастығы парламенттеріне жеткен жоқ. Бас тартуға рұқсат беретін заң (Оның Шаңырақтылығының бас тарту туралы жариялағысы туралы заң, 1936 жыл) әр Доминион парламентінің келісімін және Доминион үкіметтерінің өтінішін және келісімін талап етті, осылайша ол әр Доминионның заңнамасына енуіне мүмкіндік берді. Ыңғайлы болу үшін және ұяттан сақтану үшін британ үкіметі Доминион үкіметтеріне Ұлыбритания монархы кім болса, сол олардың да монархы деп қарастыруды ұсынды, бірақ Доминиондар бұған келіспеді. Канада премьер-министрі Уильям Лион Маккензи Кинг Вестминстер статутының талаптарына сәйкес, Британ Парламенті қабылдаған кез келген заңның Канада заңнамасының бөлігі болуы және Канададағы мұрагерлік тізбегіне әсер етуі үшін Канаданың өтініші мен келісімі қажет екенін атап өтті.) Вестминстер статуты бойынша Канадада қолданылатын актіге, ал Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африка оған жай ғана келісім берді. 1937 жылдың ақпан айында Оңтүстік Африка Парламенті ресми түрде келісім беріп, 1937 жылғы Эдуард VIII патшаның бас тарту туралы заңын қабылдады, онда Эдуард VIII 1936 жылдың 10 желтоқсанында бас тартқаны, оның және оның ұрпақтарының таққа иелік ету құқығы жоқ екені және 1772 жылғы Корольдік некелер туралы заң оған немесе оның ұрпақтарына қолданбайтыны жарияланды. Бұл қадамның басты мақсаты премьер-министр Ж. Б. М. Герцогтың Оңтүстік Африканың Ұлыбританиядан тәуелсіздігін көрсетуі болды. Канададағы федералды парламент 1937 жылғы Таққа мұрагерлік туралы заңды қабылдады, ол корольдің бас тарту туралы жариялағысына қол қоюға және үкіметтің оған қатысты өтініші мен келісімін растауға мүмкіндік берді. Ирландия еркін мемлекетінде премьер-министр Эамон де Валера Эдуард VIII-нің кетуін Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясынан монархқа қатысты барлық тікелей сілтемелерді алып тастау мүмкіндігі ретінде пайдаланды, 1936 жылғы 11 желтоқсанда қабылданған Конституцияға (27-қосымша) түзетулер енгізді. Келесі күні Сыртқы қатынастар туралы заң корольге заңмен рұқсат етілген жағдайда белгілі бір дипломатиялық функцияларды орындауға мүмкіндік берді; сонымен қатар бұл заң Эдуард VIII-нің бас тарту құжатын ирландиялық заңнама үшін күшіне енгізді (3(2) тармақ). 1937 жылы ирландиялық сайлаушылар президенті бар жаңа Конституцияны мақұлдады, соның нәтижесінде Ирландия еркін мемлекеті жай ғана "Ирландия" деп аталды, ал ирланд тілінде – Éire. Ирландияның мемлекет басшысы 1949 жылға дейін нақты белгіленбеді, содан кейін Ирландия 1948 жылғы Ирландия Республикасы туралы заңды қабылдап, Ұлттар Достастығынан тыс толыққанды республикаға айналды.

Еске алу

Вестминстер статуты конституцияның бір бөлігін құрайтын кейбір елдерде, бастапқы британдық заңның қабылданған күнінің жылдығы Вестминстер статуты күні ретінде тойланады. Канадада 11 желтоқсанда Корольдік одақ туы (Канада заңнамасында Юнион Джек деп аталады) федералды үкіметке тиесілі мүліктерде, егер қажетті екінші ту таяқшасы болса, көтерілуі міндетті.