Кіріспе

Көбелек түрі

Аполлон немесе тау Аполлоны (Parnassius apollo) – папиллоидтар тұқымдасына жататын көбелек.

Этимология

Бұл түр классикалық дәстүр бойынша Аполлон құдайының құрметіне аталған.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл әдетте таулы түр төбелерді, гүлді альпілік шалғынды жерлерді және Еуропаның континенттік тауларындағы, Испанияда, Скандинавияда және Орталық Еуропадағы, Балқанда Грекияның солтүстігіне дейін, сондай-ақ Италия мен Франция арасындағы Альпі тауларындағы жайылымдарды ұнатады. Ол Орталық Азияның кейбір аймақтарында (Саха) да кездеседі. Биікке бейімделген, оның ареалы - метрге дейін, бірақ одан да жоғарыда жиі кездеседі. Бұл түрге ерекше климаттық жағдайлар (суық қыс, күннөлді жаз) қажет. Сонымен қатар, кең ашық кеңістіктер (бұталардың жабынуы 5% аспауы керек) және үлкен көлемдегі газон (кемінде 50%) қажет. Гусеницалар үшін қоректік өсімдіктің болуы маңызды.

Сипаттама

Парнасий Аполлоның қанатының ұзындығы еркектерде, әйелдерде 2 мм-ге дейін жетеді. Аполлон көбелегінің сыртқы түрінде айқын жеке өзгерістер байқалады, оның түстері әр түрлі болуы мүмкін. Бұл өте үлкен, әдемі және көзге түсетін ақ көбелектердің алдыңғы қанатында бес үлкен қара көзшесі бар, ал артқы қанатында екі жарқын қызыл немесе кейде қызғылт көзшесі бар. Бұл көзге түсетін қызыл көзшелердің мөлшері мен пішіні Аполлон көбелегінің географиялық орналасуына байланысты өзгеруі мүмкін, ал жарқын қызыл түс көбінесе күн сәулесінде солғын талып, ересек көбелектердің көзшелері қызғылт сары түсті болып көрінеді. Кейбір жекелемелер қараңғырақ (сфрагизмаленистік) болады, бұл көптеген көбелектерде кездесетін жалпы құбылыс. Бұл түрдің жұмыр құрттары жұмсақ қара түсті, бүйірлерінде қызыл-қызыл дақтар болады.

Түс ауытқуларының таралуы

Плейстоцен дәуіріндегі климаттың күрт өзгеруі қызыл Аполлон бабогының популяциясын бөлінуге мәжбүр етті. Бұл өз кезегінде түрдің ерекше түс өзгерістерінің қалыптасуына ықпал етті. Парнасий аполосы мұздық кезеңде Еуразия аймағында бөлініп, оқшауланды. Ірі мұздықтар популяция арасында физикалық тосқауыл тудырып, топтардың араласуына кедергі келтірді. Осы оқшауланған популяциялардың ішінде батысқа қарай Оңтүстік Еуропаның бір бөлігіне қоныс аударып, онда мекендеп, көбейді. Осы оқшауланған популяциялардың барлығында қанат түсінің аллелінде де айырмашылықтар бар. Оқшауланған популяциялардың мөлшері де әртүрлі. Бабогтардың үлкен бөлінген популяцияларында бұл мекендер көбірек ресурстармен қамтамасыз етілген популяцияны сақтау үшін пайдаланылады. Бұл ірі популяциялар метапопуляциялар деп аталады, ал кішірек бөлінген популяциялармен бірге материктік аралдық жүйе құрайды. Парнасий аполосы мекендерінен көшіп, осылайша әр оқшауланған популяцияда байқалатын өзгерістерге себеп болады.

Тіршілік деңгейіне әсер ететін таралу үлгісі

Жаңа экологиялық қысымдар осы оқшауланған популяцияларда жақсырақ бейімделген түс нұсқасының іріктелуіне әкеледі. Бұл әртүрлілік жойылумен байланысты. Жоғары өзгергіштік ортада, көптеген жекелемелердің жойылуына себеп болады. Мысалы, Швейцария Альпі тауларында жоғары өзгергіштік байқалады және қазіргі уақытта көптеген жекелемелердің жойылу деңгейі жоғары. Жойылудың ықтимал себептерінің бірі – климаттың жылынуы. Қызыл Аполлон "аттипикалық мұздықтарға енуші" деп есептеледі және таулы аймақтардағы климаттың жылынуы, көбелектің осындай қолайсыз ортаға бейімделуін қиындатады. Жұптасу кезінде аталықтары ұрғашының қарынға бөлінетін, ұрғашының екінші рет жұптасуына кедергі келтіретін, желе тәрізді секрецияны шығарады. Личинкалық камуфляжға қоса, личинка да Glomeris (Glomeris guttata) түріндегі мыңжалдықпен Мюллерлік мимикрияның бір түрін бөліседі. Екі жануардың да ортақ ерекшеліктері – қызғылт түсті дақтар мен қара дене, сондай-ақ ортақ мекендеу ортасы. Мыңжалдықтар мен личинкалар жыртқыштарды қорғау үшін жағымсыз иіс шығарады. Қорғанудың тағы бір түрі – көбелектің дәмі. Монарх көбелегіне ұқсас, Аполлон көбелегі де жыртқышқа жағымсыз дәм береді. Көбелек бұл жағымсыз дәмді өсімдік иесі – Sedum stenopetalum-нан алады. Бұл өсімдікте де, көбелекте де ащы дәмді цианогликозид – сарментосин кездеседі. Сарментосиннің концентрациясы қанаттарда, дененің қалған бөлігіне қарағанда әлдеқайда жоғары. Қанаттардағы жоғары концентрация, көбелектің қанатының салыстырмалы түрде нашар дәм танытуын көрсетеді. Көбелектің нашар дәмінен аулақ болу үшін, ұялайтын су пипиті сияқты, жалпы жыртқыштар стратегияны дамытты; құс денені жеуден бұрын қанаттарын алып тастайды. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл көбелектің жағымсыз дәмді элементтерінен құтылуға және тек қоректік денені қалдыруға мүмкіндік береді.

Қорғау

Бұл түр энтомологтарды көптеген қосалқы түрлерінің болуымен қызықтырады, олар көбінесе Альп тауларындағы белгілі бір аңғармен шектеледі. Әдемі Аполлон көбелегі коллекционерлер үшін ұзақ жылдардан бері бағалы, олар мүмкіндігінше көптеген варианттарына ие болуға тырысады. Кейбір аймақтарда, мысалы Испания мен Италияда, осылай жинау салдарынан популяцияның төмендегені айтылады, бірақ ортаның өзгеруі бұл түрдің өмір сүруіне әлдеқайда үлкен қауіп төндіреді деп есептеледі. Финляндияда Аполлон жәндіктердің жоғалуға жақын түрлерінің біріншілерінің қатарында жатты. Финляндия мен Швециядағы Аполлон популяциясы 1950 жылдары күрт азайды. Бұның себебі белгісіз, бірақ бұл аурудың салдары болуы мүмкін деп саналады. Швецияда қазір ол әктас бар жерлермен ғана шектеледі, бұл төмендеудің себебі қышқыл жаңбыр болуы мүмкін екенін көрсетеді. Көптеген елдерде Аполлон көбелегін қорғауға бағытталған заңдар бар. Аполлон IUCN қауіпті түрлердің Қызыл тізіміне енген, сондай-ақ CITES-тің II қосымшасында тіркелген. Оңтүстік-батыс Германияда табиғат қорғаушылар шаруалармен бірлесіп, көбелектерге қолайлы жағдай жасау үшін жұмыс істеп жатыр, олар өріс шабындыларында қойлармен бірге тіршілік етеді. Мысалы, Аполлон көбелегінің дернәсіліне зиян келтіретін, тапталып кету қаупін болдырмау үшін жайылым кезеңдері өзгертілді. Аполлон көбелегінің әлемде көптеген қосалқы түрлері бар, ал кейбір еуропалық түрлерінің саны алаңдатарлықтай азайып барады. Бұл негізінен ортаның жойылуына, ауаның ластануына, жәндіктердің тамақтанатын өсімдіктеріне әсер ететін ластануға және көбелектерді жинауға байланысты. Аполлон көбелегі екі жыл бойы дернәсіл ретінде тіршілік ететіндіктен, ол хищниктерге де осал.