Кіріспе

Кенжи Миязаваның 1927 жылғы "Галактикалық теміржолдағы түн" (銀河鉄道の夜) романы, кейде "Көмекей жолы темір жолы", "Жұлдыздарға түнгі пойыз" немесе "Жұлдыздардағы қиял темір жолы" деп аударылады. Романның төрт нұсқасы бар екені белгілі, соңғысы жапон оқырмандары арасында ең танымал. Роман 1985 жылы сол атпен аниме фильмі ретінде, сондай-ақ түрлі сахналық мюзиклдер мен пьесалар ретінде бейімделді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Джованни – жалғыз бала, анасы аурумен төсекте, ал әкесі ұзақ балық аулауға кеткен немесе түрмеде жазасын өтеуде. Джованни мектептен кейін тамақ алу үшін баспаханадағы типографқа көмектеседі, әпкесі де қолғабыс жасайды. Сыныптастары әкесі жақын арада оралып, саңбақ терісінен тігілген пальто әкелетінін айтқаны үшін оны жиі мазақтайды. Ғылым сабағында мұғалім Құс жолы ненің құрамынан тұратынын сұрайды. Джованни, жалғыз досы Кампанелланың үйінде оқығаннан, оның жұлдыздардан тұратынын біледі, бірақ айтуға қысылады. Кампанелла да шақырылғанда жауап бермейді, Джованниді ұяттан сақтау үшін. Кешке басқа балалар жұлдыздар фестиваліне дайындалады. Джованни сол күні сүт жеткізілмегенін естіп, анасына сүт әкелу үшін сүт зауытына барады. Қарлы әйел кейін қайта келуге кеңес береді. Джованни сыныптастарымен кездеседі, олар оны тағы да мазақтайды. Ол Кампанелланы топта көреді, Кампанелла оған көңіл жағумен қарайды. Джованни жақын төбеге жалғыз өрлеп, «ауа райы дөңгелегінің» (天気輪) түбіне жатады. Жоғарыдағы Құс жолына қарайтын Джованни, Кампанелламен бірге бу локомотивіне отырады. Пойыз Солтүстік Крест пен галактикадағы басқа жұлдыздардың арасымен өтеді, бірнеше аялдама жасайды. Бір кезде билет тексеруші келіп, Кампанелла мен басқалар билеттерін көрсетеді, ал Джованни қалтасынан тапқан қағазды ұсынады. Олар бұл билеттің сирек екенін, оның иесіне пойызбен кез келген жерге баруға мүмкіндік беретінін біледі. Екі бала таңғажайып көріністерге куә болады және әртүрлі адамдармен танысады, соның ішінде ақ кристалды құмнан қазба жұмыстарын жүргізетін ғалымдар, құс ұстап, оларды тәтті ретінде сататын адам және Атлант мұхитында мұз тауына соқтығысып батқан кемедегі жолаушылар. Бала Скорпион туралы әңгіме айтады: жәндіктерге жем болатын шаян, құлаңнан қашып, құдыққа түскеннен кейін, өзін құрбан етпегеніне өкінеді, бұл жақсы мақсат еді. Ол келесі өмірінде басқаларға қызмет етуге уәде береді, ал оның денесі түнгі аспанда әлі де жанған отқа айналады. Пойыз Оңтүстік Крестке тоқтағанда, қалған жолаушылар (христиандық жұмаққа) түседі, тек Джованни мен Кампанелла қалады. Джованни олар мәңгі бірге саяхаттауы керек екенін айтады және Скорпионның басқаларға бақыт сыйлау үлгісіне еліктеуге уәде береді. Бірақ, пойыз Қара қапқа (қара тесікке) жақындағанда, Кампанелла Джованни көре алмайтын шөбінде анасы күтіп тұрғанын көреді (оның сенімінің «нағыз жұмағында»). Кампанелла пойызбен бірге жоғалып кетеді, Джованни үмітсіздікпен жылайды. Оның орнына Кампанелланың әкесі пайда болады, Джованниге зерттеуге көмектескені үшін алғыс айтады және Кампанелланы іздеуді тоқтатуды өтінеді. Джованни үйіне қарай төмен жүгіреді. Джованни төбеде жылап оянады. Ол сүт зауытына барып, сүтті алады. Сыныптастарының бұрын шыққан жерінен өтіп бара жатып, көпшілікке тап болады. Олар балалардың бірі өзенге құлап кеткенін және Кампанелла оны құтқару үшін секіргенін айтады. Джованни Кампанелланың әкесімен сөйлеседі, ол ұлының суға ұзақ уақыттан бері жоғалғанын айтады. Ол досы, Джованнидің әкесінен, жақын арада үйге оралатынын хабарлайтын хат алғанын айтады. Джованни бұл жаңалықты және сүтті анасына жеткізу үшін үйге беттейді.

Негізгі тақырыптар

1922 жылы Миядзаваның ең жақын әпкесі Тоши қайтыс болғаннан кейін, Миядзава күйзеліске түсіп, Карафутоға пойызбен сапар жасады. Ол осы романды 1924 жылы жазуға кірісіп, осы сапар оқиғаның негізі болды делінеді. 1933 жылы қайтыс болғанға дейін ол туындыны үздіксіз жетілдіріп отырды. Романның орталық бөлігі толыққанды аяқталмаған, бірақ олай болса да жарияланды. Өздерін басқаларға арнағандарға құрмет көрсету – сюжет барысында жиі кездесетін тақырып. Хасебе (2000) бойынша, бұл Миядзаваның өзінен бас тарту философиясының көрінісі, және осы көзқарас оның «Йодака но Хоши» және «Гуско Будори но Денки» сияқты басқа көптеген жасөспірімдерге арналған романдарынан да көрінеді. Ал Судзуки (2004) оларды «экожүйенің тұтас тұжырымдамасын» бейнелейтіндей түсіндіреді.

Манга және аниме

Хироси Масумура 1983 жылы «Асахи Сонорама» баспасымен романның мангаға бейімделуін шығарды. Мангадағы басты кейіпкерлер – жануарлар сияқты бейнеленген мысықтар. 1985 жылы манга Минору Бетсуякудың сценарийі негізінде Гисабуро Сугидің режиссерлігімен аниме фильміне айналдырылды. Фильм 1985 жылдың 13 шілдесінде шықты, онда Джованни рөлін Майуми Танака, ал Кампанелла рөлін Чика Сакамото сомдады.

Кезеңдік бейімделулер

Драматург Со Китамура бұл оқиғадан "Соко: Галактикалық теміржолдағы түн" (想稿・銀河鉄道の夜) атты драма жазды. "Соко" (草稿) және "想" (sō) таңбасының "концепция" немесе "идея" сияқты мағыналарды білдіретін сөз ойыны болуы мүмкін. 1986 жылы тұңғыш рет сахнаға қойылған бұл пьесаны Китамураның "Project Navi" театр труппасы орындады. 2002 жылы Кендзидің әртүрлі туындыларынан құралған пьесаның бір бөлігі Ютака Наруидің "Карамэльбокс" театр компаниясы үшін жазған "Кендзи аралын зерттеу туралы есеп" (賢治島探検記) шығармасын қамтыды, онда оқиға "Жарық жылдамдығымен галактикалық теміржолдағы түн" (光速銀河鉄道の夜) деген атпен берілді. Пьеса романның эпизодтарын шамалы ғана қамтиды. Сондай-ақ, пьесада профессор Буруканироның романның алғашқы үш нұсқасында ғана кездесетін бірнеше сөздері де бар. Акита префектурасындағы "Warabiza" атты өнер ұйымы оқиғаның музыкалық нұсқасын жасады. Музыкалық премьера 2004 жылдың сәуір айында өтті және 2007 жылдың наурызына дейін Жапония бойынша гастрольдік сапарда болды.

Суретті электрондық кітап

Музыкамен суреттелген кітап 2011 жылы iPad-те қолданылатын бағдарлама ретінде жарық көрді. Миядзаваның түпнұсқасының соңғы төртінші нұсқасы негізге алынып, кітапта 272 бет бар. Apple Japan жапон тіліндегі нұсқасын білім беруге арналған қолданба ретінде ұсынған.

Басқа шығармалардағы сілтемелер

Тохоку аймағында Кенжи Миязава өскен Жапонияда осындай атаумен шын өмірдегі пойыз желісі бар: Ивате галактикалық темір жолы (いわて銀河鉄道線), Мориока станциясынан Метоки станциясына дейін жүреді. Жұлдыздар арқылы жүретін бу локомотивінің идеясы Лейджи Мацумотоға өзінің әйгілі мангасын, Galaxy Express 999 (жапонша атауы Ginga Tetsudō 999), шығуға шабыттандырды, романның жапонша атауына сілтеме жасай отырып. Манга мен аниме Doraemon-да Нобита Ноби бірде романды Лейджи Мацумотоның мангасы деп қате түсінді, өйткені екеуінде де атауларында "Гинга Тетсудо" бар. Бұл оқиға жапондық панк-рок тобы Going Steady-ге "Ginga Tetsudō no Yoru" (銀河鉄道の夜) әнін жасауға ықпал етті. Hack//AI buster light novel кейіпкері өзінің онлайн-кодты Albireo деп қабылдағанын айтады, өйткені ол Миязаваның қос жұлдыз Albireo сипаттамасына қатты әсер еткен. Кітапта "Галактикалық теміржолдағы түн" романының әртүрлі нұсқаларына байланысты алғашқы жобадан соңғы жобаға қаншама оқиғалар өзгеруі туралы талқылау кезінде тағы бір рет айтылады. Матамуне кейіпкерімен, кейінірек өмірде және шынайы әлемде пойызбен саяхаттайтын мысықтың дана арбасымен, манга суретшісі Хироюки Такеи Шаман Король мангасында Миядзаваның оқиғасына өзінің жеке көзқарасын енгізді. Тіпті, 19 томдағы (164-тарау) Миязаваның кітабын оқитын дана мысық та бар. Бұл кітап Акиба Риканың әкесі берген кітап ретінде аниме Hanbun no Tsuki ga Noboru Sora (Қарлы айға қарап) -да жиі аталады. Yakitate!! Japan шығармасында бұл туынды туралы қысқаша айтылған, бұл әлемдегі ең үздік клоун судья Пьерроның, оны галактиканың арғы жағына анасын көруге жіберемін деп уәде берген Шэдоудың нанын жегеннен кейінгі реакциясында көрініс тапқан. Бұл кейіпкерлердің анасының сүйікті кітабы сол әдебиет екенін көрсетеді; ол кітапты ұстап тұрған суретте бейнеленген. Бұл тек анимеде: мангада Пьеро бұл жұмыстан бейімделген Galaxy Express 999 әлеміне көшіріледі. Кодзуэ Аманоның "Ария" мангасында Акари атты адам кейіпкері түнгі пойыз романдағы Галактика экспресі деп ойлайды. Келесі күні кешке оған мысықпен саяхаттауға билет беріледі, ол оған түсіп қалады, бірақ билетті мысыққа береді. Акариден басқа, кондуктор мен барлық жолаушылар фильмдегідей мысықтар. Даисуке Кашиваның "Стелла" әні романның желісі бойынша жазылған. Кагая Ютаканың "Жұлдыздардағы теміржол" (銀河鉄道の夜) (DVD, 2007) атты фантастикасы планетарийлерде көрсетілді. DVD-де Құс жолы арқылы пойызбен саяхаттауды армандаған баланың оқиғасы бар, ал әңгімені үн салған актриса Куашима Хоуко айтып береді. Хикару Утаданың Heart Station альбомында "Take 5" деген ән бар, ол осы романды сөздердің негізі ретінде қолданады. Vocaloid продюсерінің "For Campanella" (GUMI ән салған) атты әні бар, ол романның негізінде жазылған. GUMI Джованнидің көзқарасынан ән салады және ән "Кампанелла үшін" жазылған. Галактикалық теміржолдағы түннің тақырыптары мен кейіпкерлердің әрекеттері аниме фильміндегі Кітап қызының басты сюжеттік нүктесіне айналады. 2011 жылғы Mawaru Penguindrum анимесі кітапқа және аниме адаптациясына бірнеше сілтеме жасайды, мысалы, басты кейіпкерлерге байланысты қызыл және көк түстер, "Скорпион от" астарлы әңгімесі және алма мотиві. Отоме ойынында Hatoful Boyfriend және оның жалғасы Holiday Star романына бірінші ойынның диалогында және екінші ойынның негізгі сюжетіне негіз болды. 2014 жылдан бастап JR East темір жол операторы Тохоку аймағындағы Камаиси желісінде романнан әсер алған SL Ginga деп аталатын бумен жүретін экскурсиялық пойызды басқарады. Галактикалық теміржолдағы түн - бұл манганың басты кейіпкері Касане орта мектеп оқушысы болған кезде бір түнге досының бетін ұрлап орындаған алғашқы пьеса. Пьеса мен кейіпкердің Джованни рөлін ойнауы болашақ оқиғаларға әсер етеді және кейінірек әңгіменің бірнеше рет айтылады. Джованни но Шиманың оқиғасы мен кейіпкерлері кітаппен тығыз байланысты, кейіпкерлер Миядзаваның оқиғасындағы әріптестерінің сахналарын ойнайтын нүктеге бірнеше рет сілтеме жасайды. Басты кейіпкерлердің есімдері, Джунпей және Канта, тиісінше "Джованни" және "Кампанелла" дегеннен шыққан. Кампанелла Риого Наританың "Бакано!" атты жарық романы сериясында айтылады, онда оның "Ироникалық жарық оркестрі" және "Крек флаг" романдарындағы басты кейіпкерлерінің бірі Моника Кампанелла деп аталады. Ол да Campanella-ның түпнұсқасына ұқсас тағдырға ұшырайды. Роман 2015 жылы жарық көрген Maku ga Agaru фильмінде бірнеше рет аталып өтті, оның басты кейіпкерлері фильмдегі кейіпкерлерді құрайтын негізгі ойыннан басқа, жапондық Momoiro Clover Z тобының басты рөлін ойнады. Wagamama High Spec эрогиясында кітапқа негізделген п...