Кіріспе

Ұйымдардың, топтардың және қоғамдардың жауапкершілігі конституциялық конвенция. Ұжымдық жауапкершілік – ұйымдар, топтар мен қоғамдардың жауапкершілігі. Ұжымдық жазалау түріндегі ұжымдық жауапкершілік көбінесе жабық мекемелерде тәртіптік шара ретінде қолданылады, мысалы, мектеп-интернаттарда (бір белгілі немесе белгісіз оқушының іс-әрекеті үшін бүкіл сыныпты жазалау), әскери бөлімдерде, түрмелерде (жасөспірімдер мен ересектер үшін), психиатриялық емдеу орындарында және тағы басқалар. Бұл шараның тиімділігі мен қатаңдығы әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе мүшелері арасында сенімсіздік пен оқшаулану тудырады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ұжымдық жазалау мекемеде немесе оның құрамындағы қоғамда авторитарлық бейімділіктің белгісі болып табылады. Этикада әдістемелік және нормативтік индивидуалистер екеуі де ұжымдық жауапкершіліктің дұрыстығына күмән келтіреді. Әдетте, тек жеке тұлға ғана өз еркімен жасаған іс-әрекеттері үшін жауапкершілікке тартыла алады. Ұжымдық кінәлілік туралы ұғым жеке адамның моральдық жауапкершілігін жоққа шығарады. Қазіргі заманғы қылмыстық құқық жүйелері кінәның тек жеке тұлғаға қатысты болуы керек деген қағиданы қабылдайды. Геноцид зерттеушісі А. Дирк Мозестің айтуынша, "Ұжымдық кінәлау айыптамасы ғылымда да, жалпы сөйлеуде де қабылдауға болмайтын нәрсе, және менің ойымша, геноцидтік ойлаудың негізгі құрамдас бөлігінің бірі".

Бизнесте

Кәсіпорынның әлеуметтік жауапкершілігі (КӘЖ) және тұрақтылық сияқты іскерлік тәжірибелер жетіліп, үкіметтер мен азаматтардың міндеттерімен біріге келе, "ұжымдық жауапкершілік" термині жиі қолданыла бастады. Ұжымдық жауапкершілік корпорацияларда кеңінен таралған, онда барлық жұмыскерлер корпоративтік мақсаттарға (мысалы, пайда деңгейіне) жетпегені үшін жауапты деп есептеледі, тіпті жеке тұлғалар немесе командалар өз салаларында мақсаттарын орындаған немесе осыдан да жақсы нәтижелер көрсеткен жағдайда да. Жұмысшыларды "тәрбиелеу" мақсатымен, тіпті мақсаттарға жету мүмкіндігіне зиян келтіретін шаралар да қоса, ұжымдық жазалау қолданылады.

Мәдениетте

Ұжымдық жауапкершілік ұғымы әдебиетте жиі кездеседі, әсіресе Сэмюэл Тейлор Колридждің "Ежелгі теңізшінің рифмасы" поэмасында. Бұл поэма бір кеме экипажының мүшесі альбатросты өлтіргенін мақұлдағаннан кейін шөлден қаза тапқан оқиғасын баяндайды. 1959 жылғы "Бен-Хур" және 1983 жылғы "Жаман жігіттер" түрмедегі қылмыстық драмалары ұжымдық жауапкершілік пен жаза тақырыбын көрсетеді. Дж. Б. Пристлидің "Инспектор келеді" атты пьесасы да тергеу процесі бойында ұжымдық жауапкершілік тақырыбын қамтиды.

Саясатта

Кейбір парламенттік жүйелі елдерде үкімет мүшелерінің барлығы, тіпті олармен келіспеген жағдайда да, үкіметтің барлық шешімдерін жария түрде қолдауы қалыпты жағдай. Егер министрлер кабинетінің мүшелері наразылық білдіргісі келсе немесе ашық қарсылық танытқысы келсе, олар лауазымынан кетуі немесе қызметтен босатылуы керек. Ұжымдық жауапкершілік принципі бойынша, парламент сенімсіздік дауысы қабылдаса, үкіметтің бүкіл кабинеті отставкаға кетеді.

Заң бойынша

Екі немесе одан көп адам бір міндеттеме үшін жауапты болған жағдайда, олардың бірлескен жауапкершілігінің мөлшері мемлекеттерде әртүрлі болады.

Діндер

Яһудилер күнәнің екі түрін мойындайды: басқа адамдарға жасалған құлық пен Құдайға жасалған құлық. Құдайға жасалған құлық – Құдай мен Израиль ұлдары арасындағы Одақты бұзумен тең. Езра, дін қызметкері және кітапханашы, көптеген жер аударған яһудилердің басшысы болды. Иерусалимге оралғанда, яһудилерге Құдайдың заңдарын орындауды үйрету міндеті қойылды. Ол қатты ашуланып, киімдерін жыртып, Израильдің күнәларын Құдай алдында мойындады, содан кейін қауымды тазарту рәсімін бастады. Еремия кітабы (Иеремия [ירמיהו]) бес бөлікке бөлінеді. Оның бірінде, Еремия 2:24, Израильдің күнәсіне деген аяусыздық көрсетілген. 2:1–3:5 аралығындағы өлең Израильге қарсы бұзылған Одақтың дәлелін көрсетеді. Бұл тұжырым Ескі өсиетте (немесе Танахта) кездеседі, мысалдары – Құрбан су, Бабыл мұнарасы, Содом және Гоморра және кейбір түсіндірмелерде Ешуаның Ахан кітабы. Осы жазбаларда, қауымның көп бөлігінің іс-әрекеттері үшін тұтас қауымдар жазаланды. Басқа да адал адамдар болды ма, әлде олардың істеріне жауап беруге тым жас балалар болды ма, оны анықтау мүмкін емес. Осы логикалық тұрғыдан келген ойларға сүйене отырып, Құрбан су және Содом мен Гоморра туралы оқиғаларда пайғамбардың немесе оның туысының жақын немесе болашақ мүшелері болатын адал адамдар айқындалады. Бұл оқиғалардың тізбегі алғашқы мысал үшін, Нұхтың барлық тірі жандармен жасаған Одағы арқылы оқырманның күтілген сәттілігінің себептік негізі ретінде келісіледі, онда Құдай жер бетіндегі барлық тіршілікті (әділетсіздерден гөрі кең ауқымды санаттағы) топан сумен қайтадан жоймауға уәде береді және осы "Құдай мен жер бетіндегі барлық тірі жандар арасындағы мәңгілік Одақтың" белгісі ретінде көкжиекті жасайды, ал екінші мысал үшін, 9 басқа қауым мүшесінің өміріне қауіп төндірілетіні (және Содомда орналасқан, салыстырмалы түрде аз үйлердің қирауы) болжамды 10-шы адамның әділетсіз деп бағалануына байланысты. Исаның өлімі үшін яһудилерді кінәлау – ұжымдық жауапкершіліктің ең ұзаққа созылған мысалы. Бұл жағдайда кінә Исаның заманындағы яһудилерге ғана емес, сондай-ақ келешек ұрпақтарға да тағылды. Бұл практика Матай 27:25-те көрсетілген: "Барлық халық жауап берді: «Оның қаны біздің және біздің балаларымыздың үстіне болсын!»".

Ұжымдық жазалау

Ұжымдық жазалау түріндегі ұжымдық жауапкершілік көбінесе жабық мекемелерде, мысалы, мектеп-интернаттарда (бір белгілі немесе белгісіз оқушының әрекеті үшін бүкіл сыныпты жазалау), әскери бөлімдерде, түрмелерде (жасөспірімдер мен ересектер), психиатриялық емдеу орындарында және тағы да басқаларда тәртіптік шара ретінде қолданылады. Бұл шараның тиімділігі мен қатаңдығы әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе мүшелері арасында сенімсіздік пен оқшаулану тудырады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ұжымдық жазалау мекемеде және/немесе оның құрамындағы қоғамда авторитарлық және/немесе тоталитарлық бейімділіктің белгісі болып табылады. Ұжымдық кінә немесе байланыс арқылы кінәлау – бұл күмәнді ұжымдық идея, онда белгілі бір топтың мүшесі ретінде танылған адамдар, тіпті олардың өзі қатыспаған жағдайда да, сол топтың мүшелері жасаған әрекеттер мен мінез-құлық үшін жауапкершілікке тартылады. Қазіргі заманғы қылмыстық құқық жүйелері кінәның тек жеке тұлғаға қатысты болуы керек деген қағиданы қабылдайды. Бұл туралы немістер кеңінен мәлімдеді. Польшаны оккупациялаған кезде, поляктардың қолынан қаза тапқан әрбір неміс үшін 100-400 поляк жаза ретінде атылды. Аудандық жерлер неміс басқыншы әскерлеріне қарсы поляктар жасаған қарсы шабуылдары үшін жамағаттық жауапкершілікке тартылды. 1939 жылдың қыркүйегінде және одан кейін Польшада Вермахттың шабуылы кезінде «лапанка» тұтқындарына қарсы жаппай өлім жазасы күн сайын орындалды. Соғыстан кейін этникалық немістер Орталық және Шығыс Еуропада нацистік қылмыстар үшін ұжымдық түрде кінәланды, нәтижесінде неміс халқына қарсы көптеген қатыгездіктер жасалды, оның ішінде кісі өлтірулер (Қараңыз: Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін немістерді депортациялау және Бенеш жарлықтары).

Түсінігі

Энитативтілік – топтарды топтың кез келген мүшесіне тәуелсіз, дербес бірліктер (энитативтік топ) ретінде қабылдау.