Бизнес этикасы: қағидалар мен моральдық мәселелер

Бизнес этикасы: ұйымдар мен жеке тұлғалардың кәсіби қызметіндегі моральдық принциптер, құндылықтар мен этикалық нормалар. Заңмен реттеледі.

32 мин оқу

100%

Дереккөз: Business ethics — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Этикалық принциптерді бизнес-қызмет саласына қолдану

Бизнес-этика (корпоративтік этика деп те аталады) – бизнес ортада туындауы мүмкін этикалық принциптер мен моральдық немесе этикалық проблемаларды зерттейтін қолданбалы этиканың немесе кәсіби этиканың бір түрі. Ол бизнес жүргізудің барлық аспектілеріне қатысты және жеке тұлғалардың да, бүкіл ұйымдардың да мінез-құлқына қатысты. Бұл этика жеке адамдардан, ұйымдық мәлімдемелерден немесе заң жүйесінен бастау алады. Бұл нормалар, құндылықтар, этикалық және этикалық емес тәжірибелер – бизнесті басқаратын принциптер. Бизнес-этика – бизнес ұйымындағы адамның іс-әрекеті мен мінез-құлқын реттейтін қазіргі заманғы ұйымдық стандарттар, принциптер, құндылықтар және нормалар жиынтығы. Бизнес-этиканың екі өлшемі бар: нормативтік бизнес-этика немесе сипаттамалық бизнес-этика. Корпоративтік практика және мансаптық мамандық ретінде бұл сала негізінен нормативтік болып табылады. Бизнес-мінез-құлқын түсінуге тырысатын ғалымдар сипаттамалық әдістерді қолданады. Бизнес-этикалық мәселелердің ауқымы мен саны пайданы барынша арттыруға ұмтылыс пен экономикалық емес мәселелердің өзара әрекеттесуін көрсетеді. Бизнес-этикаға қызығушылық 1980 және 1990 жылдары ірі корпорациялар мен академиялық ортада күрт өсті. Мысалы, бүгінгі таңда көптеген ірі корпорациялар этика кодекстері мен әлеуметтік жауапкершілік харталары сияқты тақырыптар бойынша экономикалық емес құндылықтарға деген міндеттемелерін насихаттайды. Адам Смит 1776 жылы былай деді: «Бір мамандықпен айналысатын адамдар тіпті көңіл көтеру үшін де жиналғанда, әңгіме жұртқа қарсы сөздерге немесе бағаны көтерудің амалдарына ұласады». Үкіметтер заңдар мен ережелер арқылы бизнес-мінез-құлқын олардың пайдалы деп санайтын бағытқа бұруға тырысады. Этика үкіметтік бақылаудан тыс мінез-құлқының салаларын және егжей-тегжейін ашық түрде реттейді. Қарапайым қарым-қатынасы мен олар жұмыс істейтін қоғамға сезімталдығы шектеулі ірі корпорациялардың пайда болуы ресми этика жүйелерінің дамуын жеделдетті. Этикалық беделді сақтау – бизнес-менеджердің міндеті. 1990 жылы «Бизнес-этика журналында» жарияланған мақалада: «Этиқалық мінез-құлқын басқару – бүгінгі бизнес ұйымдары кездесетін ең кең таралған және күрделі мәселелердің бірі» делінген.

Business ethics (also known as corporate ethics) is a form of applied ethics or professional ethics, that examines ethical principles and moral or ethical problems that can arise in a business environment. It applies to all aspects of business conduct and is relevant to the conduct of individuals and entire organizations. These ethics originate from individuals, organizational statements or the legal system. These norms, values, ethical, and unethical practices are the principles that guide a business. Business ethics refers to contemporary organizational standards, principles, sets of values and norms that govern the actions and behavior of an individual in the business organization. Business ethics have two dimensions, normative business ethics or descriptive business ethics. As a corporate practice and a career specialization, the field is primarily normative. Academics attempting to understand business behavior employ descriptive methods. The range and quantity of business ethical issues reflects the interaction of profit maximizing behavior with non economic concerns. Interest in business ethics accelerated dramatically during the 1980s and 1990s, both within major corporations and within academia. For example, most major corporations today promote their commitment to non economic values under headings such as ethics codes and social responsibility charters. Adam Smith said in 1776, "People of the same trade seldom meet together, even for merriment and diversion, but the conversation ends in a conspiracy against the public, or in some contrivance to raise prices." Governments use laws and regulations to point business behavior in what they perceive to be beneficial directions. Ethics implicitly regulates areas and details of behavior that lie beyond governmental control. The emergence of large corporations with limited relationships and sensitivity to the communities in which they operate accelerated the development of formal ethics regimes. Maintaining an ethical status is the responsibility of the manager of the business. According to a 1990 article in the Journal of Business Ethics, "Managing ethical behavior is one of the most pervasive and complex problems facing business organizations today."

Тарих

Бизнес этикасы әр тарихи кезеңнің нормаларын көрсетеді. Уақыт өте келе, нормалар өзгеріп, қабылданған мінез-құлықтардың дұрыстығы күмәнді болады. Бизнес этикасы және оның нәтижесіндегі мінез-құлық та дамыды. Бизнес құлдық, отаршылдық және Ұлыттар соғысына қатысты. "Бизнес этикасы" термині АҚШ-та 1970 жылдардың басында жиі қолданыла бастады. 1980 жылдардың ортасына қарай кем дегенде 500 бизнес-этика курсы 40 000 студентке жетіп, жиырмадай оқулық және кем дегенде ондай жағдайлар жинағы қолданылды, сондай-ақ кәсіби қоғамдар, орталықтар мен бизнес-этика журналдарымен қолдау көрсетілді. Бизнес этикасы қоғамы 1980 жылы құрылды. Еуропалық бизнес мектептері 1987 жылдан кейін, Еуропалық бизнес этика желісімен бастап, бизнес этикасын қабылдады. 1982 жылы осы саладағы алғашқы жеке авторлық кітаптар жарық көрді. Фирмалар 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында, мүмкін, сол кездегі бизнес жанжалдарынан – үнемдеу және несие дағдарысынан алшақтауға тырысып, өздерінің этикалық беделін ерекше атап көрсетуге басты назар бөлді. Ұлыттар соғысы аяқталғанға дейін бизнес этикасы тұжырымы ғалымдардың, БАҚ-тың және бизнес фирмаларының назарын аударды. Алайда, бизнес тәжірибесіне сын айту кәсіпкерлердің еркіндігін шектеу деп қарастырылып, сыншылар коммунистерді қолдайды деп айыпталды. Бұл бұқаралық ақпарат құралдарында да, академиялық ортада да бизнес этикасы туралы пікір-таласты тоқтатты. Корпоративтік этикалық мінез-құлықты қолдау үшін Бизнес этикасы және мінез-құлық жөніндегі қорғаныс индустриясының бастамасы (DII) құрылды. Осы дәуірде өзін-өзі реттеу және еркін саудаға сенім мен қолдау артып, тарифтер мен кедергілер алынып тасталды, соның нәтижесінде бизнес компаниялары бірігуге және жаһандық атмосферада активтерді сатуға мүмкіндік алды.

Діни және философиялық шығу тегі

Бизнес этикасы туралы ең ерте жазылған еңбектердің бірі – Тируккурала, тамил кітабы, б.з.б. 300 жылдан бастап біздің заманымыздың 7-ші ғасыры аралығында жазылған және Тируваллуварға жатқызылады. Көптеген тармақтары бизнес этикасын қамтиды, әсіресе 113-ші тармақ, ал 474-ші, 426-шы және 140-шы тармақтарда өзгеретін ортаға бейімделу, 462-ші және 677-ші тармақтарда түрлі жұмыстардың қыр-сырын үйрену туралы айтылады.

Шолу

Бизнес этикасы – бизнестің философиясы, оның мақсаттарының бірі – компанияның негізгі мақсаттарын анықтау. Бизнес мақсаты – компанияның жұмыс істеу себебін көрсетеді. Бизнестің мақсаты жөніндегі қазіргі талқылаулар Ричард Р. Элсворт, Питер Друкер және Никос Муркогианнис сияқты ойшылдардың көзқарастарымен жаңарып тұр: бұрынғы көзқарастар, мысалы Милтон Фридман айтқандай, бизнес ұйымының мақсаты – акционерлерге пайда табу екенін көрсетті. Дегенмен, акционерлердің байлығын арттыру мақсаты көбінесе "қызметкерлерді ынталандыра алмайды". Іс жүзінде, фирманың экономикалық қызметінен акционерлер емес көптеген адамдар да пайда көреді, олардың ішінде қызметкерлер келісімшарт бойынша төленетін сыйақы мен оның жалпы әсері арқылы, тұтынушылар – сатып алған тауарларынан алатын нақты немесе нақты емес құндылық арқылы; ал қоғам – салықтар арқылы және/немесе компанияның әлеуметтік шараларға қатысуы арқылы. Фридман сондай-ақ: "жауапкершілікке ие бола алатын жалғыз тұлғалар – жеке адамдар. Бизнеске жауапкершілік жүктеуге болмайды". Сондықтан, корпоративтік басшылар заң шегінде әрекет ете отырып, акционерлеріне мүмкіндігінше көп пайда табудан басқа қандай жауапкершіліктері болуы мүмкін? Менің жауабым – жоқ, ондай жауапкершіліктері жоқ. Бұл көзқарас Фридман доктринасы деп аталады. 2011 жылы көп елде жүргізілген сауалнамада "хабардар жұртшылықтың" 30-дан 80%-ы осы пікірді қолдайтыны анықталды. Рональд Дуска мен Жак Кори Фридманның аргументін прагматикалық емес, салдарлы немесе утилитаристік деп сипаттады: Фридманның аргументі корпоративтік еркіндіктің шексіз болуы ұзақ мерзімде көптеген адамдарға пайда әкеледі дегенді білдіреді. Дуска Фридман бизнестің екі өте әртүрлі аспектісін ажырата алмағанын айтты: 1) бизнеске қатысуға негізінен пайда табуға ұмтылатын жеке тұлғалардың мотивтері; 2) бизнестің әлеуметтік мақсаты, яғни адамдар бизнестің жұмыс істеуіне неліктен рұқсат береді – оларға тауарлар мен қызметтер ұсыну үшін. Сондықтан, Фридманның пайда табу – бизнесдің жалғыз мақсаты деген пікірі дұрыс емес, – деп дәлелдеді Дуска. Алайда, Друкер басқа бір жағдайда компания директорларының басты жауапкершілігі – "primum non nocere" – зиян келтірмеу екенін айтты. Философ және жазушы Айн Рэнд өзінің рационалды эгоизм идеясын ұсынды, ол бизнес этикасына да қатысты. Ол кәсіпкердің өзінің бақытына жауапты екенін, ал бизнес – осы бақытқа жету құралы екенін, кәсіпкер ешкімнің мүддесіне қызмет етуге міндетті емес екенін және ешкім оның еңбегіне құқылы емес екенін атап өтті. Бизнес туралы тағы бір көзқарас – оның корпоративтік әлеуметтік жауапкершілікті (КӘЖ) көрсетуі керек: этикалық бизнес жұмыс істейтін қоғамдастықтың жауапты азаматы ретінде әрекет етуі керек, тіпті бұл пайдаға немесе басқа мақсаттарға зиян келтірсе де. АҚШ-та және көптеген басқа елдерде корпоративтік ұйымдар кейбір жағдайларда заңды тұлға ретінде қарастырылады. Мысалы, олар мүлікке иелік ете алады, сотқа шағымдануға және сотталуға жатады, салық төлейді, бірақ олардың сөз бостандығы құқықтары шектеулі. Бұл олардың тәуелсіз этикалық жауапкершіліктері бар дегенді білдіреді. Дуска мүдделі тараптар бизнестің этикалық болуын күтеді және бұл күтуді бұзу бизнес үшін өте зиянды болуы керек деп мәлімдеді. Бизнес этика институты мен Ipsos MORI 2012 жылдың соңында жариялаған зерттеулерге сәйкес, Ұлыбританиядағы бизнес этикасы бойынша қоғамдық алаңдаушылықтың үш негізгі саласы – басшылардың жалақысы, корпоративтік салықтан жалтарту және парақорлық пен сыбайлас жемқорлық. Егер компанияны басқарушы психопат болса, бүкіл ұйымның этикалық нормалары зардап шегуі мүмкін. Бұл компанияның нәтижелеріне ғана емес, сонымен қатар корпоративтік психопаттың басшылығымен жұмыс істейтін қызметкерлерге де әсер етеді. Корпоративтік психопаттың компанияда жоғарылауының себебі – манипуляция, интрига және зорлық-зомбылық. Олар мұны компания ішіндегі шынайы мінез-құлқы мен ниеттерін жасыратын тәсілмен жасайды.

Business ethics reflects the philosophy of business, of which one aim is to determine the fundamental purposes of a company. Business purpose expresses the company's reason for existing. Modern discussion on the purpose of business has been freshened by views from thinkers such as Richard R. Ellesworth, Peter Drucker, and Nikos Mourkogiannis: Earlier views such as Milton Friedman's held that the purpose of a business organization is to make profit for shareholders. Nevertheless, the purpose of maximizing shareholder's wealth often "fails to energize employees". In practice, many non shareholders also benefit from a firm's economic activity, among them employees through contractual compensation and its broader impact, consumers by the tangible or non tangible value derived from their purchase choices; society as a whole through taxation and/or the company's involvement in social action when it occurs. Friedman also said, "the only entities who can have responsibilities are individuals A business cannot have responsibilities. So the question is, do corporate executives, provided they stay within the law, have responsibilities in their business activities other than to make as much money for their stockholders as possible? And my answer to that is, no, they do not." This view is known as the Friedman doctrine. A multi country 2011 survey found support for this view among the "informed public" ranging from 30 to 80%. Ronald Duska and Jacques Cory have described Friedman's argument as consequentialist or utilitarian rather than pragmatic: Friedman's argument implies that unrestrained corporate freedom would benefit the most people in the long term. Duska argued that Friedman failed to differentiate two very different aspects of business: (1) the motive of individuals, who are generally motivated by profit to participate in business, and (2) the socially sanctioned purpose of business, or the reason why people allow businesses to exist, which is to provide goods and services to people. So Friedman was wrong that making a profit is the only concern of business, Duska argued. However, Drucker in another instance said that the ultimate responsibility of company directors is not to harm—primum non nocere. Philosopher and author Ayn Rand has put forth her idea of rational egoism, which also applies to business ethics. She stresses that position of the entrepreneur, who has to be responsible for his own happiness and the business is a means to said happiness, where the entrepreneur is not required to serve the interest of anyone else and no one is entitled to his/her work. Another view of business is that it must exhibit corporate social responsibility (CSR): an umbrella term indicating that an ethical business must act as a responsible citizen of the communities in which it operates even at the cost of profits or other goals. In the US and most other nations, corporate entities are legally treated as persons in some respects. For example, they can hold title to property, sue and be sued and are subject to taxation, although their free speech rights are limited. This can be interpreted to imply that they have independent ethical responsibilities. Duska argued that stakeholders expect a business to be ethical and that violating that expectation must be counterproductive for the business. According to research published by the Institute of Business Ethics and Ipsos MORI in late 2012, the three major areas of public concern regarding business ethics in Britain are executive pay, corporate tax avoidance and bribery and corruption. Ethical standards of an entire organization can be damaged if a corporate psychopath is in charge. This will not only affect the company and its outcome but the employees who work under a corporate psychopath. The way a corporate psychopath can rise in a company is by their manipulation, scheming, and bullying. They do this in a way that can hide their true character and intentions within a company.

Қаржылық

Қаржы – негізінен әлеуметтік ғылым саласы. Бұл ғылым мінез-құлық экономикасы, социология, экономика, есеп және басқарумен байланысты. Ол борыш пен меншік капиталдың арақатынасы, дивиденд саясаты, баламалы инвестициялық жобаларды бағалау, опциондар, фьючерстер, своптар және басқа да туынды құралдар, портфельді диверсификациялау сияқты техникалық мәселелерді қамтиды. Көптеген адамдар қаржыны этикалық талаптардан бос ғылым деп жаңылысады. Қаржы этикасына назар аудармаудың тағы бір себебі – қаржы мәселелері көбінесе этика емес, заң тұрғысынан қарастырылады.

Қаржылық парадигма

Аристотель: «Полис мақсаты – жақсы өмір» деген. Адам Смит жақсы өмірді материалдық игіліктермен және интеллектуалдық және моральдық қасиеттермен сипаттады. Смит өзінің «Халықтардың байлығы» еңбегінде: «Барлығы өздері үшін, ал басқалар үшін ештеңе жоқ, әлемнің барлық дәуірінде адамзат иелерінің жаман қағидасы болған сияқты» деп жазған. Дегенмен, неолиберализм идеологиясының ықпалымен экономистердің бір бөлігі экономиканың мақсатын тауарлар мен қызметтерді жеделдетілген өндіріс және тұтыну арқылы экономикалық өсімді барынша арттыру деп түсіндірді. Неолибералдық идеология қаржыны экономиканың бір құрамдас бөлігі ретінде емес, оның негізгі бөлігіне дейін көтерді. Бұл идеологияны қолдайтындар, егер «қаржылық шектеулерден» арылса, шексіз қаржы ағыны кедей елдердің өсуіне ең тиімді көмектеседі деп санайды. Теория бойынша, ашық қаржы жүйелері шетелдік капитал ағынын ынталандыру арқылы экономикалық өсімді жеделдетеді, соның салдарынан жоғары деңгейдегі жинақ, инвестиция, жұмыспен қамту, өнімділік және «игілік-құлық» қамтамасыз етіледі, сондай-ақ сыбайлас жемқорлықтың алдын тоқтатуға көмектеседі. Неолибералдар үкіметтерге қаржы жүйелерін әлемдік нарыққа ашуды және капитал ағынына минималды реттеулер енгізуді ұсынды. Алайда, бұл ұсыныстар этикалық философияның түрлі мектептерінен сынға ұшырады. Кейбір прагматикалық этикашылар бұл талаптарды теріс дәлелдеуге келмейтін және априорлы деп тапты, бірақ олардың ешқайсысы ұсыныстарды жалған немесе этикалық емес етеді. Экономикалық өсімді ең жоғары құндылыққа көтеру, игілік-құлықтың бағынышты екенін білдіреді, бірақ жақтаушылар мұны жоққа шығарады, себебі экономикалық өсім белгілі баламаларға қарағанда көбірек игілік-құлықты қамтамасыз етеді. Тарих көрсеткендей, реттелген де, реттелмеген де фирмалар әрқашан этикалық түрде әрекет етпейді, сондықтан ешбір жүйе этикалық шешім ұсынбайды. Неолибералдардың дамушы елдерге өз экономикаларын трансұлттық қаржы корпорацияларына шартсыз ашу туралы ұсыныстары кейбір этикашылар тарапынан күшті қарсылыққа ұшырады. Дерегуляция мен экономиканы ашу сыбайлас жемқорлықты азайтады деген пікір де күмән тудырды. Добсон: «Рационалды агент – тек қана өз материалдық пайдасын шексіз іздейтін адам. Қаржыда рационалды болу дегеніміз – жеке тұлғалық, материалистік және бәсекеге қабілетті болу. Бизнес – бұл жеке адамдар ойнайтын ойын, барлық ойындардағыдай мақсат – жеңу, ал жеңу тек материалдық байлықпен өлшенеді. Бұл ғылымда рационалдылық ұғымы ешқашан сұраққа тартылмайды және ол фирманың sine qua non теориясына айналды». Осы тұрғыдан алғанда, қаржы этикасы – акционерлік байлықтың математикалық функциясы. Мұндай жеңілдетілген болжамдар математикалық тұрғыдан берік модельдерді құру үшін қажет болған. Алайда, сигнал беру теориясы және агенттік теориясы парадигманы үлкен реализмге дейін кеңейтті.

Aristotle said, "the end and purpose of the polis is the good life". Adam Smith characterized the good life in terms of material goods and intellectual and moral excellences of character. Smith in his The Wealth of Nations commented, "All for ourselves, and nothing for other people, seems, in every age of the world, to have been the vile maxim of the masters of mankind." However, a section of economists influenced by the ideology of neoliberalism, interpreted the objective of economics to be maximization of economic growth through accelerated consumption and production of goods and services. Neoliberal ideology promoted finance from its position as a component of economics to its core. Proponents of the ideology hold that unrestricted financial flows, if redeemed from the shackles of "financial repressions", best help impoverished nations to grow. The theory holds that open financial systems accelerate economic growth by encouraging foreign capital inflows, thereby enabling higher levels of savings, investment, employment, productivity and "welfare", along with containing corruption. Neoliberals recommended that governments open their financial systems to the global market with minimal regulation over capital flows. The recommendations however, met with criticisms from various schools of ethical philosophy. Some pragmatic ethicists, found these claims to be unfalsifiable and a priori, although neither of these makes the recommendations false or unethical per se. Raising economic growth to the highest value necessarily means that welfare is subordinate, although advocates dispute this saying that economic growth provides more welfare than known alternatives. Since history shows that neither regulated nor unregulated firms always behave ethically, neither regime offers an ethical panacea. Neoliberal recommendations to developing countries to unconditionally open up their economies to transnational finance corporations was fiercely contested by some ethicists. The claim that deregulation and the opening up of economies would reduce corruption was also contested. Dobson observes, "a rational agent is simply one who pursues personal material advantage ad infinitum. In essence, to be rational in finance is to be individualistic, materialistic, and competitive. Business is a game played by individuals, as with all games the object is to win, and winning is measured in terms solely of material wealth. Within the discipline, this rationality concept is never questioned, and has indeed become the theory of the firm's sine qua non". Financial ethics is in this view a mathematical function of shareholder wealth. Such simplifying assumptions were once necessary for the construction of mathematically robust models. However, signalling theory and agency theory extended the paradigm to greater realism.

Басқа мәселелер

Сауда амалдарының әділдігі, сауда шарттары, қаржылық келісімдер, сату тәжірибелері, консалтингтік қызметтер, салық төлемдері, ішкі аудит, сыртқы аудит және басшылық қызметкерлерінің еңбекақысы да қаржы және есептің құзыретіне жатады. Корпоративтік этикалық/заңдық бұзушылықтардың ішінде: шығармашылық есептеу, табысты басқару, қате қаржылық талдау, ішкі сауда, бағалы қағаздарға қатысты алаяқтық, пара беру/қайтару және жеңілдету төлемдері бар. Корпорациялардың сыртында, «bucket shop» дүкендері мен валюталық алаяқтықтар – қаржы нарықтарының қылмыстық манипуляциясы болып табылады. Мысалдарға есептеудегі даулы жағдайлар, Enron, WorldCom және Satyam істері жатады.

Адам ресурстарын басқару

Адам ресурстарын басқару – жұмысқа қабылдау, іріктеу, бағдарлау, қызметкерлердің еңбек өнімділігін бағалау, оқыту және дамыту, еңбек қатынастары, денсаулық және қауіпсіздік мәселелерімен айналысатын қызмет саласын қамтиды. Бизнес этикасы еңбек этикасына қатысты көзқарастарда әртүрлі болады. Кейбір мамандар адам ресурстарын басқару саясатын теңдік пен әділдік принципін қолдайтынына және еңбектің қадір-қасиетін құрметтейтініне қарай бағалайды. Жұмыспен қамту, жеке өмірге қатысты құпиялылық, тең құндылыққа сәйкес жалақы, ұжымдық келісімдер (немесе оған қарсы ұстаным) сияқты мәселелерді бұзғысыз құқықтар немесе келісу нысаны ретінде қарастыруға болады. Жасы бойынша кемсітушілік (жастарға немесе қарттарға басымдық беру), жыныстық/сексуалдық қысым көрсету, нәсіл, дін, мүгедектік, дене салмағы және сыртқы келбет сияқты факторлар бойынша кемсітушілікке жол беруге болмайды. Дискриминациямен күресудің бір жолы – артықшылық беру шараларын қолдану. Жұмысқа орналасқаннан кейін қызметкерлердің жалақысы тұрақты түрде өмірлік деңгейге сәйкес келуі керек, сондай-ақ еңбек өнімділігіне байланысты қосымша төлемдер алуға құқылы. Бірақ жоғарылау – міндетті шарт емес, көбінесе білікті үміткерлерге қарағанда бос орындар аз болады. Ұзақ жылдар бойы компанияда жұмыс істеген қызметкердің жоғарылаудан бас тартуы әділетсіз көрінуі мүмкін, бірақ бұл әдепсіздік емес. Егер жұмыс беруші қызметкерді тиісті бағаламаса немесе жоғарылау үшін дұрыс емес критерийлер қолданса ғана бұл этикалық емес болып саналады. Әрбір жұмыс беруші этикалық және заңсыз нәрселердің арасындағы айырманы білуі керек. Заңға қарсы әрекет – құқық бұзу, ал моральдық нормаға қайшы әрекет – этикалық емес. Жұмыс орнында этикалық емес нәрсе заңсыз болуы міндетті емес, және OSHA (Кәсіби қауіпсіздік және денсаулықты қорғау басқармасы), EEOC (Тең мүмкіндіктер жөніндегі комиссия) және басқа да заңды ұйымдар белгілеген нұсқауларға сәйкес болу керек. Болашақ қызметкерлердің жұмыс берушілерге қатысты этикалық міндеттері бар, олар интеллектуалды меншікті қорғау және құпия ақпаратты жария етуді қамтиды. Жұмыс берушілер жұмыс орнының қауіпсіздігін қамтамасыз етуі керек, бұл жұмыс орнын өзгертуді, тиісті оқытуды немесе қауіпті жағдайлар туралы хабарлауды қамтуы мүмкін. Бұл шаралар жұмыс орнының түріне және орналасқан жеріне байланысты болады және қызметкерлердің және сырттан келген адамдардың қауіпсіздігін қорғау үшін қабылдануы керек. Иммиграция, сауда саясаты, жаһандану және кәсіподақтар сияқты макроэкономикалық мәселелер жұмыс орындарына әсер етеді және этикалық мәселелерді қамтиды, бірақ көбінесе жеке компаниялардың құзырынан тыс болады.

Human resource management occupies the sphere of activity of recruitment selection, orientation, performance appraisal, training and development, industrial relations and health and safety issues. Business Ethicists differ in their orientation towards labor ethics. Some assess human resource policies according to whether they support an egalitarian workplace and the dignity of labor. Issues including employment itself, privacy, compensation in accord with comparable worth, collective bargaining (and/or its opposite) can be seen either as inalienable rights or as negotiable. Discrimination by age (preferring the young or the old), gender/sexual harassment, race, religion, disability, weight and attractiveness. A common approach to remedying discrimination is affirmative action. Once hired, employees have the right to the occasional cost of living increases, as well as raises based on merit. Promotions, however, are not a right, and there are often fewer openings than qualified applicants. It may seem unfair if an employee who has been with a company longer is passed over for a promotion, but it is not unethical. It is only unethical if the employer did not give the employee proper consideration or used improper criteria for the promotion. Each employer should know the distinction between what is unethical and what is illegal. If an action is illegal it is breaking the law but if an action seems morally incorrect that is unethical. In the workplace what is unethical does not mean illegal and should follow the guidelines put in place by OSHA (Occupational Safety and Health Administration), EEOC (Equal Employment Opportunity Commission), and other law binding entities. Potential employees have ethical obligations to employers, involving intellectual property protection and whistle blowing. Employers must consider workplace safety, which may involve modifying the workplace, or providing appropriate training or hazard disclosure. This differentiates on the location and type of work that is taking place and can need to comply with the standards to protect employees and non employees under workplace safety. Larger economic issues such as immigration, trade policy, globalization and trade unionism affect workplaces and have an ethical dimension, but are often beyond the purview of individual companies.

Кәсіподақтар

Кәсіподақтар, мысалы, жұмыс берушілерді жұмысшылар үшін заңды рәсімдерді орнатуға ынталандыруы мүмкін, бірақ тым жоғары өтемақы мен жұмыс ережелерін талап ету арқылы жұмыс орындарының қысқаруына да себеп болуы мүмкін. Кәсіподақталған орындарда кәсіподақтарды жоюға және ереуілді тоқтатуға тырысумен қатар, кейбір жұмысшыларды басқаларынан артықшылыққа ие ететін еңбек ережелерінің этикалық мәселелері де туындауы мүмкін.

Басқару стратегиясы

Компаниялар қолданатын көптеген басқару стратегияларының ішінде қызметкерлерді шығармашылық энергияның көзі және жұмыс орнындағы шешімдерді қабылдауға қатысушылар ретінде қарастыратын "жұмсақ" тәсіл, бақылауға және теория Z, философия, мәдениет және келісімге баса назар аударатын "қатты" нұсқа бар. Ешқайсысы этикалық мінез-құлықты кепілдік бермейді. Кейбір зерттеулер тұрақты жетістікке жету үшін адал қаралатын және қанағаттанған еңбек ұжымы қажет екенін көрсетеді.

Сату және маркетинг

Маркетинг этикасы тек 1990 жылдары ғана қалыптасты. Маркетинг этикасына ізгілік немесе ізгілік этикасы, деонтология, консеквенциализм, прагматизм және релятивизм сияқты этикалық көзқарастарынан қарастырылды. Маркетинг этикасы – маркетингшілердің (және маркетингтік мекемелердің) қызмет етуі тиіс принциптер, құндылықтар және/немесе идеялар жиынтығы. Маркетинг этикасы бұрын сипатталған пайдалылық пен басқа да мәселелер арасындағы ықтимал қайшылықтардан асып, даулы мәселелерге толы сала болып табылады. Этикалық маркетинг мәселелеріне қажетсіз немесе қауіпті өнімдер мен қызметтерді ұсыну, экологиялық тәуекелдер туралы ашықтық, өнім құрамы туралы ашықтық (мысалы, генетикалық түрлендірілген организмдер, денсаулыққа, қаржылық және қауіпсіздік тәуекелдері және т.б.), тұтынушылардың жеке өміріне және дербестігіне құрмет, жарнаманың шындыққа сәйкестігі, баға және таратудағы әділеттілік кіреді. Borgerson және Schroeder (2008) пікірінше, маркетинг адамдардың өзгелерге қатынасын және олардың өзара әрекеттесуін өзгерте алады, сондықтан осы түсініктерді бұрмалаудан сақтану этикалық жауапкершілік болып табылады. Маркетинг этикасы баға белгілеу практикаларын қамтиды, соның ішінде бағаны келісіп белгілеу сияқты заңсыз және баға дискриминациясы мен бағаны азайту сияқты заңды әрекеттерді де қамтиды. Кейбір тағылымдық шаралар сынға ұшырады, оларға «жасыл бояу», «алдау арқылы ауыстыру», «жарнамалық өнімді ұсыну», вирустық маркетинг, спам (электрондық), пирамидалық схемалар және көп деңгейлі маркетинг жатады. Жарнама шабуылдық жарнама, жасырын хабарламалар, жарнамадағы сексуалдық мазмұн және мектептердегі маркетинг туралы наразылық тудырды.

Ұйымдар арасындағы қарым-қатынастар

Бизнес және менеджмент саласындағы ғалымдар ұйымдар арасындағы қарым-қатынастардың әртүрлі түрлеріндегі этикалық мәселелерге көп көңіл бөлді, мысалы, сатып алушы-жеткізуші қарым-қатынастары, желілер, одақтар немесе бірлескен кәсіпорындар. Олар, әсіресе, транзакциялық шығындар теориясы мен агенттік теориясына сүйене отырып, серіктестер арасындағы мүмкіндікшіл және этикалық емес тәжірибелердің қаупін атап өтеді, мысалы, жалтару, бұзық әрекеттер және басқа да адаспаздық әрекеттер арқылы. Ұйымдар аралық қатынастар туралы зерттеулер этикалық емес тәжірибелерді алдын алу және олардың салдарымен күресу үшін ресми және бейресми механизмдердің рөлін көрсетіп тұр. Бұл ресми келісімшарттар мен серіктестер арасындағы қарым-қатынас ережелерінің этикалық мәселелерді басқарудағы маңыздылығын ерекше атап көрсетеді.

Өндіріс

Бизнес этикасының бұл саласы компанияның өнімдері мен өндіріс процестері артық зиян келтірмеуін қамтамасыз етуге байланысты міндеттерін қарастырады. Барлық тауарлар мен қызметтердің өндірілуі мен қолданылуы толығымен қауіпсіздікпен жүзеге аспайтындықтан, этикалық дұрыс шешімді табу қиын болуы мүмкін. Кейде тұтынушылар өздеріне зиян келтіретін тауарларға, мысалы темекі өнімдеріне сұраныс білдіреді. Өндіріс қоршаған ортаға, оның ішінде ластануға, мекендеу орындарының жойылуына және қалалардың таралуына әсер етуі мүмкін. Ядролық энергия, гендік модификацияланған азық-түлік және ұялы телефондар сияқты технологиялардың салдары толыққанды түсініксіз болуы мүмкін. Алдын ала сақтану принципі толыққанды түсінілмеген жаңа технологияны енгізуге тыйым салатын болса, онда ол өнеркәсіптік революциядан бері енгізілген барлық жаңа технологияны тоқтатып тастаған болар еді. Өнімді сынау процедуралары адамдар мен жануарлардың құқықтарын бұзуы үшін сынға ұшырады. Қоршаған ортаға жауапкершілікті ұстанатын немесе жануарларға сынақ жасамайтын компаниялар туралы ақпарат беретін дереккөздер бар.

Мүліктік

Этимологиялық түбірі – латын тіліндегі proprius сөзі, ол «табиғат», «сапа», «өз», «ерекше ерекшелік», «тиісті», «ішкі», «туа біткен», «қалыпты», «нормативті», «шынайы», «толық, аяқталған, кемелді» сияқты ұғымдарды білдіреді. «Мүлік» сөзі құндылыққа толы және иеленуге, сыртқы көрініске және құрметке қатысты жеке қасиеттермен байланысты, сонымен қатар меншік құқығына қатысты сұрақтарды да қамтиды. «Тиісті» адам өзінің иесі және өзіне адал болады, осылайша шынайы, кемелді және таза болады.

Меншік құқығының қазіргі тарихы

Қазіргі заманғы меншік туралы әңгімелер 17 ғасырдың басында сол кездегі теологиялық талқылаулар аясында пайда болды. Мысалы, Джон Локк Құдайдың "жерді және барлық төмендегі жаратылыстарды барлық адамдарға ортақ" етіп жаратқанын айтып, меншік құқығын негіздеді. 1802 жылы утилитарист Джереми Бентам "меншік пен заң бірге туады және бірге өледі" деді. Меншік иелігінің бір аргументі – ол мемлекеттің немесе басқалардың адамға қатысуын шектеу арқылы жеке адамның бостандығын арттырады. Осы көзқарас бойынша, меншік құқығы абсолютті болып табылады және меншік заңдық қорғалуға дейінгі ерекше және айрықша сипатқа ие. Блэкстоун меншікті "бір адамның әлемдегі сыртқы заттарға толық құқығын талап ету және жүзеге асыру, басқа ешбір адамның құқығын толығымен жоққа шығару" деп түсіндірді.

Құлдар меншіктік

XVII және XVIII ғасырларда құлдық Еуропаның колонияларына, соның ішінде Америкаға тарады, онда колониялық заң шығарушылар құлдардың құқықтық мәртебесін меншік нысаны ретінде белгіледі. Осы кезеңде отарлаушылар Американың түпкі тұрғындарынан миллиондаған акр жерді тартып алудың ғасырлар бойғы процесін бастады. Түпкі тұрғындар Луизиана аймағында шамамен 517 998 шаршы километр жерді жоғалтты, бұл процеске меншік құқықтарын қолдаған Томас Джефферсон жетекшілік етті. Теологиялық негіздемемен үйлесімде, меншік негізінен Құдайдан берілген табиғи құқық деп есептелді. Кейіннен меншік түсінігіне ие болған және Локк, Джефферсон және 18-19 ғасырлардағы көптеген зиялылар үшін жер, еңбек немесе идея ретінде табиғи көрінген меншік, құлдарға қатысты меншік құқығы да сол теологиялық және негізгі негіздемеге ие болды. Тіпті құлдарға меншік қасиетті құқық деп саналыпты. Вичек атап көрсеткендей, "құлдық Конституцияда, бұрынғы баптарға қарағанда, айқын және нақты бекітілді". Сәйкесінше, АҚШ Жоғарғы Сотының төрағасы Роджер Б. Тэни 1857 жылғы шешімінде: "Кұлға меншік құқығы Конституцияда анық және нақты расталған" деді.

Табиғи құқық пен әлеуметтік құрылым

Неолибералдар жеке меншік құқығын келіссөзсіз табиғи құқық деп санайды. Дэвис оған «мүлік басқа да құқықтық санаттардан ешқандай айырмасы жоқ, себебі ол заңды тұлғалар арасындағы қатынастарға заңмен берілген маңыздың салдары ғана» деп қарсы тұрады. Сингер: «Мүлік – биліктің бір түрі, ал биліктің таралуы – ең жоғары деңгейдегі саяси мәселе». Роуз «Мүлік» адамдар арасындағы қарым-қатынастардың нәтижесі, құрылысы ғана, яғни оның объективті сипаты күмәнді» дейді. Адамдар мен заттар заңдық және басқа да нормативтік тәсілдермен «құрылады» немесе «жасалады». Сингер: «Жеке меншік режимі Хоббстің табиғи жағдайы емес, ол меншік құқығын анықтайтын, бөліп беретін және қорғайтын жұмыс істейтін құқықтық жүйені қажет етеді». Дэвис жалпы құқық теориясы көбінесе «мүлік бұл «бір затқа құқық» емес, керісінше, адамдар арасында туындайтын, контекстке және нысанға қарай өзгеретін бөлек құқықтар жиынтығы» деген көзқарасқа бейім екенін мәлімдейді, оның ішінде иелену, пайдалану, сату, сыйға беру немесе жалға беру құқықтары бар. Мүлікті басқарушылардың құқықтарымен қатар міндеттері де бар. Мишельман: «Мүлік режимі оны пайдаланатын адамдардың арасындағы ынтымақтастыққа, сенімділікке және өзін-өзі ұстауға байланысты». Менон автономды жеке тұлға, өзінің өмір сүруіне жауапты, адам жағдайы туралы шындық емес, батыс мәдениеті қалыптастырған мәдени құрылым дейді. Пеннер меншікті «іллюзия» – мазмұны жоқ «нормативтік фантазия» деп қарастырады. Неолибералдық әдебиетте меншік мемлекеттік-жеке дихотомияның жеке жағының бөлігі болып табылады және мемлекеттік билікке қарсы салмақ ретінде әрекет етеді. Дэвис «кез келген кеңістік міндетті түрде қайшылыққа түспейтін көп мағыналарға немесе иеленуге жатады» деп қарсылық білдіреді. Жеке меншік ешқашан жалпыға ортақ доктрина болған емес, бірақ суық соғыс аяқталғаннан бері осыған ұқсас болып кетті. Кейбір қоғамдар, мысалы, американдық жергілікті тайпалар, жерді, егер барлық мүлікті болмаса, ортақ иеленді. Топтар арасында қақтығыс болғанда, жеңімпаз жеңілген топтың мүлкін иеленді. Құқық парадигмасы меншік құқығының заңды түрде сатып алынған деген болжаммен меншік иеліктерінің таралуын тұрақтандыруға ұмтылды. Мүлік оқшауланған түрде өмірге келмейді, сондықтан меншік құқығы да оқшауланған түрде өмірге келмейді. Брайан меншік құқығы адамдар арасындағы қатынастарды ғана емес, адамдар мен заттар арасындағы қатынастарды да сипаттайды деді. Сингер меншік иелерінің басқаларға қатысты заңдық міндеттемелері жоқ деген идея, мүлік құқықтарының басқа заңмен қорғалатын мүдделермен ешқашан қайшылыққа түспейтінін дұрыс емес деп санайды. Сингер одан әрі, құқықтық реалистер «нарық өмірін реттейтін ережелерді таңдауда әлеуметтік қатынастардың сипаты мен құрылымын маңызды тәуелсіз фактор ретінде қарастырмады» дейді. Мүлік құқығының этикасы меншік ұғымының мәнсіздігін мойындаудан басталады.

Neoliberals hold that private property rights are a non negotiable natural right. Davies counters with "property is no different from other legal categories in that it is simply a consequence of the significance attached by law to the relationships between legal persons." Singer claims, "Property is a form of power, and the distribution of power is a political problem of the highest order". Rose finds, Property' is only an effect, a construction, of relationships between people, meaning that its objective character is contestable. Persons and things, are 'constituted' or 'fabricated' by legal and other normative techniques." Singer observes, "A private property regime is not, after all, a Hobbesian state of nature; it requires a working legal system that can define, allocate, and enforce property rights." Davis claims that common law theory generally favors the view that "property is not essentially a 'right to a thing', but rather a separable bundle of rights subsisting between persons which may vary according to the context and the object which is at stake". including occupancy, use and enjoyment, and the right to sell, devise, give, or lease all or part of these rights. Custodians of property have obligations as well as rights. Michelman writes, "A property regime thus depends on a great deal of cooperation, trustworthiness, and self restraint among the people who enjoy it." Menon claims that the autonomous individual, responsible for his/her own existence is a cultural construct moulded by Western culture rather than the truth about the human condition. Penner views property as an "illusion"—a "normative phantasm" without substance. In the neoliberal literature, the property is part of the private side of a public/private dichotomy and acts a counterweight to state power. Davies counters that "any space may be subject to plural meanings or appropriations which do not necessarily come into conflict". Private property has never been a universal doctrine, although since the end of the Cold War is it has become nearly so. Some societies, e. g., Native American bands, held land, if not all property, in common. When groups came into conflict, the victor often appropriated the loser's property. The rights paradigm tended to stabilize the distribution of property holdings on the presumption that title had been lawfully acquired. Property does not exist in isolation, and so property rights too. Bryan claimed that property rights describe relations among people and not just relations between people and things Singer holds that the idea that owners have no legal obligations to others wrongly supposes that property rights hardly ever conflict with other legally protected interests. Singer continues implying that legal realists "did not take the character and structure of social relations as an important independent factor in choosing the rules that govern market life". Ethics of property rights begins with recognizing the vacuous nature of the notion of property.

Зияткерлік меншік

Зияткерлік меншік (ЗМ) идеялардың, ойлардың, кодтардың және ақпараттың көрінісін қамтиды. "Зияткерлік меншік құқығы" (ЗМҚ) ЗМ-ны қайта өндірілетін тауар немесе қызмет ретінде емес, соған ұқсас қорғауға жататын жылжымайтын мүлік түріне қарастырады. Болдрин мен Левин былай дейді: "Үкімет әдетте басқа тауар өндірушілерге монополиялар бермейді. Өйткені монополия көптеген әлеуметтік шығындар тудыратыны кеңінен танылған. Интеллектуалдық монополия бұл жағынан ерекшеленбейді. Біздің қарастырып отырған мәселеміз – осы әлеуметтік шығындарға сай әлеуметтік пайда келтіре ме?" Зияткерлік меншік құқықтарына қатысты халықаралық стандарттар Зияткерлік меншік құқықтарының саудаға қатысты аспектілері туралы келісім арқылы қамтамасыз етіледі. АҚШ-та авторлық құқықтан басқа ЗМ-ны АҚШ-тың Патент және тауар таңбалары кеңсесі реттейді. АҚШ Конституциясы зияткерлік меншікті қорғау құқығын қамтиды, бұл Федералды үкіметке "ғылым мен пайдалы өнерді дамыту үшін авторлар мен өнертапқыштарға олардың жазбалары мен ашылуларына белгілі бір мерзімге эксклюзивті құқықтарды қамтамасыз етуге" мүмкіндік береді. Болдрин мен Левин мұндай мемлекеттік монополиялардың ешқандай құндылығы жоқ деп санайды, айтады: "біз инновациялық монополияны оксиморон ретінде қарастырамыз. Сонымен қатар, олар "зияткерлік меншік" "әдеттегі меншік сияқты емес, идеяларға қатысты қымбат және қауіпті жеке монополияны мемлекеттік грант ретінде құрайды. Теория және мысалдар арқылы біз интеллектуалдық монополияның инновация үшін қажет емес екенін және практикалық тұрғыдан өсуге, гүлденуге және бостандыққа зиян екенін көрсетеміз". 1997 жылы Оңтүстік Африканың Дәрі-дәрмектер мен оған байланысты заттарды бақылау туралы заңына қарсы 39 фармацевтикалық компанияның сот процесі, бұл заңның мақсаты – қолжетімді бағамен ВИЧ-қа қарсы дәрі-дәрмектерді ұсыну, патенттердің зиянды әсері ретінде келтірілді. ЗМҚ-ға қарсы шабуылдың бірі моральдық емес, пайдалылыққа қатысты, өнертабыстар көбінесе ұжымдық, жиынтық, жолға тәуелді, әлеуметтік жаратылыс екенін және сондықтан ешбір адам немесе компания оларды тіпті шектеулі мерзімге монополиялай алмайды деп мәлімдейді. Керісінше, патенттер инноваторларды және олардың инвесторларын міндеттемелерін арттыруға ынталандырғанда инновацияның пайдасы тезірек келеді. Либертариандық философ Родерик Т. Лонг былай деді: "Этикалық тұрғыдан алғанда, кез келген меншік құқығы жеке адамдардың өз өмірін басқару құқығының кеңейтілуі ретінде негізделуі керек. Осы моральдық негізге қайшы келетін кез келген мүліктік құқықтар – құл иелену "құқығы" сияқты – жарамсыз деп танылады. Менің ойымша, зияткерлік меншік құқығы да бұл сынақтан өтпейді. Авторлық құқық заңдарын және осы сияқтыларды қолдану – адамдардың өздерінің иелігіндегі ақпаратты бейбіт мақсатта пайдалануына кедергі келтіру. Егер сіз ақпаратты заңды түрде алған болсаңыз (мысалы, кітап сатып алу арқылы), оны пайдаланудан, көбейтуден, сатудан неге тыйым салынуы керек? Бұл сөз бостандығы мен баспасөз бостандығын бұзу емес пе? Ақпаратты жасаған адам оған меншік құқығын иеленуге лайық деп қарсылық білдіруі мүмкін. Бірақ ақпарат – бұл жеке адам бақылай алатын нақты нәрсе емес, ол жалпыға ортақ, ол басқа адамдардың санасында және басқа адамдардың меншігінде бар, және осыларға қатысты автордың заңды билігі жоқ. Басқа адамдарға ие болмай, ақпаратқа ие бола алмайсыз. Machlup патенттердің инновацияны арттырудың күтілген әсерін көрсетпейтінін тұжырымдады. Өзін анархист деп жариялаған Прудон 1847 жылғы еңбегінде: "Монополия – бәсекелестіктің табиғи қарсысы" деп атап өтті және жалғастырды: "Бәсекелестік – ұжымдық болмысты жандандыратын өмірлік күш: оны жою, егер мұндай болжам мүмкін болса, қоғамды өлтіру болар еді". Mindeli мен Pipiya білім экономикасы – бұл молшылық экономикасы деп мәлімдеді, өйткені ол табиғи ресурстардың, еңбек пен капиталдың шектеулі ресурстарына емес, білім мен идеялардың "шексіз әлеуетіне" сүйенеді. Allison білімнің тең бөлінуін көздеді. Kinsella ЗМҚ жасанды түрде тапшылық тудырып, теңдікті төмендетеді деп мәлімдеді. Bouckaert былай деп жазды: "Табиғи тапшылық – бұл адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынастан туындайтын нәрсе. Бұл табиғи құбылыс, егер оны адам, мекеме, келісім-шартпен жасасқан кез келген келісім-шарттан бұрын ойлап табуға болады. Ал жасанды тапшылық – бұл осындай шаралардың нәтижесі. Жасанды тапшылық осы тапшылықты тудыратын құқықтық базаны негіздеу ретінде қызмет ете алмайды. Мұндай аргумент толығымен дөңгелек болар еді. Керісінше, жасанды тапшылықтың өзі негіздемеге мұқтаж". Корпорациялар көптеген ЗМ құруды қаржыландырады және олар жасаған ЗМ-ды сатып ала алады, бұған Menon және басқалар қарсы шықты. Andersen ЗМҚ қауымдық доменді ыдырату құралы болып келе жатқанын мәлімдеді. Этиқалық және құқықтық мәселелерге патенттік бұзушылық, авторлық құқықты бұзушылық, тауар таңбасын бұзушылық, патенттік және авторлық құқықты дұрыс пайдаланбау, жасырын патенттер, биологиялық патенттер, патенттік, авторлық құқықтық және тауар таңбалық троллинг, қызметкерлерді тартып алу және талантты монополиялау, биопроспекция, биопираттық және өнеркәсіптік тыңшылық, цифрлық құқықтарды басқару кіреді. ЗМ авторлық құқығына қатысты маңызды сот істеріне A&M Records, Inc. v. Napster, Inc., Eldred v. Ashcroft және Disney-дің Air Pirates-қа қарсы талабы жатады.

Intellectual property (IP) encompasses expressions of ideas, thoughts, codes, and information. "Intellectual property rights" (IPR) treat IP as a kind of real property, subject to analogous protections, rather than as a reproducible good or service. Boldrin and Levine argue that "government does not ordinarily enforce monopolies for producers of other goods. This is because it is widely recognized that monopoly creates many social costs. Intellectual monopoly is no different in this respect. The question we address is whether it also creates social benefits commensurate with these social costs." International standards relating to Intellectual Property Rights are enforced through Agreement on Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights. In the US, IP other than copyrights is regulated by the United States Patent and Trademark Office. The US Constitution included the power to protect intellectual property, empowering the Federal government "to promote the progress of science and useful arts, by securing for limited times to authors and inventors the exclusive right to their respective writings and discoveries". Boldrin and Levine see no value in such state enforced monopolies stating, "we ordinarily think of innovative monopoly as an oxymoron. Further, they comment, 'intellectual property' "is not like ordinary property at all, but constitutes a government grant of a costly and dangerous private monopoly over ideas. We show through theory and example that intellectual monopoly is not necessary for innovation and as a practical matter is damaging to growth, prosperity, and liberty". The court cases by 39 pharmaceutical companies against South Africa's 1997 Medicines and Related Substances Control Amendment Act, which intended to provide affordable HIV medicines has been cited as a harmful effect of patents. One attack on IPR is moral rather than utilitarian, claiming that inventions are mostly a collective, cumulative, path dependent, social creation and therefore, no one person or firm should be able to monopolize them even for a limited period. The opposing argument is that the benefits of innovation arrive sooner when patents encourage innovators and their investors to increase their commitments. Roderick T. Long, a libertarian philosopher, argued:

Ethically, property rights of any kind have to be justified as extensions of the right of individuals to control their own lives. Thus any alleged property rights that conflict with this moral basis—like the "right" to own slaves—are invalidated. In my judgment, intellectual property rights also fail to pass this test. To enforce copyright laws and the like is to prevent people from making peaceful use of the information they possess. If you have acquired the information legitimately (say, by buying a book), then on what grounds can you be prevented from using it, reproducing it, trading it? Is this not a violation of the freedom of speech and press? It may be objected that the person who originated the information deserves ownership rights over it. But information is not a concrete thing an individual can control; it is universal, existing in other people's minds and other people's property, and over these, the originator has no legitimate sovereignty. You cannot own information without owning other people. Machlup concluded that patents do not have the intended effect of enhancing innovation. Self declared anarchist Proudhon, in his 1847 seminal work noted, "Monopoly is the natural opposite of competition," and continued, "Competition is the vital force which animates the collective being: to destroy it, if such a supposition were possible, would be to kill society." Mindeli and Pipiya argued that the knowledge economy is an economy of abundance because it relies on the "infinite potential" of knowledge and ideas rather than on the limited resources of natural resources, labor and capital. Allison envisioned an egalitarian distribution of knowledge. Kinsella claimed that IPR create artificial scarcity and reduce equality. Bouckaert wrote, "Natural scarcity is that which follows from the relationship between man and nature. Scarcity is natural when it is possible to conceive of it before any human, institutional, contractual arrangement. Artificial scarcity, on the other hand, is the outcome of such arrangements. Artificial scarcity can hardly serve as a justification for the legal framework that causes that scarcity. Such an argument would be completely circular. On the contrary, artificial scarcity itself needs a justification" Corporations fund much IP creation and can acquire IP they do not create, to which Menon and others have objected. Andersen claims that IPR has increasingly become an instrument in eroding public domain. Ethical and legal issues include patent infringement, copyright infringement, trademark infringement, patent and copyright misuse, submarine patents, biological patents, patent, copyright and trademark trolling, employee raiding and monopolizing talent, bioprospecting, biopiracy and industrial espionage, digital rights management. Notable IP copyright cases include A&M Records, Inc. v. Napster, Inc., Eldred v. Ashcroft, and Disney's lawsuit against the Air Pirates.

Мәселелер

Этикалық мәселелер жиі бизнес ортасында туындайды, ол бизнес-келісімдер арқылы немесе жаңа бизнес-қатынастар құру арқылы болады. Бұл аудит саласында да маңызды, онда тексеру түрі этикалық теориямен тікелей анықталады. Бизнес ортасындағы этикалық мәселе – бұл бизнес серіктестерін, жеке тұлға ретінде немесе топ ретінде (мысалы, бөлім немесе фирма), белгілі бір әрекеттердің моральдық жағын бағалауға және содан кейін нұсқаулардың арасынан шешім қабылдауға міндеттейтін кез келген жағдай. Бүгінгі дамып келе жатқан бизнес нарығында ерекше назар аударуды қажет ететін этикалық мәселелердің кейбіреулері: адалдық, тұтастық, кәсіби мінез-құлық, қоршаған орта мәселелері, мазақтау және алаяқтық. 2009 жылғы Ұлттық бизнес этикасы туралы сауалнамада қызметкерлердің байқаған этикалық бұзушылықтарының түрлеріне: зорлық-зомбылық (22 пайыз), кемсітушілік (14 пайыз), жұмысқа қабылдаудағы бұрыс тәжірибелер (10 пайыз) және компания ресурстарын дұрыс пайдаланбау (10 пайыз) кірді. Адалдыққа қатысты этикалық мәселелер бизнесте кең таралған және әртүрлі, компания уақытын немесе ресурстарын дұрыс пайдаланбаудан бастап, қасақана жалған айту, пара беруге бару немесе ұйым ішінде мүдделердің қақтығысын тудыруға дейін. Адалдық – адамның шыншыл сөзі мен іс-әрекеттерінің толық жиынтығы. Кейбір мәдениеттер мен сенім жүйелері адалдықты өмірдің маңызды тірегі деп санайды, мысалы, конфуциандық және буддизм (сакка деп аталады, Төрт асыл шындықтың бір бөлігі). Көптеген қызметкерлер мақсаттарға жету, тапсырмалардан немесе жағымсыз жағдайлардан қашу үшін жалған айтады; алайда, мәртебе алу немесе сыйақы алу үшін адалдықты құрбан ету ұйымның жалпы этикалық мәдениеті үшін әлеуетті проблемаларды тудырады және ұзақ мерзімде ұйымдық мақсаттарға қауіп төндіреді. Компания уақытын немесе ресурстарын жеке пайдалану да көбінесе этикалық емес деп есептеледі, өйткені бұл компаниядан ұрлау болып табылады. Ресурстарды дұрыс пайдаланбау компанияларға жыл сайын миллиардтаған долларға түседі, орташа есеп бойынша аптасына 4,25 сағат ұрланған уақыт, ал қызметкерлердің интернет қызметтерін дұрыс пайдалануы да маңызды мәселе. Пара беру, ең алдымен, бизнес тәжірибесінде ғана емес, сонымен қатар заңсыз болып саналады. Осыған сәйкес, 1977 жылы Шетелдік жемқорлыққа қарсы күрес заңы қабылданды, ол халықаралық бизнесті басшылар мен саяси лауазымды адамдардың шешімдеріне әсер ету мақсатында негізсіз төлемдер мен сыйлықтар беруден немесе алудан қорғайды. Алайда, рұқсат немесе лицензия сияқты мемлекеттік басқарудың қалыпты қызметіне жұмсалатын шағын төлемдер Шетелдік жемқорлыққа қарсы күрес заңы бойынша заңсыз деп есептелмейді. Джон Роулз және Роберт Нозик екеуі де маңызды үлес қосты. Мысалы, Роулз әлеуметтік келісім негізінде оффшорлық аутсорсингті сынға алған.

Ethical issues often arise in business settings, whether through business transactions or forming new business relationships. It also has a huge focus in the auditing field whereby the type of verification can be directly dictated by ethical theory. An ethical issue in a business atmosphere may refer to any situation that requires business associates as individuals, or as a group (for example, a department or firm) to evaluate the morality of specific actions, and subsequently, make a decision amongst the choices. Some ethical issues of particular concern in today's evolving business market include such topics as: honesty, integrity, professional behaviors, environmental issues, harassment, and fraud to name a few. From a 2009 National Business Ethics survey, it was found that types of employee observed ethical misconduct included abusive behavior (at a rate of 22 percent), discrimination (at a rate of 14 percent), improper hiring practices (at a rate of 10 percent), and company resource abuse (at a rate of percent). The ethical issues associated with honesty are widespread and vary greatly in business, from the misuse of company time or resources to lying with malicious intent, engaging in bribery, or creating conflicts of interest within an organization. Honesty encompasses wholly the truthful speech and actions of an individual. Some cultures and belief systems even consider honesty to be an essential pillar of life, such as Confucianism and Buddhism (referred to as sacca, part of the Four Noble Truths). Many employees lie in order to reach goals, avoid assignments or negative issues; however, sacrificing honesty in order to gain status or reap rewards poses potential problems for the overall ethical culture organization, and jeopardizes organizational goals in the long run. Using company time or resources for personal use is also, commonly viewed as unethical because it boils down to stealing from the company. The misuse of resources costs companies billions of dollars each year, averaging about 4.25 hours per week of stolen time alone, and employees' abuse of Internet services is another main concern. Bribery, on the other hand, is not only considered unethical is business practices, but it is also illegal. In accordance with this, the Foreign Corrupt Practices Act was established in 1977 to deter international businesses from giving or receiving unwarranted payments and gifts that were intended to influence the decisions of executives and political officials. Although, small payments known as facilitation payments will not be considered unlawful under the Foreign Corrupt Practices Act if they are used towards regular public governance activities, such as permits or licenses. John Rawls and Robert Nozick are both notable contributors. For example, Rawls has been interpreted as offering a critique of offshore outsourcing on social contract grounds.

Заң және реттеу

Заңдар – мемлекеттік ұйымдардың жазбаша заңдары, кодекстері және қаулылары болып табылады, оларға сәйкес азаматтар, бизнес және белгілі бір аумақта жүрген тұлғалар өздерін басқаруға немесе заңдық санкцияларға ұшырауға тиіс. Заңды бұзудың салдары (а) ақшалай айыптар, материалдық залапты өтеу және лицензияларды, мүлікті, құқықтарды немесе жеңілдіктерді жоғалту сияқты азаматтық жазаларды; (б) айыппұл салу, мерзімі шектеулі сотқа бағыну, бас бостандығынан айыру немесе олардың комбинациясын қамтитын қылмыстық жазаларды; немесе (в) азаматтық және қылмыстық жазалардың екеуін де қамтуы мүмкін. Көп жағдайда бизнес заңға бағынудан басқа, ешқандай этикалық міндеттемелерге ұшырамайды деп есептеледі. Милтон Фридман осы көзқарасқа негіз салды. Ол корпорациялардың заң жүйесі шеңберінде пайда табуға міндетті екенін, басқа ештеңе емес екенін айтты. Фридман бизнес лидерлерінің міндеті "қоғамның негізгі қағидаларына сәйкес, заңда және этикалық әдет-ғұрыпта бекітілгендерге сәйкес, мүмкіндігінше көп ақша табу" екенін нақты айтты. Фридман үшін этика – дәстүр мен заңға бағынудан артық емес. Дегенмен, этиканы заңдар мен әдет-ғұрыптарға ғана тоғыстыруға қатысты күшті сын айтылды. Фридманның логикасына қарсы, заңдық процедуралар технократиялық, бюрократиялық, қатаң және міндетті болып табылады, ал этикалық әрекет – нормадан тыс, жанұялық сезімге негізделген, ерікті таңдау. Заң ретроспективті болып табылады. Қылмыс заңға дейін келеді. Қылмысқа қарсы заңды қабылдау үшін, қылмыс орын алған болуы керек. Заңдар өзінде анықталмаған қылмыстарға немқұрайлы. Бұдан әрі, заң бойынша "әрекет заңмен тыйым салынбаса, қылмыстық болып табылмайды және мұндай әрекеттің қылмыстық екендігі туралы алдын ала ескерту беру керек". Сондай-ақ, заң айыпталушының кінәсі дәлелденгенге дейін кінәсіз деп есептейді және мемлекет айыпталушының кінәсін барлық күмәнді жағдайларды жоятын дәлелдермен дәлелдеуге міндетті. Көптеген демократияларда қолданылатын либералды заңдарға сәйкес, мемлекеттік прокурор фирманың кінәсін шектеулі ресурстармен дәлелдемегенше, айыпталушы кінәсіз саналады. Заңның либералды қағидалары жеке тұлғаларды мемлекет тарапынан қуғын-сүргіннен қорғау үшін қажет болғамен, фирмаларды моральдық жауапкершілікке тарту үшін жеткілікті механизм емес.

Laws are the written statutes, codes, and opinions of government organizations by which citizens, businesses, and persons present within a jurisdiction are expected to govern themselves or face legal sanction. Sanctions for violating the law can include (a) civil penalties, such as fines, pecuniary damages, and loss of licenses, property, rights, or privileges; (b) criminal penalties, such as fines, probation, imprisonment, or a combination thereof; or (c) both civil and criminal penalties. Very often it is held that business is not bound by any ethics other than abiding by the law. Milton Friedman is the pioneer of the view. He held that corporations have the obligation to make a profit within the framework of the legal system, nothing more. Friedman made it explicit that the duty of the business leaders is, "to make as much money as possible while conforming to the basic rules of the society, both those embodied in the law and those embodied in ethical custom". Ethics for Friedman is nothing more than abiding by customs and laws. The reduction of ethics to abidance to laws and customs, however, have drawn serious criticisms. Counter to Friedman's logic it is observed that legal procedures are technocratic, bureaucratic, rigid and obligatory whereas ethical act is conscientious, voluntary choice beyond normativity. Law is retroactive. Crime precedes law. Law against crime, to be passed, the crime must have happened. Laws are blind to the crimes undefined in it. Further, as per law, "conduct is not criminal unless forbidden by law which gives advance warning that such conduct is criminal". Also, the law presumes the accused is innocent until proven guilty and that the state must establish the guilt of the accused beyond reasonable doubt. As per liberal laws followed in most of the democracies, until the government prosecutor proves the firm guilty with the limited resources available to her, the accused is considered to be innocent. Though the liberal premises of law is necessary to protect individuals from being persecuted by Government, it is not a sufficient mechanism to make firms morally accountable.

Корпоративтік саясат

Көптеген компаниялар, олардың талаптарға сай және этикалық бағдарламаларының бір бөлігі ретінде, қызметкерлердің этикалық мінез-құлқына қатысты ішкі саясатты қалыптастырды. Бұл саясаттар кең ауқымды, өте жалпыланған тілде қарапайым ескертулер болуы мүмкін (әдетте корпоративтік этика туралы мәлімдеме деп аталады), немесе олар нақты мінез-құлық талаптары бар (әдетте корпоративтік этика кодекстері деп аталады) егжей-тегжейлі ережелер болуы мүмкін. Олар, әдетте, компанияның жұмысшыларға деген үміттерін анықтауға және бизнесті жүргізу барысында туындауы мүмкін кейбір жалпы этикалық мәселелерді шешуге басшылық беруге арналған. Мұндай саясат этикалық сананы арттыруға, оны қолданудың тұрақтылығын қамтамасыз етуге және этикалық апаттарды болдырмауға бағытталған. Көптеген компаниялар қызметкерлерінен бизнес-әдепке қатысты семинарларға қатысуды талап етеді, онда көбінесе компанияның саясатын талқылау, нақты жағдайларды зерттеу және заң талаптары қарастырылады. Кейбір компаниялар тіпті өз қызметкерлерінің компанияның жүріс-тұрысы ережелерін ұстанатынын білдіретін келісімшартқа қол қоюын талап етеді. Көптеген компаниялар қызметкерлерін этикалық емес әрекеттерге итермелейтін қоршаған орта факторларын бағалайды. Бәсекелестікке толы бизнес ортада адамдар әдепсіз мінез-құлыққа баруы мүмкін. Сауда-саттық сияқты салаларда жалғанды айту жиі күтіледі. Мұның мысалы – Salomon Brothers компаниясының этикалық емес әрекеттеріне қатысты мәселелер. Корпоративтік этиканы реттейтін саясатты барлығы қолдай бермейді. Кейбіреулер этикалық мәселелерді қызметкерлердің өздерінің тәлімділігіне сүйеніп шешуге болатынын айтады. Басқалары корпоративтік этика саясатының негізінен пайдакүнемшілік қағидаларға негізделгенін және оның мақсаты компанияның заңдық жауапкершілігін шектеу немесе жақсы корпоративтік азамат имиджін қалыптастыру арқылы қоғамдық пікірді қамтамасыз ету екенін санайды. Идеалды жағдайда, компания сотқа түсуден аулақ болады, өйткені оның қызметкерлері ережелерді сақтайды. Сотқа шағым түссе, компания қызметкердің егер кодекс дұрыс орындалған болса, мәселе туындамас еді деп мәлімдей алады. Кейбір корпорациялар өздерінің этикалық беделін жақсарту үшін құпия сақтау сияқты құпия ақпарат берушілерді қорғауды құруға тырысады. Citi компаниясы мұны "Этикалық желі" деп атайды. Алайда, Citi сияқты компаниялар осы желілерге хабарланған бұзушылықтарды қаншалықты қабылдайтыны белгісіз. Кейде компанияның этикалық кодексі мен оның іс жүзіндегі іс-әрекеттері арасында үзіліс болады. Осылайша, мұндай мінез-құлық басшылықтан нақты санкцияланбаса да, ең нашар жағдайда бұл саясатты екіұшты етеді, ал ең жақсы жағдайда ол жай ғана маркетингтік құрал болып табылады. Джонс пен Паркер: "Біз бизнес этикасы деген атпен оқығандарымыздың көп бөлігі сезімтал ақылға қонымдылық немесе жағымсыз болу үшін сылтаулар жиынтығы" деп жазды. Көптеген нұсқаулықтар нақты этикалық дилеммаларға қатысы жоқ процедуралық формаларды толтырумен айналысады. Мысалы, АҚШ Сауда министрлігінің этика бағдарламасы бизнес этикасын "этикалық офицерлер" орындауы тиіс нұсқаулар мен процедуралар жиынтығы ретінде қарастырады. Бизнес этикасы мамандары мәселені қарапайымдап, жағдайдың күрделілігін көрсетпейтін стандартты жауаптар ұсынуы мүмкін.

As part of more comprehensive compliance and ethics programs, many companies have formulated internal policies pertaining to the ethical conduct of employees. These policies can be simple exhortations in broad, highly generalized language (typically called a corporate ethics statement), or they can be more detailed policies, containing specific behavioral requirements (typically called corporate ethics codes). They are generally meant to identify the company's expectations of workers and to offer guidance on handling some of the more common ethical problems that might arise in the course of doing business. It is hoped that having such a policy will lead to greater ethical awareness, consistency in application, and the avoidance of ethical disasters. An increasing number of companies also require employees to attend seminars regarding business conduct, which often include discussion of the company's policies, specific case studies, and legal requirements. Some companies even require their employees to sign agreements stating that they will abide by the company's rules of conduct. Many companies are assessing the environmental factors that can lead employees to engage in unethical conduct. A competitive business environment may call for unethical behavior. Lying has become expected in fields such as trading. An example of this are the issues surrounding the unethical actions of the Salomon Brothers. Not everyone supports corporate policies that govern ethical conduct. Some claim that ethical problems are better dealt with by depending upon employees to use their own judgment. Others believe that corporate ethics policies are primarily rooted in utilitarian concerns and that they are mainly to limit the company's legal liability or to curry public favor by giving the appearance of being a good corporate citizen. Ideally, the company will avoid a lawsuit because its employees will follow the rules. Should a lawsuit occur, the company can claim that the problem would not have arisen if the employee had only followed the code properly. Some corporations have tried to burnish their ethical image by creating whistle blower protections, such as anonymity. In the case of Citi, they call this the Ethics Hotline. Though it is unclear whether firms such as Citi take offences reported to these hotlines seriously or not. Sometimes there is a disconnection between the company's code of ethics and the company's actual practices. Thus, whether or not such conduct is explicitly sanctioned by management, at worst, this makes the policy duplicitous, and, at best, it is merely a marketing tool. Jones and Parker wrote, "Most of what we read under the name business ethics is either sentimental common sense or a set of excuses for being unpleasant." Many manuals are procedural form filling exercises unconcerned about the real ethical dilemmas. For instance, the US Department of Commerce ethics program treats business ethics as a set of instructions and procedures to be followed by 'ethics officers'., Business ethicists may trivialize the subject, offering standard answers that do not reflect the situation's complexity.

Этика қызметкерлері

1980 жылдардың ортасында АҚШ қорғаныс өнеркәсібін қамтыған алаяқтық, сыбайлас жемқорлық және басқа да бұзушылықтардың бірқатар дауларынан кейін, этикалық бизнес-практиканы және этикалық басқаруды көптеген салаларда ілгерілету мақсатында Қорғаныс өнеркәсібі бастамасы (DII) құрылды. Осы даулардан кейін көптеген ұйымдар этикалық инспекторларды (кейде «сәйкестік» инспекторлары деп те аталады) тағайындауды бастады. 1991 жылы Этика және сәйкестік инспекторлары қауымдастығы (Ethics & Compliance Officer Association) – бастапқыда Этикалық инспекторлар қауымдастығы (EOA) – Бентли университетінің Бизнес этикасы орталығында этика және сәйкестік инспекторларының кәсіби қауымдастығы ретінде құрылды. 1991 жылы Ұйымдарға қатысты Федералдық сот шешімдерінің қабылдануы көптеген компанияларда этикалық/сәйкестік инспекторларын тағайындауға себеп болды. Соттарға жаза тағайындауда көмектесу үшін жасалған бұл шешімдер, ұйым федералдық құқық бұзушылық үшін айыпталып сотталған жағдайда, жазаны жеңілдету үшін ұйымдар сақтауы тиіс стандарттарды белгілейді. 2001 және 2004 жылдар аралығында Enron, WorldCom және Tyco сияқты компаниялардың жоғары беделді корпоративтік дауларынан кейін, сондай-ақ Sarbanes–Oxley заңы қабылданғаннан кейін, көптеген шағын және орта компаниялар да этикалық инспекторларды тағайындауды бастады. Көбінесе бас директорға есеп беретін этикалық инспекторлар, этикалық емес және заңсыз әрекеттерді анықтауға немесе алдын алуға бағытталған. Бұл компанияның қызметінің этикалық салдарына баға беру, этикалық саясат бойынша ұсынымдар жасау және қызметкерлерге ақпарат тарату арқылы жүзеге асырылады. Этикалық инспекторлардың тиімділігі нақты емес. Этикалық мінез-құлықты бағалайтын корпоративтік мәдениет болмаса, этикалық инспектор лауазымын құру этикалық бизнес-практиканы дамыту үшін жеткіліксіз болуы мүмкін. Бұл құндылықтар мен мінез-құлықтар ұйым басшылығымен тұрақты және жүйелі түрде қолдау көрсетуі керек. Қоғамдық өмірге белсенді қатысушы, жұмыс берушіге, басшыларға немесе иелеріне адал, тиімді жұмыс істейтін және команда мүшелері арасында сенім бар қызметкерлер корпоративтік мәдениетті қалыптастыруға септігін қосады.

Following a series of fraud, corruption, and abuse scandals that affected the United States defense industry in the mid 1980s, the Defense Industry Initiative (DII) was created to promote ethical business practices and ethics management in multiple industries. Subsequent to these scandals, many organizations began appointing ethics officers (also referred to as "compliance" officers). In 1991, the Ethics & Compliance Officer Association —originally the Ethics Officer Association (EOA)—was founded at the Center for Business Ethics at Bentley University as a professional association for ethics and compliance officers. The 1991 passing of the Federal Sentencing Guidelines for Organizations in 1991 was another factor in many companies appointing ethics/compliance officers. These guidelines, intended to assist judges with sentencing, set standards organizations must follow to obtain a reduction in sentence if they should be convicted of a federal offense. Following the high profile corporate scandals of companies like Enron, WorldCom and Tyco between 2001 and 2004, and following the passage of the Sarbanes–Oxley Act, many small and mid sized companies also began to appoint ethics officers. Often reporting to the chief executive officer, ethics officers focus on uncovering or preventing unethical and illegal actions. This is accomplished by assessing the ethical implications of the company's activities, making recommendations on ethical policies, and disseminating information to employees. The effectiveness of ethics officers is not clear. The establishment of an ethics officer position is likely to be insufficient in driving ethical business practices without a corporate culture that values ethical behavior. These values and behaviors should be consistently and systemically supported by those at the top of the organization. Employees with strong community involvement, loyalty to employers, superiors or owners, smart work practices, trust among the team members do inculcate a corporate culture.

Тұрақтылық бастамалары

Көптеген корпоративтік және бизнес-стратегиялар қазіргі уақытта тұрақтылықты қамтиды. Экологиялық "жасыл" тұрақтылық мәселелеріне қоса, бизнес этикасы әлеуметтік тұрақтылықты да қамтиды. Әлеуметтік тұрақтылық бизнес-жеделдік тізбегіндегі адам капиталына қатысты мәселелерге, мысалы, жұмысшылардың құқықтары, жұмыс жағдайлары, бала еңбегі және адам саудасы сияқты мәселелерге назар аударады. Тұтынушылар мен сатып алу қызметкерлері бизнестің ұлттық және халықаралық бастамаларға, нұсқаулар мен стандарттарға сәйкестігін растайтын құжаттарды талап ететіндіктен, осы мәселелерді ескерудің маңызы артып келеді. Көптеген салаларда өнімдердің этикалық түрде жеткізілуін басынан аяғына дейін тексеруге арналған ұйымдар бар, мысалы, халықаралық нарықтарға қақтығыс алмаздарының ағынын тоқтатуға бағытталған Кимберли процесі немесе киім өнеркәсібіндегі тұрақтылық пен әділдікке арналған Fair Wear Foundation. Айтылғандай, тұрақтылыққа қатысты бастамалар "жасыл" тақырыптарды да, әлеуметтік тұрақтылықты да қамтиды. Алайда, компанияда тұрақтылық бастамаларын жүзеге асырудың көптеген әртүрлі жолдары бар.

Операцияны жақсарту

Ұйым өз қызметін және өндіріс процесін жақсарту арқылы қоршаған орта, әлеуметтік және басқару мәселелеріне сәйкес келу үшін тұрақтылыққа бағытталған бастамаларды іске асыра алады. Johnson & Johnson компаниясы Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияны, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімді және Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық келісімді өз саясатына енгізеді. Бұл принциптерді компания өз жеткізу тізбегінің қатысушыларына ғана емес, сонымен қатар ішкі операцияларына да қолданады. Walmart 2015 жылға дейін жүк көлігі паркінің тиімділігін екі есеге арттыруға міндеттенді, осы мақсатта парктің 2/3 бөлігін, соның ішінде гибридтік көліктерді қоса алғанда, жанармайды үнемдеуші көліктермен алмастырды. Dell компаниясы өнімдері мен қаптама дизайнына қайта өңделген және қайта пайдалануға болатын материалдарды енгізіп, энергия тиімділігін арттырды және өнімнің қызмет мерзімінің соңы мен қайта өңдеуге қолайлы дизайнды жасады. Dell 2020 жылға дейін өнім портфелінің энергия интенсивтігін 80%-ға төмендетуді жоспарлап отыр.

Басқарма басшылығы

Компанияның директорлар кеңесі басшылардың еңбекақысын белгілі бір пайызға төмендетуге және осы пайызды нақты бір мақсатқа жұмсауға шешім қабылдай алады. Бұл жоғарыдан бастауға тиіс күш-жігер, себебі ол компанияның барлық басшыларының еңбекақысына әсер етеді. АҚШ-та орналасқан алюминий компаниясы Alcoa-да "басшылардың ақшалай сыйақысының 1/5 бөлігі қауіпсіздік, әртүрлілік және экологиялық жауапкершілікпен байланысты, соның ішінде парниктік газ шығарылымдарын азайту және энергия тиімділігін арттыру" (Ең жақсы тәжірибелер). Көптеген компанияларда мұндай жағдай кездеспейді, олардың директорлар кеңесі экологиялық, әлеуметтік және басқару мәселелеріне біркелкі қадам жасайды. Бұл тек коммуналдық, энергетикалық немесе материалдық салалармен тікелей байланысты компанияларға ғана тән, Alcoa алюминий компаниясы да осы санатқа жатады. Керісінше, экологиялық, әлеуметтік және басқару мәселелеріне бағытталған ресми комитеттер көбінесе директорлар кеңесінде емес, басқару және аудит комитеттерінде кездеседі. "Pearl Meyer зерттеу талдауының нәтижесінде, NACD 2017 жылғы Директорлар еңбекақысы туралы есебінде 1400 мемлекеттік компанияның ішінде, ЭСГ мәселелерін қарастыратын комитеті бар компаниялардың саны бес пайыздан аспайды" (Компенсацияның қалай болуы мүмкін). "Бизнес этикасы білімі журналы" бизнес этикасы саласындағы білім беру туралы мақалалар жариялайды. Халықаралық Бизнес Даму Институты – 217 мемлекет және АҚШ-тың барлық 50 штатын өкілдік ететін коммерциялық емес ұйым. Ол этикалық бизнес тәжірибелері мен стандарттарға бағытталған Бизнес Даму Жарғысын ұсынады. Жарғыны Гарвард, МТИ және Фулбрайт ғалымдары басқарады, және ол экономика, саясат, маркетинг, менеджмент, технология және бизнес этикасына қатысты бизнес дамуының құқықтық аспектілері бойынша магистратура деңгейіндегі курстарды қамтиды. IBDI сонымен қатар Азияның Халықаралық Бизнес Даму Институтын басқарады, ол Азияның 20 мемлекетінде тұратын адамдарға Жарғы алу мүмкіндігін береді.

The board of a company can decide to lower executive compensation by a given percentage, and give the percentage of compensation to a specific cause. This is an effort which can only be implemented from the top, as it will affect the compensation of all executives in the company. In Alcoa, an aluminum company based in the US, "1/5th of executive cash compensation is tied to safety, diversity, and environmental stewardship, which includes greenhouse gas emission reductions and energy efficiency" (Best Practices). This is not usually the case for most companies, where we see the board take a uniform step towards the environment, social, and governance issues. This is only the case for companies that are directly linked to utilities, energy, or material industries, something which Alcoa as an aluminum company, falls in line with. Instead, formal committees focused on the environment, social, and governance issues are more usually seen in governance committees and audit committees, rather than the board of directors. "According to research analysis done by Pearl Meyer in support of the NACD 2017 Director Compensation Report shows that among 1,400 public companies reviewed, only slightly more than five percent of boards have a designated committee to address ESG issues." (How compensation can). Journal of Business Ethics Education publishes articles specifically about education in business ethics. The International Business Development Institute is a global non profit organization that represents 217 nations and all 50 United States. It offers a Charter in Business Development that focuses on ethical business practices and standards. The Charter is directed by Harvard, MIT, and Fulbright Scholars, and it includes graduate level coursework in economics, politics, marketing, management, technology, and legal aspects of business development as it pertains to business ethics. IBDI also oversees the International Business Development Institute of Asia which provides individuals living in 20 Asian nations the opportunity to earn the Charter.

Діни көзқарастар

Шәрият заңына сәйкес, көптеген мұсылмандар банктік қызметте несиеге пайыз алуға тыйым салады. Конфуцийдің дәстүрлі ой-пікірлері пайда табуға қарсы шығады. Христиан діні Алтын ережені ұсынады: «Енді, адамдардың өздеріңе не істегенін қаласаңдар, солай істеңдер, себебі осы – заң мен пайғамбарлардың мәні». «Нақты экономика теориясы» мақаласына сәйкес, христиандық сенімнің этика мен діни дәстүрлер арасындағы қарым-қатынасқа қатысты тар көзқарасы бар. Бұл мақалада христиан дінінің қаржы институттары үшін сенімді шектеулер белгілеуге қабілетті екендігі айтылады. Папа Бенедикт сын танытып, «жақсы басқарылмаған және көбінесе спекуляциялық қаржы операцияларының зиянды әсерін» сипаттады. Христиан дінінің қаржы мен инвестициялардың мәнін өзгертуге әлеуеті бар, бірақ теологтар мен этиктер экономикалық өмірдегі шындықты дәлелдесе ғана мүмкін. Бизнес этикасы еврей ойлары мен раввиндік әдебиеттерде этикалық (Мусар) және құқықтық (Халаха) тұрғысынан кеңінен қарастырылады; толыққанды талқылау үшін «Еврей бизнес этикасы» мақаласын қараңыз. Чандрани Чаттопадьайдың «Индия философиясы және бизнес этикасы: шолу» мақаласына сәйкес, индустар «Дхарманы» бизнес этикасы ретінде қарастырады, ал этикалық емес іскерлік тәжірибелер «Адхарма» деп аталады. Кәсіпкерлер тұрақтылық, өзін-өзі тазарту, зорлық-зомбылықтан аулақ болу, шоғырлану, түсініктілік және сезімдерді бақылау қағидаларын сақтауы керек. «Бхагавад-гита» және «Арташастра» сияқты кітаптар этикалық бизнесті жүргізуге зор үлес қосады.

Қарым-қатынас салалары

Бизнес этикасы экономика философиясымен байланысты, ол бизнестің және экономиканың философиялық, саяси және этикалық негіздерін зерттейтін философия саласы. Бизнес этикасы, мысалы, жеке кәсіпорынның этикалық тұрғыдан жұмыс істеуі мүмкін деген қағидатқа негізделген. Осы қағидатқа күмәнданушылар, мысалы, либертариандық социалистер ("бизнес этикасы" - сөздері өзара қайшы), өздерінің анықтамасы бойынша бизнес этикасының нақты саласынан тыс тұрады. [Дереккөз қажет]

Экономика философиясы сондай-ақ, бизнестің қандай да бір әлеуметтік жауапкершілігі бар ма, бизнес басқару теориясы, жекелегендік пен ұжымдыққа қатысты теориялар, нарықтағы қатысушылардың еркін таңдау мүмкіндігі, жеке мүдделердің рөлі, көрінбейтін қол теориясы, әлеуметтік әділеттілік талаптары және, әсіресе, меншік құқығы сияқты табиғи құқықтар, бизнес кәсіпорнына қатысты мәселелермен де айналысады. Бизнес этикасы саяси экономикамен де байланысты, ол экономикалық талдауды саяси және тарихи тұрғысынан қарастырады. Саяси экономика экономикалық әрекеттердің таралу нәтижелерін зерттейді.