Кіріспе
Корпорацияда мүдделі тарап – бұл "қолдауы болмаған жағдайда ұйымның өміршеңдігі тоқтатылатын топтардың" мүшесі, бұл термин алғаш рет 1963 жылы Стэнфорд зерттеу институтының ішкі меморандумында қолданылған. Теорияны кейіннен 1980-ші жылдары Р. Эдвард Фримен жетілдіріп, жақтады. Одан бері ол бизнес тәжірибесінде, стратегиялық басқару, корпоративтік басқару, бизнес мақсаттары және корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік (КӘЖ) салаларында кеңінен қабылданып, дамыды. Мүдделі тараптарды жіктеу арқылы корпоративтік жауапкершілікті анықтау, "акционерлік модель" мен "мүдделі тараптар моделі" арасындағы жалған дихотомияны немесе акционерлер мен басқа да мүдделі тараптарға деген міндеттемелердің шатастыратын салыстыруын тудырады деген сынға ұшырады.
In a corporation, a stakeholder is a member of "groups without whose support the organization would cease to exist", as defined in the first usage of the word in a 1963 internal memorandum at the Stanford Research Institute. The theory was later developed and championed by R. Edward Freeman in the 1980s. Since then it has gained wide acceptance in business practice and in theorizing relating to strategic management, corporate governance, business purpose and corporate social responsibility (CSR). The definition of corporate responsibilities through a classification of stakeholders to consider has been criticized as creating a false dichotomy between the "shareholder model" and the "stakeholder model", or a false analogy of the obligations towards shareholders and other interested parties.
Корпоративтік жауапкершілік
Корпоративтік басқару және корпоративтік жауапкершілік саласында фирма немесе компанияны негізінен мүдделі тараптар, акционерлер (бөлім иелері), клиенттер немесе басқалар үшін басқару керек пе деген пікірталас жалғасуда. Мүдделі тараптарды қолдайтындар өз аргументтерін келесі төрт негізгі тұжырымға негіздеуі мүмкін: Құндылықты ең жақсы деңгейде жасау үшін бірлескен нәтижелерді барынша арттыруға ұмтылу керек. Мысалы, осы тұрғыдан алғанда, қызметкерлердің қажеттіліктерін және акционерлердің (бөлім иелерінің) тілектерін қанағаттандыратын бағдарламалар екі есе құнды, себебі олар бір уақытта екі заңды мүдделі топтың қажеттіліктерін шешеді. Мұндай саясаттың жиынтық әсері ғана емес, көбейту әсері де болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мысалы, қызметкерлердің және акционерлердің (бөлім иелерінің) мүдделерімен қатар клиенттердің тілектерін де ескере отырып, соңғы екі топтың өзі де сатылымның өсуінен пайда көреді. Сондай-ақ, көптеген бизнес-сарапшылардың, әсіресе бұрынғылардың, акционерлерге (бөлім иелеріне) берген артық бағасын сынға алады. Бұл аргумент бойынша, қарызкорлар, қызметкерлер және жеткізушілер де үлес қосады және сәтті фирма құруда тәуекелге ұшырайды. Егер акционерлердің (бөлім иелерінің) фирманы басқаруда толық бақылауы болса, бұл нормативтік аргументтердің маңызы болмас еді. Алайда, көптеген адамдар директорлар кеңесінің құрылымына байланысты, бас директорлар (CEO) сияқты жоғары деңгейдегі басшылар фирманы бақылайды деп санайды. Компанияның ең үлкен құндылығы – оның беделі мен бренді. Жергілікті тұрғындар мен клиенттерден бастап, өз қызметкерлері мен иелеріне дейін, әртүрлі адамдардың қажеттіліктері мен тілектерін қанағаттандыруға тырысу арқылы компаниялар беделіне және брендіне зиян келтірудің алдын алады, сатылымның күрт төмендеуіне және наразы клиенттерге жол бермейді, сондай-ақ қымбат сот шығындарынан сақтайды. Мүдделі тараптарға бағытталған көзқарас қосымша шығындармен байланысты болғанымен, көптеген компаниялар оның беделін жақсартатынын, сатуды арттыратынын, корпоративтік немқұрайлылық үшін жауапкершілік тәуекелін азайтатынын және оларды қысым топтарының, науқандық топтардың және ҮЕҰ-лардың назарына түсіру ықтималдығын азайтатынын шешті. Корпоративтік мүдделі тарап бизнестің әрекеттеріне әсер ете алады немесе олардан әсер көре алады. Акционерлер (бөлім иелері) көбінесе бизнес шешімдерінде ең тікелей және айқын мүддеге ие болса да, олар мүдделі тараптардың әртүрлі топтарының бірі ғана, өйткені клиенттер мен қызметкерлердің де нәтижеге үлесі бар. Корпоративтік жауапкершілік тұрғысынан алғанда, мүдделі тараптардың ең дамыған түрінде, сыртқы әсерлердің иелері де мүдделі тараптарға кіреді.
Value can best be created by trying to maximize joint outcomes. For example, according to this thinking, programs that satisfy both employees' needs and stockholders' wants are doubly valuable because they address two legitimate sets of stakeholders at the same time. There is evidence that the combined effects of such a policy are not only additive but even multiplicative. For instance, by simultaneously addressing customer wishes in addition to employee and stockholder interests, both of the latter two groups also benefit from increased sales. Supporters also take issue with the preeminent role given to stockholders by many business thinkers, especially in the past. The argument is that debt holders, employees, and suppliers also make contributions and thus also take risks in creating a successful firm. These normative arguments would matter little if stockholders (shareholders) had complete control in guiding the firm. However, many believe that due to certain kinds of board of directors structures, top managers like CEOs are mostly in control of the firm. The greatest value of a company is its image and brand. By attempting to fulfill the needs and wants of many different people ranging from the local population and customers to their own employees and owners, companies can prevent damage to their image and brand, prevent losing large amounts of sales and disgruntled customers, and prevent costly legal expenses. While the stakeholder view has an increased cost, many firms have decided that the concept improves their image, increases sales, reduces the risks of liability for corporate negligence, and makes them less likely to be targeted by pressure groups, campaigning groups and NGOs. A corporate stakeholder can affect or be affected by the actions of a business as a whole. Whereas shareholders are often the party with the most direct and obvious interest at stake in business decisions, they are one of various subsets of stakeholders, as customers and employees also have stakes in the outcome. In the most developed sense of stakeholders in terms of real corporate responsibility, the bearers of externalities are included in stakeholdership.
Компанияның мүдделі тараптарының мысалдары
Мүдделі тараптар: Мүдделі тараптардың алаңдаушылықтары: Мемлекеттік салық салу, ҚҚС, заңнама, жұмыспен қамту, ашық есеп беру, заңдылық, сыртқы әсерлер. Қызметкерлердің жалақысы, жұмыс орнының қауіпсіздігі, сыйақы, құрмет, ашық байланыс, бағалау, мойындау, құрмет көрсету. Тұтынушылардың құндылығы, сапасы, тұтынушыға қамқорлық, этикалық өнімдер. Жеткізушілер – тұтынушыға арналған түпкі өнімде қолданылатын өнімдер мен қызметтерді ұсынатындар, әділ бизнес мүмкіндіктері. Кредиторлардың кредиттік рейтингісі, жаңа келісімшарттар, ақша айналымы. Қоғамдық жұмыс орындары, қатысу, қоршаған ортаны қорғау, үлестер, ашық байланыс. Кәсіподақтар сапа, жұмысшылардың қорғалуы, жұмыс орындары. Иелерінің (иелердің) пайдалылығы, ұзақ мерзімділік, нарық үлесі, нарықтағы беделі, мұрагерлік жоспарлау, капитал тарту, өсу, әлеуметтік мақсаттар. Инвесторлардың инвестициядан түсетін кірісі.