Кіріспе
Идахо штатындағы Жылан өзеніндегі сарқырама. Шошон сарқырамасының тікелей жоғарысында Жылан өзені 400 футтан (122 м) кем енге тарылып, аралдармен бөлінген көптеген тасылдар арқылы ағып, содан кейін 212 фут (65 м) биіктігі мен 925 фут (282 м) ені бар тік, жылқынің ізесі тәрізді жартастан құлайды.
Directly above Shoshone Falls, the Snake River narrows to less than 400 feet (122 m) wide and rushes over a series of rapids split by islands, before plunging over a vertical, horseshoe shaped cliff 212 feet (65 m) high and 925 feet (282 m) wide.
Ағыстар
Құрғақ аймақта орналасқан Шошон шарлауының суының көп бөлігі Айдахо және Вайоминг штаттарындағы Роки тауларынан, Йеллоустоун және Гранд-Теттон ұлттық парктерінің жанындағы қардың еруінен түседі, ал қалған бөлігі – Твин-Фолс қаласының үстіндегі Жылан өзенінің каньонындағы бұлақтардан. Көптеген су қоймалары мен шамалы емес суармалы жерлерге су бұру құламаға келіп толысқан судың көлемін айтарлықтай азайтты, нәтижесінде каньон бұлақтары қазіргі таңда негізгі су көзіне айналды. Твин-Фолс су өлшеу станциясындағы Жылан өзенінің орташа ағыны – , ал Мильнер бөгетінен 24 миль (39 км) жоғарыдағы орташа ағыны жай ғана , және жаз және күз айларында көбінесе нөлге жетеді. Айдахо Энергия компаниясының Шошон шарлауы бөгеті құламаның тікелей жоғары жағында орналасқан және суды Шошон гидроэлектр стансасына бұрып, су көлемін одан әрі азайтады. Айдахо Энергия компаниясы сәуір айынан бастап Еңбек күніне дейін күндізгі "көрнекі ағынды" ең аз деңгейде ұстауға міндетті, бірақ Жылан өзеніндегі судың жетіспеуіне байланысты тіпті осы шағын ағынды да сақтау қиын болуы мүмкін. Жағдайды одан әрі усложниттіретін фактор – суаруға қажетті судың көп бөлігі жаз айларында керек болады, ол туристердің ең көп келетін маусымымен сәйкес келеді. Шошоне электр стансасы секундына дейін су тарта алады; демек, құламаның ағыны тек Жылан өзенінің ағыны стансаның қуаты мен көрікті ағынды талабынан асып кеткен жағдайда ғана артады. Шарлауды көруге ең қолайлы уақыт – сәуір және маусым аралығы, қардың еруінің ең жоғары шағы және темір қанатты балықтың қоныс аударуына көмектесу үшін өзеннің жоғарғы бөлігіндегі су қоймаларынан су жіберілген кезде. Твин-Фолста тіркелген ең жоғары ағын 1914 жылдың 10 маусымында , ал ең төменгі ағын 2013 жылдың 1 сәуірінде тіркелді.
Геология
Жылан өзені жазығының астындағы тау жыныстарының көп бөлігі көптеген миллион жылдар бойы Йеллоустоун ыстық нүктесінің жанасуларымен байланысты зор лава ағындарынан пайда болған. Шошон шарлауығы 6 миллион жылдық риолит немесе трахит лава ағынынан құйылады, ол Жылан өзені жазығын құрайтын нашар базальт қабаттарын кесіп өтеді, су эрозиясына қарсы тұратын табиғи тік беткейді құрайды. Шарлаулардың өзі Плейстоцен мұз дәуірінің соңында болған, шамамен 14 500–17 000 жыл бұрынғы, апатты Бонневилл су тасқыны кезінде кенеттен пайда болды. Осы кезде, Ұлы Бекеннің көп бөлігін жапқан зор тұщы сулы Боневилл көлі, Қызыл Тас жотасы арқылы Жылан өзеніне асып төгілді. Шамамен 500 куб километр су босатылды. Судың күшті ағыны бірнеше апта ішінде Жылан өзенінің шатқалын ойып, жергілікті геологияның қаттырақ тау жыныстарымен қиылысқан жерінде Шошон шарлауы сияқты шарлаулар жасады.
Экология
Шошон шарлауының жоғары биіктігі балықтардың ағысқа қарсы қозғалысына толық кедергі келтіреді. Анадромды балықтар (ересек кезінде мұхитта тіршілік етеді, бірақ жұмыртқа салу үшін тұщы суға оралады), мысалы, лосось және стальголов/көкжиек шабақ, сондай-ақ, белуга сияқты көшіп-қоныс жасайтын басқа балықтар да шарлаудан өте алмайды. Шошон шарлауының төменгі жағындағы Жылан өзенінде көптеген тоғандар салынғанға дейін, жұмыртқалайтын балықтар шарлаудың түбінде көптеп жиналатын, бұл жергілікті халық үшін маңызды тағам көзі болатын. Йеллоустон шабағы шарлаудың үстінде, төменгі жағындағы көкжиек шабағы сияқты экологиялық ортада тіршілік етеді, бірақ 19 ғасырдан бері өзен арналарының өзгеруі және көл шабағы сияқты жаңа түрлердің бәсекелестігіне байланысты олардың ареалы азайды. Осы айқын ерекшелікке байланысты Дүниежүзілік табиғат қоры Шошон шарлауын Жоғарғы Жылан және Колумбия мұздықтан босаған тұщы сулы экорегиондарының шекарасы ретінде пайдаланады. Шошон шарлауының үстіндегі Жылан өзеніндегі балық түрлерінің 35 пайызы ғана төменгі Жылан өзеніндегі балық түрлерімен ортақ. Жоғарғы Жылан өзенінде кездесетін 14 балық түрі Бонневилл тұщы сулы экорегионында да (Юта штатының Ұлы Авантюра аймағын қамтиды) кездеседі, бірақ төменгі Жылан немесе Колумбия өзендерінде жоқ. Жоғарғы Жылан өзені тұщы сулы молюскалардың (мысалы, бұршақтар мен қабықшалылар) жоғары эндемизм деңгейімен де ерекшеленеді.
Жергілікті халықтар мен зерттеушілер
Шошон шарлауығы Лемхи Шошон немесе Агадика ("Салмон жеушілер") халқының есімімен аталған, олар негізгі тамақ көзі ретінде Жылан өзенінің мол лосось ағысына тәуелді болған, бірақ диеталарын түрлі түбірлермен, жаңғақтармен және бизон сияқты ірі жануарлармен де толықтырған. Шарлауық Жылан өзеніндегі лососьтардың көшіп-қонуының ең жоғары шегі болғандықтан, ол жергілікті халық үшін маңызды тамақ көзі және сауда орталығы болды, олар бұғы мүйізімен ұштар саздан жасалған сүңгілермен балық аулаған. Баннок тайпасы да әр жазда Шошон шарлауығына лосось жинау үшін келген. Льюис пен Кларк экспедициясы 1805–06 жылдары Шошон үндістерімен кездессе де, Шошон шарлауығы аймағынан өтпеген. 1811 жылы Уилсон Прайс Хант экспедициясы, өсіп келе жатқан тері саудасы үшін бағыттарды барлау мақсатымен, Жылан өзенімен қазіргі Мертоғаның жанында орналасқан Калдрон Линн атты жабайы сарқырамаға дейін сапар шекті. Сол жерде, өзеннің тік Snake өзенінің каньонына құлайтын жерінде каноэ айналып, Ханттың канадалық қайықшыларының бірі суға батып кетті. Экспедиция мүшелері каньонды бірнеше шақырымға дейін зерттесе де, Ханттың күнделігінде Шошон шарлауығы сияқты үлкен сарқырамалар туралы ештеңе жазылмаған. Содан кейін Хант топты екіге бөліп, азық іздеуді жеңілдетті, және олар іс жүзінде Айдаходан шығып кетті. Олардың табандары Орегон жолының бір бөлігіне айналды, ол АҚШ-тың шығысынан көптеген көшіп келушілерді Шошон шарлауығы аймағына жеткізді. Келесі отыз жылда американдық және британдық-канадтық тері аулаушылар Оңтүстік-Орталық Айдахода аң аулап, Шошон шарлауығын көрген болуы мүмкін. Алайда, күнделіктерді сақтағандардың ешқайсысы осы ерекшелік туралы айтқан жоқ. Джон С. Фремонт 1843 жылғы экспедициясы кезінде Шошон шарлауығы аймағынан өтті, оның мақсаты Орегон жолының батыс жартысынан өткен елді картаға түсіру болды. Оның тобы құлдырауды байқамады, өйткені олар өзен каньонын тастап (мүмкін, Муртаудың жанында) құмды жазықтан оңтүстік-батысқа қарай Рок-Крикке жетті. Олар Қайық өзенінің Жыланға құятын жеріне, каньонның шетіне қайтып келді. Ол жерде ол "Мың бұлақ" деп аталатын жер асты өзенін байқады, ол "эскарпмент бетінен тікелей шығады". Олар Фремонттың "Балық аулау сарқырамалары" деп атаған жерге бір шақырымдай төмен түсті: "Бұл жерде өте көлбеу жазықтықтағы сарқырамалар тізбегі орналасқан, олар, мүмкін, лососьтардың көтерілуіне кедергі келтіретіндіктен осылай аталған; және осы шөл аймақтың тұрғындарының өмір сүруіне толығымен қажетті үлкен балық аулау осы жерден басталады". Ол лососьтардың "өте көп екенін, сондықтан шошондар олардың сүңгілерін кездейсоқ лақтырып, балық аулайтынына сенімді" екенін айтты. Еуропалықтар мен үндістер арасындағы алғашқы кездесулер көбінесе достық болды, бірақ соңынан жер иелігі үшін қатыгез қақтығыстар басталды. Жылан соғысынан кейін, шамамен жиырма жыл өткен соң, Шошондар басқа жерлердегі резервацияларға қоныстандырылды. Сол жылығы топтардың бірі Валла-Валла епархиясын басқаруға тағайындалған Рим-католик епискобы Августин Маглуар Бланшеттен құралды. Өзеннің солтүстік жағасымен саяхаттап, топ бұл аймалға жақсы таныс болған бұрынғы аңшының басшылығымен жолдан ауытқып кетті. Бланшетт Шошон шарлауығын көргенін алғаш рет жазбаға түсірді. Квебек, Канададан келген ол бұл жерді "Канадалық сарқырамасы" деп атады. 1868 жылы кейінірек АҚШ Геологиялық қызметінің директоры болған Кларенс Кинг басқарған қырықыншы параллельдің геологиялық зерттеуі Шошон шарлауығы аймағының геологиясын, топырағын және минералдарын мұқият зерттеген алғашқы экспедиция болды. Кинг бұл жерді "ғажап және жабайы" деп сипаттап, сарқырамалар туралы былай деді: "Сендер далаға түсесіңдер. Кенеттен, сендер қатерлі шетке тұрасыңдар. Қара қабырғалар тұңғиықты қоршап тұр. Үлкен өзен қараңғы қираған бөлшектердің лабиринті арқылы өтіп, көбікті ақ түске батып кетеді". Ол сондай-ақ сарқырамалар мен каньонның мыңжылдықтар бойы эрозиядан пайда болмай, аймақтың дүрбелеңді жанартау тарихы ескерілген "үлкен апат сәттері" арқылы пайда болуы мүмкін деген болжам жасады. О'Салливан 1874 жылы осы аймаққа қайта оралып, Шошон шарлауығын суретке түсірді.
They descended into the canyon with some difficulty, made some river measurements, and continued downstream. They camped about a mile below what Frémont called "Fishing Falls": "a series of cataracts with very inclined planes, which are probably so named because they form a barrier to the ascent of the salmon; and the great fisheries from which the inhabitants of this barren region almost entirely derive a subsistence commence at this place." He observed that the salmon were "so abundant that they [the Shoshone] merely throw in their spears at random, certain of bringing out fish." Early encounters between Europeans and Native Americans were generally friendly, but eventually brutal conflicts broke out over land ownership. After the Snake War, some twenty years later, the Shoshone were confined on reservations elsewhere. One of the parties that year included Roman Catholic Bishop Augustin Magloire Blanchet, who had been appointed to lead the new Diocese of Walla Walla. Traveling along the north side of the river, the group made a detour, perhaps guided by a former trapper who was familiar with the area. Blanchett then made the first known written record of seeing Shoshone Falls. Being from Quebec, Canada, he called the feature “Canadian Falls.”
The 1868 Geological Exploration of the Fortieth Parallel, led by later U. S. Geological Survey director Clarence King, was the first to closely study the geology, soils and minerals of the Shoshone Falls area. King described the country as "strange and savage", and said of the falls themselves: "You ride upon a waste. Suddenly, you stand upon a brink. Black walls flank the abyss. A great river fights its way through the labyrinth of blackened ruins and plunges in foaming whiteness." He was also the first to speculate that the falls and canyon, rather than being formed by erosion over millennia, might have been created by "moments of great catastrophe" considering the region's chaotic volcanic history. O'Sullivan also returned to the area in 1874, again to photograph Shoshone Falls.
Туризм және даму
Шошон шарлауығы 19 ғасырдың ортасында туристерді қызықтыратын орынға айналды, оның айналасындағы жер бедері құнарсыз және шалқары болса да. Орегон жолымен саяхаттайтындар көбінесе шарлауықты көру үшін тоқтап, солтүстікке "біршама жолдан" бұрылатын. Туризмді дамытушылар шарлауықтың айналасындағы елдің "ұлы сұлулығын" және шарлауықтың "ешқандай қаланың көлеңкесінде қалмағанын" атап көрсетті, бұл, мүмкін, сол кезде коммерциялық дамуға байланысты жағымсыз танымал болған Ниагара шарлауына сілтеме болды. Шошон шарлауығына "Батыстың Ниагарасы" деген тұңғыш рет 1866 жылы Филадельфия бюллетенінде жарияланған, Солт-Лейк-Ситидегі белгісіз газеттен алынған мақалада айтылған. Онда шарлауықтар "жабайы пейзажы мен керемет күшімен Америкада теңдесі жоқ әлем кереметі" деп сипатталған. 1900 жылы Йеллоустоун сияқты Батыс ландшафтарын бейнелеген суреттерімен танымал Томас Моран шарлауықты 1901 жылғы Панамерикандық көрме үшін сурет салған. 1869 жылы Шошон шарлауығының жанындағы каньоннан алтын табылды. 1872 жылға қарай, аймаққа 3000-ға жуық кенші асыл металл іздеп келді. Ең бай кен орындары Шошон шарлауығынан 24 км жоғарыдағы Муртағ және шарлауықтан 32 км төмендегі Кларк Ферри аралығында орналасқан делінген. Алтын іздеудің нәтижесінде Шошон қаласы, Спрингтаун және Драйтаун қалалары құрылды. Алайда, жергілікті геологиялық ерекшеліктер мен шөгінділердің орналасуы алтынды өндіруді қиындыққа толы еткендіктен, бұл құлшыну тез аяқталды. Алғашқы кеншілердің көпшілігі еуропалықтар болды, бірақ оларды кейіннен 1880-ші жылдардың басына дейін "алтын ұн" деп аталатын ұсақ алтын бөлшектерін іздеуді жалғастырған қытай кеншілері ауыстырды. 1876 жылы жергілікті фермер Чарльз Уолгамотт шарлауықтың туристік орын ретіндегі әлеуетін көріп, шарлауықтың айналасындағы кең аумақты қоршап, құрылыс салуға кірісті, соның нәтижесінде жерді иелену құқығын алуды үміттенеді. 1883 жылы Орегонның қысқа желілік темір жолы Шошонеге дейін созылды, бұл шарлауыққа саяхаттауды әлдеқайда оңайлатты, ал Уолгамотт жерді Монтана сенаторы Уильям А. Кларкты қоса алған, капитал иелерінің синдикатына сатты, олар қонақ үйді әлдеқайда сәндірек нысанмен алмастыруды және өзенге демалыс кемесін қоюды жоспарлады. Келесі жылдың сәуір айында Уолгамоттқа шарлауықтың жоғары жағындағы Снейк өзенінен кабельді паромды пайдалануға лицензия берілді. Бұл паром Айдахо штатындағы ең қауіпті өткелдердің бірі болғаны түсінікті. 1904 және 1905 жылдары кабельден босаған қайықтар шарлауықтан төмен құлап, төрт адамның қаза болуына әкелді. Тағы да көптеген қауіпті жағдайлар мен оқиғалар орын алды. 1919 жылы Хансен аспалы көпірі Снейк өзені каньонының тар бөлігіне, ағыннан шамамен 10 км жоғары салынды.
Шошон шарлауығының суармалылығы мен кептірілуі
Айра Бертон Перрин 1884 жылы Шошон шарлауы аймағына келді және бастапқыда Жылан өзенінің шатқалының түбінде қоныс тепті, онда ол мал өсіріп, жеміс бақтарын отырғызды. Кейіннен ол туристік бизнеске қатысып, паром мен ат әрекеті қызметтерін ұйымдастырды және Blue Lakes қонақ үйін салды. Дегенмен, Перрин Оңтүстік Айдахоның экономикалық дамуына қосқан үлесімен танымал. 1900 жылы Twin Falls жер және су компаниясы құрылып, Жылан өзенінен су алуға талап қойды. Перриннің басты мақсаты – кең аумақты суландыру болатын. Бұл АҚШ-тың батыс бөлігінің басқа аймақтарында Homestead Act сияқты ережелерге байланысты мүмкін болмаса да, ол әр қоныс иесінің талабын шектеді, Перриннің жобасы 1894 жылғы Carey Act шеңберінде болды, бұл жеке компанияларға шөлді аймақтарда ірі суару жүйелерін салуға мүмкіндік берді. Перрин Жылан өзенін Caldron Linn тұсында бұруды ұсынды, бұл Шошон шарлауынан шамамен 39 шақырым (24 миль) жоғарыда орналасқан. Сенатор Кларк және Шошон шарлауы маңындағы жер иелері Twin Falls жер және су компаниясына қарсы сотқа шағымданып, бірақ 1904 жылы Айдахо Жоғарғы сотында жеңіліске ұшырады. 1905 жылы Milner бөгеті мен су жеткізуге қажетті негізгі каналдар аяқталды. "1905 жылдың 1 наурызында Фрэнк Буль салтанатты түрде арқанды тартып, Milner бөгетінің қақпалары жабылып, мың шақырымдық каналдар мен тармақтар ашылды, Жылан өзенінің бағыты өзгертілді, сол түні Шошон шарлауы құрғап қалды, өйткені су шөл далаға қарай ағылып, Перриннің арманы орындалды, және 262 000 акр шөл жақын арада өзгеретін болды." Шөлдің кең аумақтарын өнімді егістік жерлерге айналдыру аймақты "Сұмдық аңғар" деп атауға себеп болды. Толығымен гравитация күшімен жұмыс істейтін бұл жүйе Carey Act аясындағы жеке суару дамуының "сирек сәтті мысалы" болды. Twin Falls қаласы 1905 жылы суару жобасының аясында қала құрылысы үшін жоспарланған жерлерге қосылды. 1913 жылы Перрин қаладан Шошон шарлауына туристерді тасымалдау үшін электрлі трамвай жүйесін салды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан темірдің жетіспеуіне байланысты теміржол желісі жоспарланғандай аяқталмады. Соғыстан кейін автомобильдердің көбеюі де желіні пайдасыз етіп, 1916 жылы тоқтатуға әкелді. Шошон шарлауының электр стансасы 1907 жылы Greater Shoshone and Twin Falls Water Power Company компаниясымен аяқталды. Төменгі бас бөгеті (Шошон шарлауы бөгеті) шарлаудың тікелей жоғары жағында салынды және суды құбырға бұрып, шарлаудан ағып жатқан судың мөлшерін одан әрі азайтты. Алғашқыда стансаның қуаты 500 киловатт (кВт) құрады және 1916 жылы Idaho Power компаниясы сатып алды. Жылдар өте келе станса кеңейтіліп, 12 500 кВт қуатты жаңа агрегаттармен ауыстырылды. Қазіргі уақытта стансаны толық қуатпен жұмыс істету үшін шамамен 2015 жылы Idaho Power компаниясы қуатын 64 000 кВт-қа дейін ұлғайту жоспарын жариялады, бұл суды бұруды арттырып, шарлаудан ағып өтетін судың одан да көп азаюына әкелді.
Эвел Книвельдің секіруі
1974 жылғы 8 қыркүйекте американдық қауіпқоршаушы Евл Книвел Аризонадағы Гранд-Каньоннан секіруге рұқсат алуға тырысқаннан кейін, зымырандық қозғалтқышты мотоциклмен, Skycycle X 2 арқылы Snake өзенінен, сарқырамадан шамамен 1.6 километр (2 км) батысқа қарай секіруге әрекеттенді. Книвел және оның командасы Snake өзенінің екі жағалауында жер сатып алып, оңтүстік жағада үлкен топырақ пандус және ұшыру құрылысын салды. Жексенбі күні түстен кейін 30 000 адам жиналып, Книвелдің секірісін тамашалады, бірақ парашюті мерзімінен бұрын ашылғандықтан секіріс сәтсіз аяқталды, ол өзенге қарай қалықтап кетті. Монтана штатының Бутте қаласынан келген Книвел, каньон желдері оны өзеннің оңтүстік жағалауына соқпағанда суға батып кетуі мүмкін еді; ол мұрын сынуымен аман қалды. 2016 жылдың қыркүйегінде кәсіби каскадер Эдди Браун Книвелдің зымырандық мотоциклінің көшірмесімен Snake River Canyon-нан сәтті секірді.
Қоғамдық қолжетімділік және демалыс
1900 жылдың өзінде жергілікті тұрғындар Шошон шарлауығында ұлттық саябақ құруға шақырды, бірақ бұл ұсыныс Конгресс тарапынан ешқашан мақұлданбады. 1919 жылы Шошон шарлауығы ескерткіш паркі қауымдастығы Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлері үшін шарлауықта ескерткіш парк құруды ұсынды. Қауымдастық Калифорниялық ландшафт сәулетшісі Флоренс Йохты парктің жоспарын жасау үшін жалдады. Алайда, бұл жоспарлар іске аспады, себебі бұрынғы иелерінен қажетті жерді алу қиындықтар тудырды. Кейін Фредерик пен Марта Адамс сенатор Кларктен жерді сатып алып, 1932 жылы оны Твин-Фолс қаласына сыйға берді. 1933 жылы Айдахо штаты парктің аумағын кеңейту үшін тағы бір жер учаскесін сыйлады. Бүгінде Шошон шарлауығы паркі шарлауықтағы Жылан өзенінің оңтүстік жағалауын қамтиды. 30 наурыздан 30 қыркүйекке дейін 5 доллар көлік салығы алынады. Паркке Жылан өзенінің шатқалының оңтүстік жиегі бойындағы панорамалық алаң, ақпараттық стендтер және жол жүйесі кіреді. Жолдар Диркес көлі және Эвел Книвельдің 1974 жылғы секірген жері сияқты жақын жерлерге қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Жыл сайын шамамен 250 000 – 300 000 көлік парктің аумағына кіреді. 2015 жылы Idaho Power Шошон шарлауығын кеңейту жобасын аяқтады, ол аймаққа әсерін азайту үшін Шошон шарлауығы тоғанының бөліктерін қайта жаңартуды және су ағынын өзеннің солтүстік жағалауындағы «Бридал Вейл» шарлауығына, шарлауықтың ең әдемі бөлігіне бағыттауды қамтыды.