Кіріспе

Ассам асханасы – Үндістанның Ассам штатының асханасы. Бұл – тамақ дайындау стилі, төбелердің ферментация мен кептіруді сақтау тәсілдері ретінде пайдалануы және жазықтардың өте кең түрлі жаңа көкөністер мен жасылдар, сондай-ақ балық пен еттің мол өнімі есебінен қалыптасқан тамақ дайындау әдеттерінің бірігіп кеткені. Екеуі де негізгі ингредиент – күрішке негізделген. Бұл әртүрлі жергілікті стильдердің қосылысы, айқын аймақтық ерекшеліктерімен және кейбір сыртқы ықпалдарымен ерекшеленеді. Ассамның дәстүрлі тағамдарын дайындау әдісі Таиланд, Бірма (Мьянма) және басқа Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне өте ұқсас. Ас-тағамдардың ерекшелігі – дәмдеуіштерді азда қолдану, отта аз пісіру және негізінен жаңа, кептірілген немесе ашытылған экзотикалық жемістер мен көкөністерді пайдалану арқасындағы күшті дәмдер. Балық кеңінен қолданылады, сондай-ақ қаз, көгершін, кептер сияқты құстар өте танымал, олар көбінесе негізгі көкөніс немесе ингредиентпен бірге беріледі. Британдық отарлауға дейін бұқа еті желінетін, және кейбіреулері оны жеуді жалғастыруда. Дайындықтар көбінесе күрделі болмайды. Үнді асханасында кең таралған, дәмдеуіштерді негізгі ингредиенттерді қосудан бұрын жұмсақ қуыру – бхуна әдісі Ассам асханасында қолданылмайды. Тамақ пісіру үшін ең қолайлы май – иісті зығыр майы. Ассамдағы дәстүрлі тамақ негізгі ингредиентімен аталған қахар тағамымен басталады. Тағы бір кең таралған тағам – тенга, қышқыл тағам. Дәстүр бойынша, қахар мен тенга бір тамақта бірге берілмейді, бірақ соңғы кезде бұл жиі кездеседі. Тағам әдетте Mariya тайпасының шеберлері жасаған қоңыр металл ыдыстарда ұсынылады. Тамул (шикі немесе ашытылған бетел жаңғағы) және паан әдетте тамақты аяқтайды. Бұл асхана әлі де көпке белгісіз болса да, соңғы уақытта кеңінен танымал болды. Бұл асхананың танымал БАҚ-та ашылуы жалғасуда, бірақ баяндамашылар оны сипаттау үшін тіл мен ерекше анықтаманы әлі де толық анықтаған жоқ.

Күріш

Күріш осы асүйдің ең маңызды құрамы болып табылады. Аймақта күріштің көптеген түрлері табылғандықтан, бұл дәнді алғаш Ассам-Юньнань аймағында өсірілген деген болжамдар пайда болды. Ассамда индика және японика сорттары өсіріледі. Ең танымал күріш сорты – жоха, яғни хош иісті күріш. Күріш негізгі тағам ретінде буда қайнатылып (ухуа) немесе күнде кептіріліп (арой) жейді. Қарабаллам, каурибадам сияқты ең сапалы күріш тек Ассамда ғана кездеседі. Күріш түрліше дайындалып, тағам ретінде беріледі: қуырылып, ұнтақталған (ксандо), қабығымен қайнатылып, жайпақталған (чира), кептірілген (ахои). Кумол саул – алдын ала пісіріліп, кептіріліп, қабығынан арылған күріш. Оны ыстық суға малып, жеңіл тағам ретінде жеуге болады. Күріш Ассамдағы барлық тағамдардың құрамында болады. Дәстүрлі таңғы ас – йогурт пен пата (жаггері) қосылған чира. Көбінесе шаруалар пісірілген күрішті тұз, сары май, пияз және т.б. қосып жейді. Тағам ретінде ксандо, кумол саул немесе бока саул, жабысқақ күріш немесе бора саул беріледі, оларды тәтті немесе тұзды қосымшалармен жеуге болады. Басқа негізгі тағамдар үшін күріш қайнатылып, буда пісіріліп немесе жапыраққа оралып қуырылады. "Сунга саул" – бамбук ішіне салып пісірілген (жабысқақ) күріш (бора саул), бұл "сунга" деп аталатын ерекше дайындама. "Сева дия бхат" – тағы бір дайындама, онда жабысқақ күріш қайнаған судың үстінде бумен пісіріледі. Олар әдетте ет немесе балықпен бірге беріледі. Жабысқақ күріш әдетте банан жапырақтарына немесе торапат жапырақтарына оралып, қайнаған суға салып "тупула бхат" дайындалады. Күріштен жасалған ерекше тағамдар, яғни питхалар, көбінесе Биху сияқты арнайы мерекелерде дайындалады. Олар әдетте суға батырылған және ұнтақталған жабысқақ күріштен (бора саул) жасалады, оларды сусамы бар майда қуыруға болады (ксютули питха), жас жасыл бамбукқа баяу отта пісіруге болады (сунга питха) немесе пісіріліп, қызып тұрған табада толтырылады (холасапория питха).

Ет

Ассамдық ет және балық тағамдарына азырақ дәмдеуіштер мен май, көп мөлшерде имбирь, нороксингоу паат (кари жапырақтары), хориса (ферменттелген бамбук сабағы) және лимон шырыны тән. Олар дәм талғанымен көрші Бенгалия тағамдарынан мүлдем өзгеше, ал жақын маңдағы Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Азия елдерінің асханаларына ұқсас. Тауық, елік, кептер, қой еті, үйрек және шошқа еті Соновалдар, Бодо, Рабха, Кеот (Каибарта), Ахом, Моран, Сутия сияқты Ассамның түпкілікті этникалық қауымдары арасында өте танымал. Ассамның жоғары касталы индуистері, мысалы, Ассам брахмандары (Ганактарды қоса) және Ассамның Каястхалары, Төменгі Ассамның Калиталары шошқа етін жеуден бас тартады. Ассам мұсылмандары сиыр етін кейде жейді, бірақ дәстүрлі түрде шошқа етін жеуден аулақ салады. Христиандар, көптеген түпкілікті ассамдық қауымдар және дінсіздер барлық түрдегі етті жейді. Негізгі пісіру әдістеріне пісіру, беткей және терең қуыру жатады. Бодо халқының онласы ұнтақталған күріш пен ерекше шөптерден жасалады және өзі жеке толыққанды тағамды құрайды. Басқа ет түрлеріне кептер, үйрек, тауық, ешкі еті, елік және тасбақа жатады, бірақ елік және тасбақа етіне заңмен тыйым салынған. Үйрек/ақ қабақ және кептер/папайя немесе банан гүлінің үйлесімі өте танымал. Ет көбінесе шектеулі дәмдеуіштермен, сондай-ақ түрлі шөптер мен көкөністермен сөңге пісіріледі. Ассамның көптеген тұрғындары жәндік жейді. Белгілі бір аймақтардың түрлі этникалық топтары жібекқұрт, су құрттары, шегірткелер және басқа да жәндіктерді жейді. Жәндіктерді қуырып, пісіріп немесе жапыраққа орап пісіріп, тамақ уақытына қарай дайындалады. Қызыл құмырсқа жұмыртқасы (amroli poruar tup) Ронгали Биху мерекесінде деликатес саналады.

Жасыл көкөністер

Ассам айналасында өсімдіктер көп, ал жасыл жапырақты көкөністер, яғни ксаак, ас мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Олардың кейбіреулері өсіріледі, ал екіншілері, мысалы, дикия (папоротник) жабайы өседі. Тамаққа қолданылатын түрлерінің сан алуандығы басылмайды. Дәстүр бойынша, Ронгали Биху мерекесінде 101 түрлі ксаак (жасыл) жеу қалыпты. Дәрілік шөптер, жасылдар мен көкөністер көбінесе тек су мен тұз қосып пісіріледі, жеңіл қуырылады, қою сорпа жасалады немесе түрлі дәлдерге қосылады. Олар балық, ет және жұмыртқамен де бірге дайындалады.

Ассам дәмдеуіштері

Дәмдеуіштердің арасында имбирь, сарымсақ, пияз, зире, қара зире, қара бұрыш, қызыл бұрыш, сары түйме, кориандр тұқымы, даршын, кардамон, гвоздика, шалфей тұқымы, ақ горчица тұқымы, анис, Малабар жапырағы және т.б. бар. Ассамға тән кейбір шөптер: маан дания, моран ада, мадхуленг, бхедай лота, манимуни, масундари, тенгези, текера, кордои, аутенга, тенгамора' және т.б. Ассамдық тағам жасыл бұрышсыз толық болмайды, оның көптеген түрлері аймақта қол жетімді. Ассам "бхут жолокия" немесе "періште бұрышы" үшін танымал, ол әлемдегі ең ащы бұрыш ретінде танылды. Панч-фуран (5 дәмдеуіштен тұратын қоспа) Дайлға хош иіс қосу үшін қолданылады. Дайлды бастапқыда Ассамның жергілікті халқы жемеген, бірақ сыртқы ықпалдардың нәтижесінде ол баяу қабылданып, жергілікті талғамдарға бейімделді.

Дайындықтар

Ассамның қазіргі заманғы асханасы Шығыс және Солтүстік Үндістан асханасынан шамалы әсер көргенімен, Ассам әлі де Шығыс Азия және Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің асханаларына ұқсас дәстүрлі тағамдарымен бай.

Қатар

Кхар – негізгі ингредиентімен дайындалатын ерекше дайындамалар класы. Кхар деп аталатын негізгі ингредиент бананның бірнеше сорттарының күнде кептірілген қабығының күлінен су сүзіліп жасалады, осыдан кейін оны кола хар деп атайды (атауы бананды білдіретін жергілікті "кол" немесе "кола" сөздерінен шыққан). Дәстүрлі тамақтар міндетті түрде кхар тағамымен басталады, оны шикі қауын, горчица жапырақтары, көкөністер, дәнділер, балық немесе басқа да негізгі ингредиенттермен дайындауға болады. Шокота – өте ащы дайындама. Ол құрғақ жұт жапырағы, урад бұршағы және кхардан жасалады. Дегенмен, кхар (сілтілі) пен тенганы (қышқыл) бірге қолдану ұсынылмайды. Сұйық кхарды, бірнеше тамшы зығыр майы қосылған күрішпен бірге кароли ретінде де жеуге болады. Ассам халқының көптеген ащы тағамдарды жеудің ерекше дәстүрі бар, олардың көпшілігі деликатес саналады. Осы санатқа жас бамбук сабақтары (пісірілген немесе жеңіл қуырылған), қамыс сабақтары, қуырылған ним жапырақтары, титабекури, ащы қызанақ, ксуката, титафоол, севали гүлі және т.б. кіреді.

Масор теңге

Масор тенга – жеңіл және қышқыл балықтан жасалған тағам, осы дайындау тәсілінің тағы бір ерекшелігі. Ассам халқы арасында қышқыл балық каррисін дайындаудың көптеген жолдары бар. Қышқылды дәмі үшін мангостин, лимон, помидор, розель жапырақтары, аутенга, манимуни, тенгези сияқты түрлі ингредиенттер қолданылады. Кокум да маңызды құрамдас бөлік. Ферменттелген бамбук сабағымен (хориса) жасалған балық тағамдары көбінесе қышқыл болады, бірақ оларды тенга деп атамайды. Балықты зығыр майында қуырып, немесе лақ қабақ немесе шпинатпен сөңдейді, немесе жай ғана қайнатады. Матима (урад бұршағы) және аутенга (слон алмасы) қосылып да тенга тағамы дайындалады. Оған лақ қабақ та қосылуы мүмкін. Тенгамора (розель) немесе нольтенга (индийлік каштан) және бұршақ – ерекше тенга каррисінің бір түрі.

Нарасинго Масор-Жұл

Нароксинго масор жуль – Ассамның тағы бір нағыз тағамы. Балықтарды карри жапырақтарынан жасалған жеңіл соуспен пісіреді, ал карри жапырақтары – Оңтүстік және кейбір Солтүстік Үндістан аймақтарында кең таралған хош иісті шөп. Ассам тілінде карри жапырақтары "норо сынго паат" деп те аталады. Ассамда балықты дайындағанда балықтың табиғи дәмін сақтауға ерекше мән беріледі, сондықтан аздаған ғана дәмдеуіш қолданылады.

Пура

Пура – грильде және қуырылған түрде дайындалған тағамдардың әртүрлі түрін білдіреді. Көбінесе көкөністер, ет және балық осылай дайындалып, беріледі. Алу бенгена пура питика, пура маас питика (ұсатылған грильденген балық), пура манхо сияқты тағамдар аса танымал.

Поитабат

Поибхат – Ассамда жаз мезгіліндегі аса сүйікті тағам. Пісірілген күріш бір түнге суға салынып, ашытылуына қалдырылады. Ол зейтүн майымен, пиязбен, бұрышпен, тұршымен, питикамен (ұғындылармен) және тағы басқалармен беріледі. Кейде «поитабхат» дайындамасы қалау бойынша спирттік ішімдікке айналдырылады.

Питика - питика

Питика (машалар) деп аталатын қосымша тағамдар осы асүйдің ерекше белгісі болып табылады. Ең танымал – алоо питика (картоп пюресі), оған шикі пияз, қыша майы, жасыл бұрыш және кейде қайнатылған жұмыртқа қосылады. Хориса тенга – қыша майы мен дәмдеуіштерде маринадталған ашытылған бамбук сабағының пюресі. Хароли – ашытылған қыша тұқымының (Brassica campestris var. тория) пюресі, оған қахар қосылған, ал кахудиге – қышқыл зат (лимон шырыны, кептірілген мангостин) қосылған. Питиканы пісірілген немесе буға пісірілген көкөністерден де жасайды (томат пен баклажан ең көп қолданылады). Шағын балық, азиялық центелла, матикадури, тенгамора жапырақтары, жүрек тәрізді жапырақтар, дьорон (Leucus longifolia) сияқты ингредиенттерді банан жапырақтарына орап жеке-жеке қуырып, содан соң "питика" жасау үшін ұнтақтайды.

Қырыққабат

Тұршылар манго, үнділік қайың, шошқа құрмасы, үнділік зәйтүн, тамаринд, жұлдыз жемісі, мангостин, түймедақ, сәбіз, пил алмасы, үнділік джужубе, бұрыш, лайм, сарымсақ сияқты ингредиенттерден жасалады. Паниганда және хароли – ұнтақталған горчица тұқымынан жасалған ерекше ассам тұршылары.

Шет және салат

Чатни кориандр, шпинат, қызанақ, жүрек жапырағы, карри жапырағы, бұрыш, дүркі, нұт және т.б. заттардан жасалады. Ксукан масор (құрғақ балықтан жасалған чатни) тайпалық қауымдар арасында танымал. Салат сәбіз, түймедақ, қызанақ, қияр, қызылша және т.б. көкөністерден дайындалады.

Бор

"Бор" – бұл ұнтақталған бұршақ немесе нуттан жасалған қуырылған шарлар. Ол кейбір басқа үнді тілдеріндегі вадаға балама болып табылады. Оның ішінде жергілікті "хаак" деп аталатын жасыл жапырақты көкөністер болуы мүмкін, және оны "тетели" (тамаринд) соусымен немесе дәмдеуішпен бірге беру дұрыс. Ассам асүйінде "бора" дайындаудың көптеген әртүрлі тәсілдері бар. Негізгі ингредиенттерге жасылдар, көкөністер, жемістер, гүлдер, түрлі өсімдіктердің қабықтары мен жаңа өршіктері кіреді. "Бора" балық шабағынан да жасалуы мүмкін.

Фритер

Фриттер – қабақтың гүлдері мен нәзік жапырақтарынан, бананнан, лақты қымыздың нәзік жапырақтарынан, баклажаннан, түнгі жасминнің нәзік жапырақтарынан және тағы да басқалардан жасалады. Бұл белгілі бір сыртқы ықпалдарға ұшыраған, жаңа пісіру стилі.

Кейбір басқа препараттар

Ассам асханасындағы тағы да бірнеше дайындамалар бар, оларға Кахуди, Панитенга, Хорикатдия, Тенга сорсория, Посола сияқты тағамдар кіреді.

Сүт

Ликер – асамиялық қоғамдағы тілдік және мәдени тұрғыдан әртүрлі қауымдардың ажырамас бөлігі. Күріш – Ассамдағы әртүрлі этникалық қауымдар жасаған көптеген күріш сыралары (Nam lao নাম লাও) немесе (Laopani/Xaaj) және ликерлердің негізгі құрамы. Олар: зуу (бодо), Апонг (мишинг), Рохи (ৰহি) және Мод (মদ) (соновал качари), Чуже (чутия), Нам лао নাম লাও (тай ахом), Хаж (тива), Хор (карби), Фотика (ফটিকা) (качари) және т.б.

Жолапан

Ассам тілінде жолпан (шағын тағамдар) көбінесе таңғы ас ретінде қарастырылады, бірақ олар әрдайым ассамдық ас мәдениетінде таңғы ас ретінде берілмейді. Олар негізгі тағамдардың арасында жеңіл тағам ретінде желінеді және Биху мерекесінде, тойларда, ассамдық шраадтарда немесе басқа да арнайы шаралар мен жиындар кезінде кеңінен ұсынылады. Жолапанның кейбір түрлері: Бора саул (қоймалжың күріш түрлері), Комал саул, Сандох, Чира, Мури, Ахой, Сунга саул сияқтылар, олар ыстық сүтпен, айранмен, қантпен, йогуртпен немесе маусымдық піскен жемістермен бірге желінеді. Бұл, мүмкін, "дәнді дақылдардың" ең ерте түрлерінің бірі. Ассам халқы оларды көп ғасырлар бойы негізінен таңғы ас ретінде жеп келеді.

Пита

Пита (күріштен жасалған нан) – Ассамдағы Бхогали Биху сияқты арнайы мерекелерде ғана дайындалатын күріштен жасалған ерекше тағам. Әдетте, суға малынған және ұнтақталған күріштен жасалады, оны майда қуырып, ақырын отта пісіруге немесе пісіріп, ыстық табада орауға болады. Кейбір питалар: Тил пита, Гила пита, Ксутули пита, Сунга пита, Бхапотдия пита, Лахими пита, Тора пита, Текели пита, Декси пита, Мутия пита, Холасапори пита және т.б. Бұл тағам Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа да аймақтарында дайындалады және оның материктік Үнді тағамдарынан гөрі олармен көбірек ұқсастықтары бар.

Лару

Ларус – дәстүрлі ассам тағамдарымен байланысты тәтті шарлар. Ласкара, нариколор лару, тилор лару ассам асүйінде жиі кездеседі.

Сәй

Ассам асханасының ажырамас бөлігі – шай (ассам тілінде – саа). Ол қара шай, сүт шай, шөп шай, дәмдеуіш шай, жасыл шай, лимон шай (қара шайға лимон шырыны қосылып дайындалады) және тағы да басқа түрлерде беріледі. Көптеген ассамдықтар лаал саа (қызыл шай) ішуді ұнатады.

Тамул тілі

Ассамдық тағам көбінесе тамул шайнаумен аяқталады. Бетел жаңғағы (Areca Catechu) бетел жапырағымен (Piper betle), жеуге жарамды әк және темекімен бірге жетіледі. Бұл әр тамақтан кейін жасалатын күнделікті дәстүр.