Кіріспе

Ет қоспаған тағамдар. Вегетариандық тағамдар ет және жануар тіндерінен жасалған өнімдерді (мысалы, желатин немесе жануар текті ашытқы) қамтымай, вегетариандық стандарттарға сәйкес келетін тағамдарға негізделген.

Ұлттық тағамдар

Қытай (және басқа да Шығыс Азия) тағамдары негізінен саңырауқұлақ, лапша, баклажан, бұршақ, брокколи, күріш, тофу, көбінесе тонг суи немесе аралас көкөністерден тұрады. Грузия асханасында кейбір вегетариандық тағамдар бар. Лобио, лобиани, аджапсандали, мчади, пхали және саңырауқұлақпен толтырылған хинкали – бұл вегетариандық грузин тағамдарының мысалдары. Баклажан (грузин тілінде бадрижани немесе бадрижни деп аталады) нигвзанай бадрижани (жаңғақ пастасымен толтырылған қуырылған баклажан), бадрижни борани (шайылған және қуырылған баклажан), бадрижни хизилала (гранат тұқымымен шайылған баклажан) және бадрижни мцванилит (жаңа шөптермен қуырылған баклажан) сияқты вегетариандық тағамдар жасауға қолданылады. Азиядағы Үндістан асханасы вегетариандық тағамдарға толы, олардың көпшілігі діни дәстүрлерге (Джайн және индуизм сияқты) байланысты. Үндістанның гужарати асханасы басқа үнді асханаларымен салыстырғанда негізінен вегетариандық: гужарати тали үндістер арасында өте танымал. Пакора, самса, кихри, пулао, райта, расам, бенгаин бхарта, чана масала, кейбір корма, самбар, джальфрези, саг алу, бинди субджи, гоби субджи, панджаби холе, алу матар және Оңтүстік Үндістанның доса, идли және вада сияқты көптеген вегетариандық үнді тағамдары бар. Чапати және наан, роти, парата сияқты бидай/майда нандары көбінесе вегетариандық заттармен толтырылып, тоқ ететін тағамға айналады. Көптеген үнді тағамдары вегетариандық болып саналады, бірақ кейбіреулері бал немесе сүт өнімдерін пайдаланады. Оңтүстік Үндістанның самбар, расам, котту, карембаду, упма, паля немесе таалимпу, кожамбу немесе кура, авиал, олан, кадала карри, теял, пулихора немесе пулиогаре, чамманди, чутни, читрана, биси беле бат және аппам, путту, патири, доса, идли және вада сияқты тағамдары бар. Индонезияда вегетариандық тағамдар жетістікті түрде ұсынылады, өйткені көптеген вегетариандық тағамдар мен ет орнына қолданылатын өнімдер бар. Гадо-гадо, каредок, кетопрак, песел, урап, руджак және асинан сияқты тағамдар вегетариандық. Алайда, гадо-гадо, каредок немесе кетопрак сияқты арахис соусы қолданылатын тағамдардың құрамында дәмі үшін аздаған креветка пастасы болуы мүмкін. Гудег жемісі піспеген кезде вегетариандық тағам деп санауға болады, өйткені ол піспеген жаңғақ пен кокос сүтінен тұрады. Темпе, тофу және онком сияқты ферменттелген соя өнімдері протеин көзі ретінде ет орнына қолданылады. Индонезиялықтардың көпшілігі қатаң вегетариандық емес және тек олардың талғамы, қалауы, экономикалық және денсаулық себептері үшін көкөністерді немесе вегетариандық тағамдарды тұтынады. Дегенмен, индонезиялық буддистердің аз бөлігі діни себептермен вегетариандыққа көшеді. Жапон тағамдары: кастелла, дораяки, эдамаме, намэкодзиру, мочи, тайяки, темпура, көкөніс суши және вагаши. Мисо шұпасы ферменттелген ақ немесе қызыл соя бұршағы пастасынан жасалады және жаңғақ немесе теңіз шөптерімен безендіріледі. Көптеген дәстүрлі нұсқалары балық қорынан жасалса да, оны көкөніс қорынан дайындауға болады. Корея асханасында кейбір тағамдар вегетариандық болып табылады. Бір мысал – бибимбап, яғни күріш пен көкөністердің аралас тағамы. Кейде бұл тағамға сиыр еті немесе басқа да вегетариандық емес ингредиенттер қосылады. Вегетариандық болатын тағы бір корей тағамы – джон, онда ингредиенттер (көбінесе көкөністер және/немесе теңіз өнімдері) ұн мен жұмыртқа жармасымен қапталып, майда қуырылады. Жерорта теңізі асханасы, мысалы, тумбет және көптеген полинталар мен тапас тағамдары. Мексикалық тағамдар: сольса және гуакамоле чипсімен, күріш пен бұршақ буритосы (қайта пісірілген бұршақтағы майсыз немесе күріштегі тауық майысыз), huevos rancheros, вегетариандық бурито, көптеген кесадилла, бұршақ таколары, кейбір чилакильдер мен бұршақ пирогтары, чили син карне, күрішпен қара бұршақ, кейбір чили реленолары, сырлы энчиладалар және көкөніс фажиталары. Италиялық тағамдар: көптеген пасталар, көптеген пиццалар, брускетта, капоната, кростини, баклажан пармиджана, полонта және көптеген ризотто. Континенттік тағамдар: зәйтүн мен петрушкамен пісірілген пирог, рататуй, көптеген киштер, салатпен пісірілген брюссель көкөнісі, салатпен пісірілген швейцариялық шошқа, бақша және көкөніспен толтырылған салат. Германияда Франкфурт жасыл соусы, вегетариандық соустармен (мысалы, шишаң гүлдер), ірімшік немесе көкөніспен толтырылған маульташен, құрқ, шпинат, картоп және шөптердің үйлесімдері жазғы вегетариандық тағамдардың мысалдары болып табылады. Жұма күндері Оңтүстік Германияда көптеген тәтті тағамдар негізгі тағам ретінде беріледі, мысалы, гермкнодель және дампфнудель. Картоп сорпасы және шабдалы пирогы Палатинатта жұма күнгі дәстүрлі тағамдар болып табылады. Швабиядағы Бреннтарь, ол қуырылған ұннан, әдетте бидай немесе сұлы ұнынан жасалады. Грек және Балқан тағамдары, мысалы, бриам, долма (майлы етсіз жасалғанда), фасолада, гемиста, көкөніс негізіндегі мусака және спанакопита. Ресей асханасы, Лео Толстойдың мысалымен, патшалық кезеңде маңызды вегетариандық дәстүрді дамытты. Мясо мен көкөністерді бөлу және сонымен қатар, ораза және басқа мерекелерге арналған белгілі бір тағамдардың арасындағы православие дәстүрі вегетариандық тағамдардың бай ассортиментіне әкелді. Алайда, коммерциялық түрде вегетариандық деп белгіленген тағамдардың ең ірі нарығы – Үндістан, онда «вегетариандық» және «вегетариандық емес» таңбаларын реттейтін ресми үкіметтік заңдар бар.

Денсаулық сақтау саласындағы зерттеулер

Вегетариандық диеталар ұзақ мерзімді денсаулыққа тигізетін ықтимал әсерлері алдын ала зерттеулерде қарастырылуда. Денсаулықты сақтау үлгілері метаболистік қауіп факторларымен және метаболистік синдроммен байланысы тұрғысынан бағаланды. 773 қатысушының арасында – 35% вегетариандық, 16% жартылай вегетариандық және 49% вегетариандық емес диетада отырғандардың кесіндік талдауы көрсеткендей, вегетариандық диета вегетариандық емес диетамен салыстырғанда HDL-дан басқа барлық метаболистік қауіп факторларының төмендеуімен және метаболистік синдром қаупінің азаюымен байланысты. Метаболистік қауіп факторларына HDL, триглицеридтер, глюкоза, систолалық қан қысымы, диастолалық қан қысымы, белдің көлемі және дене салмасы индексі жатады. Адвентистердің 2-ші зерттеуі (AHS 2) вегетариандық және вегетариандық емес диеталармен салыстырғанда әр азық тобының орташа мөлшерде тұтынуын қарастырды.