Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1745 жылғы Якобит көтерілісі кезінде 1746 жылғы 17 қаңтарда болған шайқас, ал 1298 жылғы шайқас.
Battle on 17 January 1746 during the Jacobite rising of 1745
the battle in 1298
Фолкирк Мьюр шайқасы немесе Фолкирк шайқасы 1746 жылғы 17 қаңтарда Шотландияның Фолкирк қаласының жанында өтті. Якобиттердің шағын жеңісі болғанымен, науқанға елеулі әсер етпеді. 1745 жылғы желтоқсанда Англиядан қайтарылғаннан кейін, Якобит әскері қаңтар айының басында Стирлинг қамалын қоршады. Қоршау құралдары жетіспегендіктен, олар көп ілгерілемеді, ал Генри Хоули басқаратын үкімет әскері қамалды босату үшін Эдинбургтен солтүстікке қарай жылжыды. Ол 15 қаңтарда Фолкиркке жетті, бірақ 17 қаңтарда кешке Якобиттердің шабуылынан күтпеген жерден шабуылға ұшырады. Азайған жарық пен қатты қарда болған шайқаста Хоулидің сол қанаты жеңіліске ұшырады, бірақ оң қанаты тұғыр тапты, екі тарап та жеңілгенін ойлады. Осының салдарынан Якобиттер жеңісін дамыта алмады, бұл үкімет әскерлеріне Эдинбургте қайта жиналуға мүмкіндік берді. Хоулинің орнына 30 қаңтарда ілгерілеуді жаңартқан Камберленд герцогы келді, бұл Якобит әскерін Инвернесске шегінуге мәжбүр етті. Көтеріліс сәуір айында Кулоден шайқасында аяқталды. Шабуылдасқан жер 2011 жылғы Тарихи орта (өзгерістер) заңы бойынша Historic Scotland қорғап, тізімге енгізді.
The Battle of Falkirk Muir, or Battle of Falkirk, took place near Falkirk, Scotland, on 17 January 1746 during the Jacobite rising of 1745. A narrow Jacobite victory, it had little impact on the campaign. After their withdrawal from England in December 1745, the Jacobite army besieged Stirling Castle in early January. Lacking siege equipment, they made little progress and government forces under Henry Hawley advanced north from Edinburgh to relieve it. He reached Falkirk on 15 January but was taken by surprise when the Jacobites attacked late in the afternoon of 17 January. Fought in failing light and heavy snow, Hawley's left wing was routed but his right held firm, and both sides believed themselves to have been defeated. As a result, the Jacobites failed to follow up their victory, allowing the government troops to regroup in Edinburgh. Hawley was replaced by Duke of Cumberland, who resumed the advance on 30 January, forcing the Jacobite army to withdraw to Inverness. The rebellion later ended at the Battle of Culloden in April. The battlefield has been inventoried and protected by Historic Scotland under the Historic Environment (Amendment) Act 2011.
Өмірбаян
Англияға жасалған шабуылдың айқын пайдасы болмаса да, Дербиге жету және Шотландияға қайту маңызды әскери жетістіктер еді. Бұл жаңа сарбаздарды әкелді, ал қарашаның соңында Джон Драммонд Франциядан қару-жарақ, ақша және 150 ирланд және шотланд сарбазымен келді. Қаңтардың басында якобиттердің рухы мен саны шарықтау шегіне жетті, олар 8000-9000 адамды құрады. 23 желтоқсанда Инверуридегі жеңіс якобиттерге Шотландияның солтүстік-шығысын уақытша бақылауға мүмкіндік берді, енді олар орталық төмендіктерге дейін кеңейтуге тырысты. Олардың мақсаты – Шотландиядағы ең мықты бекіністердің бірі және Таулы жерлер мен төмендіктер арасындағы өткелді бақылайтын стратегиялық маңызды Стирлинг қамалы еді. Екі колоннаға бөлініп, негізгі әскер 4 қаңтарда Глазгодан Стирлингке бет алды, онда олар Драммондтың әскерімен қосылатын болды. Лорд Джордж Мюррей мен бірінші колонна Фолкиркке қарай жол тартты, содан кейін солтүстікке Стирлингке бұрылды, Эдинбург жолын күзету үшін Лорд Элчо қол астындағы кавалерия бөлімін Линлитгоуда қалдырды. Екінші колонна Килситтен өтіп, Баннокбернге бағыт алды, онда Чарльз Эдвард Стюарт якобит сэр Хью Патерсонға тиесілі Баннокберн үйінде штабын құрды. Стерлинг қаласы тез капитуляцияласа да, қамалмен күресу әлдеқайда қиын болды, себебі ол мықты қорғанысқа ие және 600-700 сарбаздан тұратын гарнизонмен қамтылған, оған тәжірибелі және бейілді ирландтық ардагер Уильям Блейкені басшылық етіп тұрды. Қоршау операциялары 8 қаңтарда басталды, бірақ бірнеше себептерге байланысты прогресс баяу болды. 13 қаңтарда Шотландиядағы үкіметтің қолбасшысы Генри Хоули өзінің орынбасары генерал-майор Джон Хаскеге және 4000 сарбазға Стирлингке шабуыл жасауды бұйырды, ал ол өзі тағы 3000 сарбазбен соңынан ерді. Олар 15 қаңтарда Фолкиркке жетіп, қаланың сыртында лагерь құрды. Мюррей Баннокберннің оңтүстік-шығысындағы Плеан-Мюрға қайтыды, онда оған Чарльз бен Джон О'Салливан қосылды, қоршаудан босатылған барлық әскермен бірге.
Although the invasion of England had few tangible benefits, reaching Derby and returning to Scotland were considerable military achievements. That brought in new recruits, and in late November, John Drummond arrived from France with weapons, money and 150 Irish and Scots regulars. In early January, Jacobite morale and numbers were at their peak, with 8,000 to 9,000 effectives. Success at Inverurie on 23 December gave the Jacobites temporary control of north eastern Scotland, which they now attempted to extend to the Central Lowlands. Their objective was Stirling Castle, one of the strongest fortifications in Scotland and a position of major strategic importance that controlled access between the Highlands and the Lowlands. Split into two columns, the main army left Glasgow on 4 January for Stirling, where they would rendezvous with Drummond's troops. Lord George Murray and the first column marched on Falkirk and turned north towards Stirling, leaving a cavalry detachment under Lord Elcho at Linlithgow to patrol the Edinburgh road. The second passed through Kilsyth, en route to Bannockburn, where Charles Edward Stuart established his headquarters at Bannockburn House, owned by the Jacobite Sir Hugh Paterson. Although the town of Stirling quickly surrendered, the castle was a far greater challenge, with strong defences and a garrison of 600 to 700 troops, under William Blakeney, an experienced and determined Irish veteran. Siege operations began on 8 January, but for a number of reasons, progress was slow. On 13 January, Henry Hawley, government commander in Scotland, ordered his deputy Major General John Huske, and 4,000 men to advance on Stirling while he followed with another 3,000. They reached Falkirk on 15 January and made camp just outside the town. Murray withdrew to Plean Muir, south east of Bannockburn, where he was joined by Charles and John O' Sullivan, with all the troops that could be spared from the siege.
Шайқас
Екі жақтағы нашар басшылық шайқасқа маңызды әсер етті; 1715 жылы Шерифмуирде драгундарға басшылық еткен Хоули таулы аймақтың атты әскерге осал екенін жоғары бағалады, ал олардың жауынгерлік қабілеттері мен санын аз бағалады. Дербиден кері шегінуге байланысты үнемі айыптаулар Якобиттердің жоғары командасын шотландтар мен Чарльз және оның эмигрант кеңесшілері арасында бөліп тастады, олардың көптегені Мюррейді сатқын деп айқын мәлімдеді. 16 қаңтарда Хоули шабуылға түспегендіктен, Мюррей, Чарльз және О'Салливан 17-сі күні таңертең шабуылға көшуге келісті. Драммондтың кейбір әскерлері үкіметтің барлаушыларын жаңылыстыру үшін Стирлингке қарай жол тартты, ал Мюррейдің жоғары таулы әскерлері лагерьден оңтүстікке қарайғы биік жерге орналасты. Хоулидің оларға шабуыл жасауға батыл болмайтынын және оның Каллендар үйіндегі шамамен бір миль қашықтықта екенін болжауы оларға көмектесті. Бір көмекшінің айтуынша, олар сағат 12:00-де "сапқа тұрып", кейін орнынан түсті, ал Хоули жағдайдың қыртын сағат 14:30-да ғана түсінді. Ауа райы күрт өзгерді, қатты жаңбыр мен қар жауа бастады, сонымен қатар Хоули әскерінің бетіне күшті жел соқты. Үкімет әскері Магги Вудтың жолымен оңтүстікке қарай, Бантаскин үйінен өтіп, Фолкирк жотасының беткейіне көтерілді. Престонпанстағы бұрынғы сәтсіздігіне қарамастан, драгундар алға басшылық етті, бұл олардың командирі Фрэнсис Лигонье бұл бұйрықты "ешқашан берілмеген ең керемет бұйрық" деп санағаны айтылады. Олардың жылқылары жолды батпаққа айналдырып, жаяу әскердің жылдамдығын баяулатты, ал арттағы артиллерия тұрып қалды және шайқасқа қатысу үшін уақытында босатыла алмады. Жаңбыр жаяу әскердің қара ұнтақтан жасалған патрондарына да әсер етті. Кейіннен әрбір төрт мылтықтың біреуінің оқ атпайтыны анықталды. Драгундар сол жақтағы батпаққа тоқтады, ал жаяу әскер олардың оң жағына орналасты (картаны қараңыз). Алдыңғы қатарда драгундар және содан кейін тәжірибелі жаяу әскердің алты батальоны болды; екінші қатарда тағы бес жаяу әскер батальоны, содан кейін Говард полкі және Аргилл ополчениесінің 1000 адамы болды. Тәжірибесіз Глазго ополчениесі майдандық әскерлер саналмады және сол жақтағы драгундардың артында бірнеше жүз метрге орналасты. Оларға қарсы бірінші қатарда таулы полктер, одан кейін төмендіктер, содан кейін шағын атты әскер және артта француз-ирланд бригадасының 150 сарбазы болды. Мюррей аттан түсіп, Макдональдтармен бірге оң жақта драгундарға қарсы жүрді. Ең маңыздысы, ол олардың қатарын сақтап, алдыңғы қатардағыларына өзінің бұйрығын естігенге дейін оқ атпауды бұйырды. Кейін Мюррей таңдалған позицияның "таулы армияға табиғаттан немесе өнерден берілген барлық артықшылықтарды" бергенін мәлімдеді. Алайда, нашар үйлестіру салдарынан бұл әлсіреп қалды, ал Якобиттердің сол жағына басшылық етуге тағайындалған Драммонд шайқас басталғанда болмады. Ол көп ұзамай келді, бірақ бұл іс-қимылдың басында жоғары деңгейдегі командирдің болмауына себеп болды. Мюррей Чарльзді басқа нұсқаны атауға шақырды, бірақ ол олай істемеді. Сағат 16:00-ден кейін Лигонье және оның үш драгундық полкі Макдональдтарға шабуыл жасады, олар тапанша ату қашықтығына келгенше күтті және бір рет атып жіберді. Престонпандағыдай, олар тәртіпсіздікке ұшырап қашып кетті. Сол жақтағы батпақпен шектелген Кобхам полкі солтүстікке қарай жылжыды, ал қалған екеуі артта құралданған жаяу әскердің үстінен аттанды. Бірнеше минут ішінде бүкіл сол қанат жойылды. Якобиттердің Хоулидің оң жағын қоршап алып, толық жеңіске жетуі үшін тек соңғы қадамды жасау ғана қалып қойды. Алайда Макдональдтар мен бүкіл алдыңғы қатар төбеден төмен қарай жүгіріп, үкімет лагерін тонауға кірісті, ал еңіс және нашар көріну Мюррейге кімнің қайда екенін анықтауға мүмкіндік бермеді. Хаске мен Чолмондейлидің басшылығындағы үш батальон өздерінің позицияларын сақтап, алдыңғы жағындағы шатқалмен қорғалды және Якобиттердің сол жағынан жасаған шабуылдарын тойтарды. Шабуылдаушылар өз кезегінде қашып кетті, О'Салливанның айтуынша, олардың көптегені Стирлингке жеткенше тоқтамады, онда олар "біз жеңіліске ұшырадық" деп айтты. Қараңғылық, дауылдың жалғасуы және екі жақтағы жалпы шатасу шайқасты аяқтады. Хоули бастапқыда Фолкиркке шегінді, бірақ оның әскерінің көп бөлігі Линлитгоу жолына таралып, ақырында Эдинбургке оралды және қайта құрылды. Үкіметтің артиллерия командирі капитан Арчибальд Каннингэм қаруларын тастап, көлік жылқыларын пайдаланып қашып кетті. Хаске әскері шегінгенде, олар кейбір қаруларды өздерімен бірге сүйреп әкелді, бірақ көп бөлігі қалды, ал Каннингэм кейіннен өзіне-өзі қол жұмсады. Лигонье, Эдинбургтен аурудан айығу үшін келген, көп ұзамай қайтыс болды, ал ауа райының қаттылығы Чолмондейлидің ауыр суық тиюінен көрінді. Кезеңнің көптеген шайқастарындағыдай, қуып жететін кезеңде көптеген жандар қаза тапты, бұл сәуір айында Каллоденде қайталанды, бірақ рөлдер ауыстырылды. Якобиттер 50 қаза тапқан және 80 жараланған, көбінесе сол жақта, ал үкімет әскерлері шамамен 70 қаза тапқан, сондай-ақ 200-300 жараланған немесе жоғалып кеткен. Қаза тапқандардың арасында сэр Роберт Монро және оның кіші інісі Дункан болды, олар қуып жететін кезеңде қаза тауып, кейіннен Стирлингтегі Сент-Модан шіркеуіне жерленді.
Poor leadership on both sides had a significant impact on the battle; having commanded dragoons at Sheriffmuir in 1715, Hawley overestimated the vulnerability of Highlanders to cavalry while seriously underestimating their fighting qualities and numbers. Ongoing recriminations over the withdrawal from Derby meant the Jacobite senior command was divided between the Scots and Charles and his exile advisors, several of whom openly claimed Murray was a traitor. When Hawley failed to attack on 16 January, Murray, Charles and O'Sullivan agreed to take the offensive on the morning of the 17th. Some of Drummond's regulars marched towards Stirling to distract the government scouts, and Murray's Highlanders took up position on the high ground to the south, above the camp. They were helped by Hawley's assumption that they would not dare attack him and his location a mile away at Callendar House. According to an aide, they "beat to Arms" at 12:00 and then stood down, and it was not until 14:30 Hawley realised the seriousness of the situation. The weather suddenly changed, and it began raining and snowing heavily, with a strong wind blowing directly into the faces of Hawley's troops. The government army moved south on Maggie Wood's Loan, past the Bantaskin House, and up the slope of the Falkirk ridge. Despite their earlier failure at Prestonpans, the dragoons led the way, an order that their commander, Francis Ligonier, allegedly viewed as "the most extraordinary ever given". Their horses churned the track into a morass, slowing the infantry, and the guns in the rear became stuck and could not be freed in time to take part in the battle. The rain also affected the infantry's black powder cartridges. It was later estimated that one out of every four muskets misfired. The dragoons halted on the far side of the rise, with a bog to their left while the infantry deployed to their right (see map). The front line consisted of the dragoons and then six battalions of veteran infantry; a second line with five more infantry battalions, then Howard's regiment and 1,000 men of the Argyll Militia behind. The inexperienced Glasgow militia were not considered frontline troops and deployed several hundred yards behind the dragoons on the left. Opposing them was a first line composed of the Highland regiments, Lowland units behind, then a small number of cavalry and 150 regulars from the French Irish Brigade in the rear. Murray dismounted and marched with the MacDonalds on the extreme right, opposite the dragoons. Crucially, he ensured that they remained in line and ordered his front rank not to fire until he had given the word. Murray later declared the position that had been selected meant that "the Highland army had all the advantages nature or art could give them". However, it was undermined by poor co ordination, and Drummond, who was appointed to command the Jacobite left, was absent when the battle began. He arrived soon afterward, but that meant it lacked a senior commander at the start of action. Murray urged Charles to name an alternative, but he failed to do so. Just after 16:00, Ligonier and his three regiments of dragoons attacked the MacDonalds, who waited until they came within pistol range and fired a single volley. As at Prestonpans, they fled in disorder. Restricted by the bog to their left, Cobham's regiment went north, and the other two rode over the infantry forming to their rear. In a few minutes, the entire left wing was swept away. All that remained for the Jacobites to achieve an overwhelming victory was to envelop Hawley's right. However, the MacDonalds and the entire front line charged down the hill and began sacking the government camp, and the sloping terrain and the lack of visibility left Murray unable to ascertain who was where. Three battalions, under Huske and Cholmondeley, held their positions, which were shielded by the ravine to their front, and repulsed attacks by the Jacobite left. The attackers fled in their turn, and, according to O'Sullivan, many did not stop until they had reached Stirling, *where they gave out we lost the day". The darkness, continuing storm and general confusion on both sides ended the battle. Hawley initially withdrew to Falkirk, but most of his army was spread out on the road to Linlithgow, eventually returned to Edinburgh and re formed. Captain Archibald Cunningham, the commander of the government artillery, abandoned his guns and used the transport horses to escape. When Huske's men retreated, they dragged some of the guns with them, but most were left behind, and Cunningham later committed suicide. Ligonier, who left his sickbed in Edinburgh to take command, died shortly afterward, and the severity of the weather is demonstrated by the fact that Cholmondeley suffered from severe exposure. As in most battles of the period, many casualties occurred in the pursuit, a pattern repeated at Culloden in April but with the roles reversed. It is generally accepted that the Jacobites lost 50 dead and 80 wounded, mostly on their left, and the government forces lost around 70 dead, plus another 200 to 300 wounded or missing. The dead included 20 officers, including Sir Robert Munro and his younger brother, Duncan, who were killed in the pursuit and later buried in St Modan's, Falkirk.
Салдары
Якобиттердің табысына қарамастан, шайқас "бос" жеңіс ретінде сипатталды, себебі нашар басшылық пен үйлестіру оларды қарсыластарын шешуші түрде жеңудің соңғы мүмкіндігінен айырды. Бір фактор – сол жақтан Шарль мен О’Салливан бастапқыда жеңілгендерін ойлағандықтан, нәтижеге байланысты болған жаңсақтық. Мюррей Драммондты кешігіп келгені үшін және оң жақтағы табысына қолдау көрсетпегені үшін айыптады, бірақ Драммонд Мюррейді үш Макдональд полкінің шабуылды күшейтпегені үшін кінәлады. Мюррей О’Салливанды батырлықтан айырылғандықпен айыптады, алайда Шериданның ресми есебінде ол «сол қанаттың бір бөлігін» қайта жинағаны айтылған. Осы айыптаулардың арасында Чарльз Баннокбернге қайтып келді, онда ауырып қалды, соның салдарынан Мюррей мен жоғарғы жақтағылар Фолкиркке қалды. 29 қаңтарда Камберленд Эдинбургке келді және басқаруды өз қолына алды. Кейін бірнеше әскерлер дезертирлік жасағаны үшін атқыланды. Хоулидің нашар басшылығы якобиттерге айқын көмек көрсетті, бірақ сэр Джон Коуптан айырмашылығы, ол әскери сотқа тартылған жоқ. Жазушы Хорас Уолпол (1717–1792) Хоулидің «Коптың нашар қабілетінен жеңіліске ұшырағанмен салыстырғанда, елу есе кінәлірек болғанын» айтты, себебі Коптың кінәсі – қабілетсіздік болса, Хоулидің кінәсі – өршілдік пен салғырттық. Көшпенділердің әскери міндеттері клан басшыларына көптеген адамдарды қысқа мерзімде жинауға мүмкіндік берді, бірақ соғыс міндетінің қысқа мерзімді екенін және қыста сирек болатынын түсінбеді. Престонпанс сияқты сәтті шайқастан кейін көптеген адамдар үйлеріне оралып, олжаларын сақтады, ал клан басшылары Фолкиркіден кейін «дезертирлердің» ұқсас толқынына тоқтамады. 30 қаңтарда Камберленд шабуылын жаңартқанда Чарльз Мюррейден шайқас жоспарын дайындауды сұрады, бірақ армияның соғысуға жарамсыз екенін естіді. Бұл екі тарап арасындағы соңғы сенімнің іздерін де жойды. 1746 жылдың 1 ақпанында Стирлингтің қоршауы тоқтатылып, якобиттер Инвернесске шегінді.
Despite the Jacobites' success, the battle has been described as a "hollow" victory since poor command and co ordination deprived them of their last opportunity to decisively defeat their opponents. One factor was confusion over the result since from their position on the left, Charles and O'Sullivan initially thought they had been defeated. Murray publicly blamed Drummond for arriving late and not supporting his success on the right, but Drummond blamed Murray for the failure of the three MacDonald regiments to press home their attack. Murray also accused O'Sullivan of cowardice although Sheridan's official account credited him with rallying "part of the left wing". Amid those recriminations, Charles returned to Bannockburn, where he fell ill, which left Murray and the Highlanders at Falkirk. On 29 January, Cumberland arrived in Edinburgh and assumed command. A number of soldiers were later executed for desertion. Hawley's poor leadership materially assisted the Jacobites, but unlike Sir John Cope, he never faced a court martial. The writer Horace Walpole (1717–1792) argued that Hawley had been "fifty times more culpable, since Cope miscarried by incapacity, Hawley by insolence and carelessness". The exiles failed to appreciate that while the military obligations of clan society allowed the chiefs to provide large numbers of men at short notice, the obligation assumed warfare was short term and rarely took place in the winter. After a successful battle like Prestonpans, many went home to secure their loot, and the clan chiefs could not prevent a similar flood of "desertions" after Falkirk. When Cumberland resumed his advance on 30 January, Charles asked Murray to prepare a battle plan but was told the army was in no state to fight. That destroyed the last remnants of trust between the two parties. On 1 February 1746, the siege of Stirling was abandoned, and the Jacobites withdrew to Inverness.
Мұра
Бірнеше ән шайқасты еске алу үшін жазылды, соның ішінде "The Highlandmen Came Down the Hill" және генерал Хоулиге сатирикалық шабуыл жасайтын "Фолкирк Мьюр шайқасы", оны "Up and Waur Them A', Willie" әнінің әуеніне орындауға арналған. Екі ән де шотланд тілінде жазылған және жоғарғы аймақтардағы оқиғалар туралы баяндағанына қарамастан, гаэль музыкасының дәстүрінен өте аз ұқсастық көрсетеді, бұл олардың төменгі жерлік шығу тегін аңғартады. Олар алғаш рет Джеймс Хоггтың "Якобит жәдігерлері" еңбегінде жарияланды, ал Франклин Блис Снайдер сияқты ғалымдар олардың "әлбетте, кейіннен жазылған, және мүмкін [Хоггтың] өзінің туындылары" екенін атап өтті. Бұл шайқаста үкімет тарапынан күрескен атақты гаэль ақыны Дункан Бан Макинтайр өзінің басынан өткендер туралы екі өлең жазды.
Several songs were written commemorating the battle, including "The Highlandmen Came Down the Hill" and "The Battle of Falkirk Muir", a satirical attack on General Hawley that was intended to be sung to the tune of the song "Up and Waur Them A', Willie". Both songs are in the Scots language and bear little resemblance to the Gaelic musical tradition, which reveals their Lowland origins despite their commenting on Highland affairs. They first appeared in James Hogg's Jacobite Relics, and scholars such as Franklyn Bliss Snyder have noted that they were "surely retrospective, and possibly [Hogg's] own work". The celebrated Gaelic poet Duncan Ban MacIntyre, who fought in the battle on the government side, wrote two poems about his experiences.