Кіріспе
Денсаулық сақтау мен денсаулық сақтау сапасындағы айырмашылықтарды зерттеу және олардың себептері. Денсаулық теңдігі денсаулықты анықтайтын әлеуметтік факторларға қолжетімділіктен туындайды, атап айтқанда, байлықтан, биліктен және беделден. Осы үш фактордан үнемі айырылған адамдар денсаулықтағы теңсіздіктерге ұшырайды және белгілі бір ресурстарға қол жеткізе алатын адамдарға қарағанда денсаулықтары нашарлауы мүмкін. Денсаулық сақтаудың сапасы және денсаулықтың қоғамдағы экономикалық және әлеуметтік жағдайларға қарай қалай бөлінетіні, сол қоғамның даму деңгейі туралы мәлімет береді. Денсаулық – адамның негізгі құқығы және қажеттілігі, ал барлық адам құқықтары бір-бірімен байланысты. Сондықтан денсаулықты басқа барлық негізгі адам құқықтарымен бірге қарастыру қажет. Ол әлеуметтік әділет қозғалысымен тығыз байланысты, жақсы денсаулық – негізгі адам құқығы саналады. Бұл теңсіздіктерге түрлі нәсіл, этникалық топ, гендер, сексуалдық бағдар, мүгектілік немесе әлеуметтік-экономикалық жағдайға жататын топтар арасындағы «аурудың болуы, денсаулық сақтау көрсеткіштерінің айырмашылығы немесе денсаулық сақтауға қолжетімділік» арасындағы айырмашылықтар кіруі мүмкін. Денсаулықтағы теңсіздік, денсаулықтағы теңсіздіктен өзгеше, себебі соңғысы кейбір елдерде екі демографиялық топтың (міндетті түрде этникалық немесе нәсілдік топтар емес) денсаулық сақтау қызметтеріне бірдей қолжетімділігіне қарамастан, денсаулықтарының әртүрлі болуын білдіреді. Бұл, болдырмауға болатын, әділетсіз және теңсіз жағдайлар, оларды табиғи себептермен, мысалы, биологиямен немесе таңдаудың нәтижесімен түсіндіруге болмайды. Егер бір топтың өкілдері генетикалық айырмашылықтарға байланысты екінші топтан ертерек қайтыс болса (бұл түзетуге келмейтін/бақыланатын фактор), онда бұл жағдай денсаулықтағы теңсіздік ретінде қарастырылады. Керісінше, егер халықтың өмір сүру ұзақтығы дәрі-дәрмектерге қолжетімділіктің жоқтығынан төмен болса, онда бұл денсаулықтағы теңсіздік болып есептеледі. Бұл теңсіздіктерге «аурудың болуы, денсаулық сақтау көрсеткіштерінің айырмашылығы немесе денсаулық сақтауға қолжетімділік» арасындағы айырмашылықтар жатады. Дегенмен, денсаулықтағы теңдік пен теңсіздіктің аражігін ажырату маңызды, өйткені денсаулықтағы теңдікке қол жеткізу, денсаулықтағы теңдікті қамтамасыз етудің алғы шарты болып табылады.
Health equity arises from access to the social determinants of health, specifically from wealth, power and prestige. Individuals who have consistently been deprived of these three determinants are significantly disadvantaged from health inequities, and face worse health outcomes than those who are able to access certain resources. The quality of health and how health is distributed among economic and social status in a society can provide insight into the level of development within that society. Health is a basic human right and human need, and all human rights are interconnected. Thus, health must be discussed along with all other basic human rights. It is closely associated with the social justice movement, with good health considered a fundamental human right. These inequities may include differences in the "presence of disease, health outcomes, or access to health care" between populations with a different race, ethnicity, gender, sexual orientation, disability, or socioeconomic status. Health inequity differs from health inequality in that the latter term is used in a number of countries to refer to those instances whereby the health of two demographic groups (not necessarily ethnic or racial groups) differs despite similar access to health care services. It can be further described as differences in health that are avoidable, unfair, and unjust, and cannot be explained by natural causes, such as biology, or differences in choice. Thus, if one population dies younger than another because of genetic differences, which is a non remediable/controllable factor, the situation would be classified as a health inequality. Conversely, if a population has a lower life expectancy due to lack of access to medications, the situation would be classified as a health inequity. These inequities may include differences in the "presence of disease, health outcomes, or access to health care". Although, it is important to recognize the difference in health equity and equality, as having equality in health is essential to begin achieving health equity.
Әлеуметтік-экономикалық жағдайы
Әлеуметтік-экономикалық жағдай денсаулықтың күшті болжауы және халық арасындағы денсаулықтағы теңсіздіктердің негізгі факторы болып табылады. Төмен әлеуметтік-экономикалық жағдай жеке адамның немесе халықтың мүмкіндіктерін шектеуге қабілетті, бұл қаржылық және әлеуметтік капиталдың жетіспеушілігі арқылы көрінеді. Қаржылық капиталдың жоқтығының денсаулықты қалай нашарлататыны айқын. Ұлыбританияда 2000 жылдардың басында Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі (NHS) реформаларына дейін кіріс денсаулық сақтау ресурстарына қол жеткізудің маңызды факторы екені көрсетілді. Адамның жұмысы немесе мансабы қаржылық және әлеуметтік капиталдың басты арнасы болғандықтан, еңбек денсаулықтағы теңсіздіктерді зерттеу және алдын алу жұмыстарында маңызды, бірақ жеткіліксіз қарастырылатын фактор болып табылады. Жұмыс денсаулыққа әсер ететін көптеген факторларды қамтиды, мысалы, жұмыстың физикалық талаптары, зиянды факторларға ұшырау, жұмыспен қамту механизмдері, жалақы және әлеуметтік жәрдемақы, денсаулық пен қауіпсіздік бағдарламаларының қолжетімділігі. Мысалы, Қытайда ынтымақты медициналық жүйенің құлауы салдарынан ауылдық кедейлердің көп бөлігі сақтандырылмаған және денсаулықтарын сақтау үшін қажетті ресурстарға қол жеткізе алмады. Медициналық қызмет құнының өсуі осы топтар үшін денсаулық сақтауды қолжетімсіз етті. Бұл мәселені Қытай халқы арасындағы табыс теңсіздігі одан әрі күшейтті. Кедей қытайлар көбінесе қажетті жағдайда ауруханаға жатқызыла алмады және емдеу курсын толық аяқтамады, нәтижесінде денсаулық жағдайы нашарлады. Ұқсас жағдай Танзанияда бай отбасылардың балаларын денсаулық сақтау ұйымдарына жиі әкелетіні көрсетілді – бұл денсаулық сақтау жүйесін күштендіруге маңызды қадам. Кіріс деңгейіне байланысты қоғамдардың бөлінуі бүкіл әлемде кездеседі және әлеуметтік капиталдың төмендеуі нәтижесінде денсаулық сапасына елеулі әсер етеді. Қоғамның денсаулығын жақсарту мақсатындағы шаралардың тиімді бөлігі – қоғамның әлеуметтік ресурстарын арттыруға бағытталған әлеуметтік араласулар. 1998 жылғы эпидемиологиялық зерттеу жүрек ауруларының алдын алудағы қоғамдық денсаулық сақтау тәсілдерінің жеке тәсілдерге қарағанда тиімдірек екенін көрсетті.
Экономикалық теңсіздік
Денсаулықтың нашарлауы халық арасындағы экономикалық теңсіздіктің салдары болып көрінеді. Экономикалық теңсіздікке ұшыраған елдер мен аймақтар өмір сүру ұзақтығы, психикалық денсаулық көрсеткіштері бойынша нашар нәтижелерді көрсетеді. Халықаралық, ұлттық және институционалдық деңгейде салыстырмалы теңсіздік денсаулыққа кері әсер етеді. АҚШ-тағы экономикалық жағынан тең және теңсіз штаттар арасындағы үрдістер халықаралық деңгейде байқалатын үрдістермен сәйкес келеді, яғни тең штаттарда денсаулық сақтау көрсеткіштері жақсырақ. Маңыздысы, теңсіздік институттардың төменгі буындарындағы мүшелердің денсаулығына кері әсер етуі мүмкін. Уайтхолл I және II зерттеулері британдық мемлекеттік қызметкерлер арасында жүрек-қан тамырлары ауруларының және басқа да денсаулық тәуекелдерінің деңгейін зерттеді. Нәтижесінде, өмір салты факторлары ескерілгенімен, институттағы төмен мәртебелі қызметкерлер жоғары мәртебелі әріптестерімен салыстырғанда өлім-жітім мен ауру-сырқаптың жоғары деңгейін көрсетті. Теңсіздіктің жағымсыз әсерлері халықтың барлық топтарына таралады. Мысалы, АҚШ (жоғары теңсіздік деңгейі) пен Англияны (төмен теңсіздік деңгейі) салыстырғанда, АҚШ-та барлық табыс деңгейлерінде диабет, гипертония, қатерлі ісік, өкпе және жүрек ауруларының көрсеткіштері жоғары. Мұндай деректер ресурстарды тиімді шараларға жұмсауға бағыт беруге мүмкіндік береді. Зерттеулер көрсеткендей, денсаулық сақтау сапасы әртүрлі әлеуметтік-экономикалық топтарда әртүрлі. Төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы отбасылардың балалары денсаулықтағы теңсіздікке ең көп бейім. Блас және Сивасанкара редакциялаған «Теңдік, әлеуметтік детерминанттар және қоғамдық денсаулық сақтау бағдарламалары» (2010) кітабында балалар арасындағы денсаулық теңдігіне арналған жеке тарау бар. Осы тарауда 100 халықаралық зерттеуден алынған мәліметтерге сүйене отырып, 5 жасқа дейінгі кедей отбасылардың балалары денсаулықтағы айырмашылықтарға ұшырауы мүмкін екені айтылады, өйткені олардың денсаулығының сапасы оларға күтім жасайтын адамдарға байланысты; кішкентай балалар өздерінің денсаулығын сақтауға қабілетсіз. Сонымен қатар, олардың өлім-жітім көрсеткіштері бай отбасыларға қарағанда жоғары, себебі олар дұрыс тамақтанудан мәлімдеме жасайды. Төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайға байланысты, денсаулық сақтау қызметтерін алу қиынға соғуы мүмкін. Кедей отбасылардың балалары денсаулық сақтаумен сирек қамтамасыз етіледі, ал егер оларға қол жеткізе алса, қызмет сапасы жеткіліксіз болуы мүмкін. Сонымен қатар, әлеуметтік-экономикалық жағдай мен денсаулық сауаттылығы арасындағы байланыс туралы деректер бар; бір зерттеу бай танзаниялық отбасылардың өз балаларындағы ауруды төмен табысты отбасыларға қарағанда оңай анықтай алатынын көрсетті. Әлеуметтік теңсіздік денсаулық сақтаумен байланысты білім беру ресурстарына қол жеткізуге кедеріл әкеледі. Төмен әлеуметтік-экономикалық аймақтардағы науқастардың денсаулық туралы ақпаратқа қол жеткізілуі шектеулі, бұл әртүрлі аурулар мен денсаулық мәселелері туралы білуді азайтады. Денсаулық сақтау бойынша білім беру ауру деңгейін төмендету және денсаулық сақтау мекемелеріне бару деңгейін арттыру үшін тиімді профилактикалық шара болып табылады. Денсаулық сақтау бойынша білімнің жетіспеушілігі осы аймақтарда денсаулықтың нашарлауына әкелуі мүмкін. Білім берудегі теңсіздік денсаулықтағы теңсіздікпен тығыз байланысты. Білімі аз адамдар есірткіге тәуелділік, семіздік және қасақана немесе қасақана емес жарақаттар сияқты денсаулыққа қауіпті жағдайларға бейім. Білім беру сонымен қатар денсаулық туралы ақпаратты түсінуге және дұрыс денсаулық сақтау шешімдерін қабылдауға қажетті қызметтермен байланысты, сондай-ақ ұзақ өмір сүрумен байланысты. Жоғары баға алған адамдар денсаулықты сақтауға қатысты жақсы мінез-құлық таныстырады және денсаулыққа қауіпті мінез-құлықтың деңгейі төмен, олардың академиялық жағынан сәл сәтті әріптестерінен гөрі. Жаман тамақтану, жеткіліксіз дене белсенділігі, физикалық және эмоционалдық зорлық-зомбылық, жасөспірімдер жүктілігі сияқты факторлар студенттердің оқу нәтижелеріне елеулі әсер етеді және бұл факторлар төмен табысты адамдарда жиі кездеседі.
Relative inequality negatively affects health on an international, national, and institutional levels. The patterns seen internationally hold true between more and less economically equal states in the United States. The patterns seen internationally hold true between more and less economically equal states in the United States, that is, more equal states show more desirable health outcomes. Importantly, inequality can have a negative health impact on members of lower echelons of institutions. The Whitehall I and II studies looked at the rates of cardiovascular disease and other health risks in British civil servants and found that, even when lifestyle factors were controlled for, members of lower status in the institution showed increased mortality and morbidity on a sliding downward scale from their higher status counterparts. The negative aspects of inequality are spread across the population. For example, when comparing the United States (a more unequal nation) to England (a less unequal nation), the US shows higher rates of diabetes, hypertension, cancer, lung disease, and heart disease across all income levels. Such evidence can guide resource allocations to effective interventions. Research has shown that the quality of health care does indeed vary among different socioeconomic groups. Children in families of low socioeconomic status are the most susceptible to health inequities. Equity, Social Determinants and Public Health Programmes (2010) is a book edited by Blas and Sivasankara that includes a chapter discussing health equities among children. Gathering information from 100 international surveys, this chapter states that children in poor families under 5 years of age are likely to face health disparities because the quality of their health depends on others providing for them; young children are not capable of maintaining good health on their own. In addition, these children have higher mortality rates than those in richer families due to malnutrition. Because of their low socioeconomic status, receiving health care can be challenging. Children in poor families are less likely to receive health care in general, and if they do have access to care, it is likely that the quality of that care is not highly sufficient. There is also evidence for a correlation between socioeconomic status and health literacy; one study showed that wealthier Tanzanian families were more likely to recognize disease in their children than those that were coming from lower income backgrounds. Social inequities are a key barrier to accessing health related educational resources. Patients in lower socioeconomic areas will have less access to information about health in general, leading to less awareness of different diseases and health issues. Health education has proven to be a strong preventative measure that can be taken to decrease levels of illness and increase levels of visiting healthcare providers. The lack of health education can contribute to worsened health outcomes in these areas. Education inequities are also closely associated with health inequities. Individuals with lower levels of education are more likely to incur greater health risks such as substance abuse, obesity, and injuries both intentional and unintentional. Education is also associated with greater comprehension of health information and services necessary to make the right health decisions, as well as being associated with a longer lifespan. Individuals with high grades have been observed to display better levels of protective health behavior and lower levels of risky health behaviors than their less academically gifted counterparts. Factors such as poor diets, inadequate physical activity, physical and emotional abuse, and teenage pregnancy all have significant impacts on students' academic performance and these factors tend to manifest themselves more frequently in lower income individuals.
Денсаулық сақтаудағы кеңістіктік айырмашылықтар
Кейбір халықтар үшін денсаулық сақтауға және денсаулық сақтау ресурстарына қол жеткізу физикалық тұрғыдан шектеулі, нәтижесінде денсаулық сақтаудағы теңсіздіктер туындайды. Мысалы, адам медициналық қызметтерді алу үшін қажетті қашықтыққа саяхат жасай алмайтын немесе ұзақ қашықтықтар тұрақты күтім іздеуді тиімсіз етеді, әлеуетті пайдасына қарамастан. 2019 жылы федералды үкімет Американың ауылдық аймақтарының шамамен 80 пайызын «медициналық қызмет көрсету жеткіліксіз» деп анықтады, онда білікті медбикелік мекемелер, сондай-ақ оңалту, психиатриялық және қарқынды терапия бөлімшелері жетіспейді. Ауылдық аймақтарда 100 000 адамға шаққанда 68 негізгі медицина дәрігері, ал қалалық орталықтарда 100 000 адамға шаққанда 84 дәрігер бар. Ұлттық ауылдық денсаулық сақтау қауымдастығының мәліметінше, 2017 жылы ауылдық округтердің шамамен 10%-ында дәрігерлер болмаған. Ауылдық қауымдастықтарда өмір сүру ұзақтығы төмендеп, қант диабеті, созылмалы аурулар мен семіздік деңгейі жоғары. Мысалы, Коста-Рикада денсаулық сақтаудың кеңістіктік теңсіздігі байқалады, халықтың 12–14 пайызы денсаулық сақтауға қол жеткізуге болмайтын аймақтарда тұрады. Денсаулық сақтауды реформалау бағдарламаларының жұмысы нәтижесінде елдің кейбір аймақтарында теңсіздік азайды, бірақ бағдарламаларға кірмейтін аймақтарда теңсіздік аздап өсті. Қытайда 1980 жылдардағы Қытай экономикалық революциясынан кейін ынтымақтастық медициналық жүйенің (ЫМЖ) нашарлауы салдарынан кеңістіктік денсаулық сақтау теңдігі күрт төмендеді. ЫМЖ ауылдық жерлерге денсаулық сақтауды жеткізу үшін инфрақұрылымды қамтамасыз етті, сондай-ақ қоғамдық үлес және мемлекеттік субсидиялар негізінде қаржыландыруды қамтамасыз ету үшін аяқталды. Оның болмауы салдарынан ауылдық аймақтарда денсаулық сақтау мамандарының саны (35,9%) және жұмыс істейтін емханалардың саны (14 жыл ішінде ауылдардың 71%-дан 55%-ға дейін) едәуір төмендеді, нәтижесінде ауылдық халыққа денсаулық сақтау теңсіздігі туды. Ауылдық жұмысшылардың айтарлықтай кедейлігі (кейбіреулері күніне 1 АҚШ долларынан аз табыс табады) денсаулық сақтауға қол жеткізуді одан әрі шектейді және нашар тамақтану мен жалпы гигиенаның нашарлауына әкеледі, бұл денсаулық сақтау ресурстарын жоғалтуды күшейтеді. Сонымен қатар, Тәжікстанның ауылдық аймақтарындағы халықтар кеңістіктік денсаулық сақтау теңсіздігіне тап болады. Джейн Фалкингемнің зерттеуінде денсаулық сақтауға физикалық қол жеткізу аналық денсаулық сақтау сапасына әсер ететін негізгі факторлардың бірі екендігі атап өтілді. Бұған қоса, елдің ауылдық аймақтарындағы көптеген әйелдер денсаулық сақтау ресурстарына жеткілікті қол жеткізе алмады, нәтижесінде ана мен жаңа туған нәрестеге дұрыс күтім көрсетілмеді. Мысалы, ауылдағы әйелдер медициналық бақылаусыз үйде босанды. Денсаулық сақтауға қол жеткізудегі айырмашылықтар нәсілге байланысты күтім сапасы мен жалпы сақтандыру арасындағы айырмашылықтарды қамтиды. 2002 жылы «Journal of the American Medical Association» журналында жарияланған зерттеуде нәсілдің денсаулық сақтау сапасының маңызды факторы екендігі анықталды, афроамерикандықтар ақ нәсілді әріптестеріне қарағанда нашар сапалы күтім алады. Бұл, негізінен, афроамерикандықтар сияқты этникалық азшылықтардың мүшелері аз табыс табады немесе кедейлік шегінен төмен өмір сүреді. 2007 жылғы халық санағы бюросының мәліметтері бойынша, афроамерикандық отбасылар орташа есеппен 33 916 доллар табады, ал олардың ақ нәсілді әріптестері орташа есеппен 54 920 доллар табады. Қолжетімді денсаулық сақтаудың жетіспеуінен афроамерикандықтардың өлім-жітімі емдеуге болатын немесе алдын алуға болатын себептерден өлім-жітімі жоғары екенін көрсетеді. 2005 жылы АҚШ Денсаулық сақтау министрлігінің азшылықтар денсаулығы жөніндегі кеңсесі жүргізген зерттеуге сәйкес, афроамерикандық еркектер ақ нәсілді еркектерге қарағанда жүрек ауруынан 30% көп өледі. 2 миллионнан астам жүктілікті талдау бүкіл әлем бойынша қара әйелдер туған нәрестелердің ақ әйелдерге қарағанда нашар нәтижелерге (бала өлімі және өлі тууы сияқты) ие болғанын анықтады. Бұл көрсеткіш тіпті аналардың жасы үлкен және білім деңгейі төмен болған кезде де орын алды (экономикалық және әлеуметтік жағдайы төмен көрсеткіш). Сол талдауда латиноамерикандық әйелдер ақ нәрестелерге қарағанда 3 есе көп бала өліміне ұшырайды, ал Оңтүстік Азия әйелдері ақ нәрестелерге қарағанда ерте туу және аз салмақтағы нәресте болу қаупі жоғары болды. 2023 жылға арналған әдебиеттерді шолу барысында көп нәсілді немесе көп ұл...
Медицинадағы жыныстық қатынас
Денсаулыққа әсер ететін маңызды факторлар – жыныс та, гендер де. Жыныс – гендік экспрессия, гормондық деңгей және анатомиялық ерекшеліктер тұрғысынан әйелдер мен ерлердің биологиялық айырмашылықтарымен сипатталады. Гендер – мінез-құлық пен өмір салтының көрінісі. Жыныс және гендер бір-біріне әсер етеді, ал гендерлік айырмашылықтар аурудың дамуына және оған қатысты денсаулық сақтау тәсілдеріне ықпал етеді. Әлемнің көп аймақтарында ересек ерлердің өлім-жітім көрсеткіші ересек әйелдерге қарағанда жоғары; мысалы, ересек ерлер әйелдерге қарағанда көбірек өлімге алып келетін ауруларға шалдығады. Ерлер өлімінің жоғары болуына жазабастар, жарақаттар, зорлық-зомбылық және жүрек-қан тамырлары аурулары себеп болады. Әлемнің көп бөлігінде жасөспірім ерлердің өлім-жітімінің басым бөлігі зорлық-зомбылық пен жол апаттарынан туындайды. Бұдан бөлек, ерлер әйелдерге қарағанда көбірек темекі шегеді, нәтижесінде өмірінің кейінгі кезеңдерінде темекі шегумен байланысты денсаулық проблемаларына тап болады. Бұл тенденция басқа да заттарға қатысты да байқалады, мысалы, Ямайкада марихуана қолдану деңгейі ерлерде әйелдерге қарағанда 2-3 есе жоғары.
Әйелдер арасындағы денсаулықтың айырмашылығы
Жыныс және жыныстық айырмашылықтар әйелдер арасындағы денсаулықтың теңсіздігінің де компоненттері болып табылады. 2012 жылғы Дүниежүзілік даму есебінде (WDR) дамушы елдердегі әйелдердің өлім көрсеткіші ерлерге қарағанда жоғары екені атап көрсетілген. Сонымен қатар, дамушы елдерде аналардың өліміне байланысты тәуекел дамыған елдерге қарағанда едәуір жоғары. Ауғанстан мен Сьерра-Леонеде бала туғанда өлімге ұшырау қаупі 6 әйелдің біреуін құрайды, ал Швецияда – шамамен 30 000 әйелдің біреуі, бұл көрсеткіш нәрестелер мен балалар өлімінен әлдеқайда жоғары. АҚШ-тағы әйелдер ерлерге қарағанда ұзақ өмір сүрсе де, олардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы көбінесе төмен болады, демек, денсаулық сақтауға қол жеткізуде көптеген кедергілерге тап болады. Төменгі әлеуметтік-экономикалық жағдай әлеуметтік қысымды күшейтеді, бұл депрессия мен созылмалы стреске алып келуі мүмкін, нәтижесінде денсаулыққа кері әсер етеді. АҚШ-тағы әйелдер әлемнің көптеген елдеріне қарағанда денсаулық сақтауға жақсы қол жеткізе алады, бірақ босанғаннан кейінгі күтім сияқты қажетті емді алуға жеткілікті медициналық сақтандырудың болуы, қосымша алдын алуға болатын ауруханаға қайта жату мен шұғыл көмек бөліміне жүгінудің алдын алуға көмектеседі. Нью-Йорк қаласының Гарлем ауданында жүргізілген зерттеуде әйелдердің 86% жеке немесе мемлекеттік медициналық сақтандыруға ие екенін, ал ерлердің тек 74% ғана сақтандырылғанын көрсеткен. Бұл көрсеткіш АҚШ халқының жалпы бейнесін көрсетеді. Екінші жағынан, ауылдық жерлердегі әйелдердің денсаулық сақтауға қол жеткізуі соңғы кезде алаңдау тудырып отыр. Ауруханалардың және босану орталықтарының жабылуына байланысты ауылдық аймақтарда аналарға акушерлік көмек көрсету мүмкіндігі төмендеді, бұл осы жерде тұратын отбасыларға қосымша жүк салды. Ауылдық қоғамдастықтағы әйелдерге тиесілі міндеттердің бірі – сапалы көмек алу үшін сапар шығуға байланысты қаржылық қиындықтар. Тарихи тұрғыдан алғанда, әйелдер клиникалық сынақтардың жобалануына және жүргізілуіне жеткілікті түрде қатыспаған, бұл әйелдердің дәрі-дәрмектерге қалай реакция жасайтынын түсінуді баяулатқан және зерттеулердегі олқылықтарға әкелген. Бұл жағдай дәрілер мақұлданғаннан кейін әйелдер арасында жағымсыз әсерлердің пайда болуына, соның салдарынан бірнеше дәрілер нарықтан алынып тасталды. Дегенмен, клиникалық зерттеулер индустриясы бұл мәселенің бар екенін біледі және оны түзету бойынша жұмыс істеп жатыр.
Мәдени факторлар
Денсаулықтағы теңсіздіктер, ішінара, жынысқа ғана емес, сонымен қатар гендерлік статусына негізделген мәдени факторларға байланысты. Мысалы, Қытайда денсаулық сақтаудағы теңсіздіктер ерлер мен әйелдерге көрсетілетін медициналық көмекте айырмашылықтарға әкелді, себебі бұл мәдениетте ұл балаларға басымдық беріледі. Соңғы кезде әйелдердің сапалы медициналық көмек алуы артып, гендерлік теңсіздіктер азайды. Сонымен қатар, қыз баланың өмірге аман қалу мүмкіндігіне ер бауырының болуы әсер етеді; егер қыз ең үлкен бала болса, оның өмірге аман қалу мүмкіндігі ұлдармен шамалас, бірақ үлкен әпкесі болса, аборт жасату немесе жас кезінде қайтыс болу ықтималдығы жоғары. Үндістанда гендерлік негіздегі денсаулықтағы теңсіздіктер ерте балалық шақта көрінеді. Көптеген отбасылар ұл балаларды болашақтағы еңбек өнімділігін арттыру үшін жақсырақ тамақтандырады, себебі ұлдар отбасының күнкөрісін қамтамасыз етушілер ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, ұлдар қыздарға қарағанда жақсы күтім алады және ауруханаға жиі түседі. Бұл теңсіздіктердің шамасы халықтың қырсыну деңгейіне байланысты артады. Әйелдердің жыныс мүшелерін кесу (ЖМК) практикасы әйелдердің денсаулығына зиян келтіретіні белгілі, бірақ осы практиканың әлемдік ауқымын анықтау қиын. Көбінесе Сахара төңірегіндегі Африкаға тән деп есептелгенмен, оның тамырлары Таяу Шығыста да болуы мүмкін. Жыл сайын 3 миллионға жуық қыз ЖМК-ға ұшырап, оларға бірден және өмір бойына зиянды салдар тиеді. ЖМК-дан кейін қыздарда әдетте қан кету мен несептің тоқтауы байқалады. Ұзақ мерзімді салдары: несеп жолдарының инфекциясы, бактериялық вагиноз, жыныстық қатынас кезіндегі ауырсыну, босану кезіндегі қиындықтар, соның ішінде ұзаққа созылатын босану, кіндік жарығы және қан кету. ЖМК жасаған әйелдерде посттравматикалық стресс синдромы (ПТСС) және герпес симплекс вирусы 2 (ГСВ2) жиілігі, осы процедурадан өтпеген әйелдерге қарағанда жоғары.
ЛГБТ денсаулығындағы айырмашылықтар
Жыныстық бағдарлама – денсаулықтағы кемсіту мен теңсіздіктің түпкі себебі. Әлем бойынша гомосексуал, бисексуал, трансгендер және гендерлік вариациясы бар адамдар өздерінің жыныстық бағдары мен гендерлік идентитігіне байланысты денсаулық проблемаларының кең ауқымын бастан кешіреді, олардың кейбіреулері зерттеулердің жеткіліксіздігімен күрделіленіп, қиын жағдайға түсіреді. Соңғы жетістіктерге қарамастан, Қытай, Үндістан және Чилидегі ЛГБТ+ адамдары әлі де маңызды кемсітушілікке және көмек алудағы кедергілерге тап болып отыр. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) ЛГБТ+ кемсітуінің пациенттер арасындағы ауру-сырқау мен өлім-жітім көрсеткіштеріне әсері туралы жеткіліксіз зерттеу деректері бар екенін мойындайды. Сонымен қатар, ЛГБТ+ халықтары бойынша ретроспективті эпидемиологиялық зерттеулер жүргізу қиын, себебі өлім куәліктеріне жыныстық бағдар туралы ақпарат енгізілмейді. ДДҰ ЛГБТ+ пациенттерінің ерекше денсаулық қажеттіліктерін және оларға көмек көрсетудегі кедергілерді жақсырақ түсіну үшін олардың жағдайы туралы қосымша зерттеулер қажет деп санайды. ЛГБТ+ денсаулық сақтау саласындағы зерттеулердің қажеттілігін мойындаған АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаментінің Азшылықтар денсаулығы және денсаулықтағы теңсіздіктер жөніндегі ұлттық институтының директоры 2016 жылдың қазан айында NIH зерттеулері үшін жыныстық және гендерлік азшылықтарды (ЖҒА) денсаулықтағы теңсіздік тобы ретінде белгіледі. Осы белгілеу мақсатында директор ЖҒА-ны "лесбиян, гей, бисексуал және трансгендер халықтарды, сондай-ақ жыныстық бағдары, гендерлік идентитігі мен көріністері немесе репродуктивті дамуы дәстүрлі, қоғамдық, мәдени немесе физиологиялық нормалардан өзгеше болатын адамдарды қамтиды" деп анықтады. 2004-2014 жылдар аралығында ағылшын және португал тілдеріндегі жарияланымдарды жүйелі түрде қарау, денсаулық сақтау қызметкерлері тарапынан дискриминация мен гомофобияға байланысты көмекке қол жеткізудегі маңызды қиындықтарды көрсетті. Бұл дискриминация сөздік шабуыл, құрметсіздік, көмек көрсетуден бас тарту, денсаулық туралы ақпаратты жасыру, жеткіліксіз емдеу және тікелей зорлық-зомбылық түрінде көрінеді. Оңтүстік Африкада ерлермен жыныстық қатынаста болатын ерлерге (ЭЖҚ) денсаулық сақтау сапасын талдау бойынша зерттеуде зерттеушілер жеке адамдармен олардың денсаулық тәжірибелері туралы сұхбаттасып, гомосексуал ретінде танылған ЭЖҚ денсаулық сақтауға қолжетімділігінің шектеулі екенін анықтады, себебі олар өз жыныстық бағдарына қатысты кемсітушілік танытпайтын денсаулық сақтау қызметкерлерін жұмысқа алған клиникаларды таба алмады. Сондай-ақ, олар ЖҚЖ-мен емделу үшін келген кезде денсаулық сақтау қызметкерлерінен гомофобтық сөздік шабуылға ұшырағанын хабарлады. ЛГБТ+ пациенттерімен байланысқа қатысты зерттеулер көрсеткендей, денсаулық сақтау қызметкерлерінің өзі ЛГБТ+ пациенттерінің денсаулық мәселелері туралы білімсіздік деңгейі жоғары екенін мойындайды. Еуропаның 17 мемлекеті гендерлік идентитігі туған кездегі гендерінен өзгеше болатын адамдарды стерилизациялауды міндеттейді. 2010 жылы АҚШ-та трансгендерлер мен гендерлік вариациясы бар адамдар арасында жүргізілген сауалнама трансгендерлердің маңызды деңгейде дискриминацияға ұшырағанын көрсетті. Сауалнамаға сәйкес, 19% адам денсаулық сақтау қызметкерінен олардың гендеріне байланысты көмек алудан бас тартқан, 28% адам денсаулық сақтау қызметкерінен қорлық көрген, 2% адам зорлық-зомбылыққа ұшыраған, ал 50% трансгендерлік сезімтал көмек көрсетуге қабілеті жоқ немесе біліктілігі жеткіліксіз дәрігерге қараған. Трансгендерлер арасындағы стигматизация ЛГБТ+ адамдары үшін психикалық денсаулық саласында денсаулықтағы теңсіздік тудырады. Трансгендерлер мен гендерлік вариациясы бар адамдардың психикалық денсаулықтағы теңсіздік деңгейі ЛГБТ+ адамдарына қарағанда жоғары екені анықталды. Мысалы, 2015 жылғы АҚШ трансгендерлік сауалнамасына сәйкес, респонденттердің 39% -ы ауыр психологиялық қиындықтарды бастан өткергенін хабарлады, бұл көрсеткіш жалпы халықта 5% құрады. Психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында (DSM) гомосексуализм 1973 жылға дейін ауру ретінде қарастырылған, ал трансгендерлік статусы 2012 жылға дейін ауру ретінде қарастырылған. ЛГБТ+ денсаулық мәселелеріне қатысты медициналық зерттеулердің деңгейі төмен болғандықтан, ЛГБТ+ емдеуі үшін тиімді стратегияларды бағалау қиындықтарға тап болады. Мысалы, ЛГБТ+ пациенттеріне қатысты медициналық әдебиеттерді қарау, лесбиян және бисексуал әйелдердегі жатыр мойны қатерлі ісігін медициналық тұрғыдан түсінуде маңызды кемшіліктер бар екенін көрсетті. ЛГБТ+ әйелдерінің гетеросексуал әйелдерге қарағанда жатыр мойны қатерлі ісігіне шалдығу деңгейі төмен деп дұрыс емес пікір қалыптасқан, нәтижесінде скрининг деңгейі төмендеген. 2017 жылдың маусымында Еуропалық комиссияның денсаулықтағы теңсіздікті анықтау және азайту мақсатында жүргізілген зерттеуі ЛГБТ+ адамдарының кейбір қатерлі ісіктерге және психикалық ауруларға шалдығу тәуекелі жоғары екенін және бұл тәуекелдерге толыққанды назар аударылмағанын көрсетті. Зерттеуге сәйкес, денсаулықтағы теңсіздіктің себептері: i) гетеросексуалдықты бағалайтын және басымдық беретін мәдени және әлеуметтік нормалар; ii) жыныстық бағдар, гендерлік идентитік және жыныстық ерекшеліктерге байланысты туындайтын азшылық стресі; iii) құрбандыққа ұшырау; iv) дискриминация (жеке және институционалдық); және v) стигматизация.
Денсаулықтағы теңсіздік пен қоршаған ортаға әсер ету
Азшылық топтары қоршаған ортаның зиянды факторларына көбірек бейім, оның ішінде аудандық ресурстардың жетіспеуі, құрылымдық және қоғамдық факторлар, сондай-ақ аурулар мен стрестің қайталанатын циклына алып келетін тұрғын үйлерді бөліп салу. Бізді қоршаған орта жеке адамның мінез-құлқына әсер ете алады және денсаулыққа зиян келтіретін таңдауларға, соның салдарынан денсаулықтың нашарлауына себеп болуы мүмкін. Азшылықтар тұратын аудандарда көбінесе ақ халыққа қарағанда фастфуд желілері көп, ал азық-түлік дүкендері аз болады. Тұрғын үйдің жағдайы, мысалы, зақымдалған үйлер, бала туғандағы жағымсыз салдарлардың қаупін арттырады, бұл қоғамның денсаулығын көрсетеді. Бұл бояулардағы және топырақтағы қорғасынға, сондай-ақ екінші қол түтіні және ұсақ бөлшектер сияқты ішкі ауаның ластануына байланысты болады. Тұрғын үй жағдайы денсаулыққа қауіптің әртүрлі деңгейін тудырып, босану кезіндегі асқынуларға және егде жастағы адамдардың ұзақ мерзімді денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін. Мысалы, АҚШ-тағы кедей латын американдық фермерлер нашар қоршаған ортаның зиянды факторларына тап болады. Бұл топ жұмыста бөлшектер мен пестицидтердің жоғары концентрациясына ұшырайды, бұл олардың арасындағы қатерлі ісік, өкпе аурулары және туа біткен кемістіктердің көбеюіне себепкер болады. Ұлттық бөліну – жылжымайтын мүлік саласындағы ұйымдар мен жеке тұлғалардың дискриминациялық әрекеттерінен туындайтын тағы бір экологиялық фактор, ол тұрғын үй нарығында немесе жалға алуда жүзеге асырылуы мүмкін. Тұрғын үйді бөліп салудың барлық азшылық топтарында байқалатындығына қарамастан, латын американдықтар мен азиялықтарға қарағанда афроамерикандықтар табыс деңгейіне қарамастан бөлінуге бейім. Осылайша, бөліну азшылықтардың жұмыс, медициналық көмек және білім беру ресурстары шектеулі кедей аудандарда шоғырлануына әкеледі, бұл қылмыстық мінез-құлықтың жоғары деңгейімен байланысты. Бұған қоса, бөліну жеке тұрғындардың денсаулығына әсер етеді, өйткені қауіпсіз емес, демалыс орындары мен жасыл аймақтары жоқ аудандар физикалық жаттығуларға қолайлы емес. Дискриминацияға ұшырағанын хабарлаған адамдарда гипертония және басқа да физиологиялық стресске байланысты денсаулық мәселелерінің қаупі жоғары екені анықталды. Қоршаған ортаның, құрылымның, әлеуметтік-экономикалық стресс факторларының жоғары деңгейі психологиялық және физикалық денсаулыққа одан әрі нұқсан келтіріп, денсаулықтың нашарлауына және ауруларға әкеледі.
Денсаулық сақтау
АҚШ денсаулық сақтау жүйесінің маңызды бөлігі – медициналық сақтандыру. АҚШ-тағы медициналық сақтандырудың негізгі түрлері мемлекеттік салықтар есебінен қаржыландырылатын медициналық сақтандыру және жеке медициналық сақтандыруды қамтиды. Мемлекеттік және федералдық салықтар арқылы қаржыландырылатын мемлекеттік сақтандырудың кең таралған мысалдары – Medicaid, Medicare және CHIP. United Health жүргізген сауалнамаға сәйкес, сауалнамаға қатысқан американдықтардың бар болғаны 9%-ы осы медициналық сақтандыру терминдерін түсінеді. 2014 жыл мен 2020 жыл аралығында 11,4 миллионнан астам адам Marketplaces арқылы медициналық сақтандыруға тіркелді. Дегенмен, көптеген Marketplaces медициналық сақтандыру шарттарын толыққанды түсіндірудің орнына, медициналық сақтандырудың өзіне және оның қамтуына көбірек назар аударады. Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінің немесе медициналық сақтандырудың жоқтығы. Конгресс бюджеттік кеңсесінің (CBO) мәліметтері бойынша, 2018 жылы АҚШ-та 28,9 миллион адам сақтандырылмаған, ал 2029 жылға қарай бұл көрсеткіш шамамен 35 миллионға жетеді деп күтілуде. Медициналық сақтандырусыз науқастар көбінесе медициналық көмекті кейінге шегереді, қажетті медициналық қызметтерден бас тартады, дәрі-дәрмектерсіз қалады және оларға көмек көрсетуден бас тартылады. АҚШ-тағы этникалық азшылықтар ақ нәсілділерге қарағанда сақтандырумен қамтылу деңгейі төмен. Мұндай мәселе толыққанды мемлекеттік денсаулық сақтау жүйесі бар елдерде, мысалы, Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметінде (NHS) жоқ. Жеңіл сақтандырылу немесе тиімсіз медициналық сақтандыру. Сақтандырудың жеткіліксіз болуының көптеген себептері бар, бірақ олардың арасында төмен сыйақылар – жеке тұлғалар өз сақтандыру полисі үшін жылдық немесе айлық төлейтін сома, және жоғары шегерімдер – сақтандыру компаниясы кез келген шығындарды өтемес бұрын полис иесінің өз қалтасынан төлейтін сома жиі кездеседі. ACA бойынша, жеке тұлғалар медициналық сақтандыруды сатып алмаған жағдайда, оны төлеуге қабілетті болса да, "Ортақ жауапкершілік төлемі" деп аталатын төлемді төлеуге міндетті болды. Бұл талап американдықтардың медициналық сақтандыру деңгейін арттыруға бағытталғанмен, сонымен қатар көптеген адамдарды мандаттың салдарынан қашу үшін жеткілікті денсаулық сақтауды қамтамасыз етпейтін, салыстырмалы түрде арзан сақтандыру жоспарларына тіркелуге итермеледі.
Пациент пен дәрігердің қарым-қатынас проблемалары
Коммуникация пациенттің тегіне қарамастан, тиісті және тиімді емдеу мен күтім беру үшін маңызды, ал қарым-қатынастағы қателік дұрыс емес диагнозға, дәрі-дәрмектерді тиісінше қолданбауға және кейіннен күтім алмауға әкелуі мүмкін. Пациент пен дәрігер арасындағы қарым-қатынас екеуінің де тиімді түрде коммуникация жасау қабілетіне байланысты. Медициналық қаралылым кезінде тіл мен мәдениет маңызды рөл атқарады. Пациенттердің арасында аз ұлт өкілдері дәрігерлермен байланыс орнатуда қиындықтарға жиі тап болады. Сауалнамаға жауап берген пациенттердің 19%-ы дәрігермен қарым-қатынаста түсініспеушілікке тап болғандарын, дәрігердің тыңдамағанын, сұрақтарына жауап алмағанын айтты. Испан тілді халықтың арасында бұл көрсеткіш 33%-ды құрады. Денсаулық сақтауға қолжетімділік болмағандықтан күтім сапасы төмендеуі мүмкін. Тіл коммуникацияда маңызды рөл атқарады, сондықтан пациент пен дәрігер арасындағы тиімді байланысты қамтамасыз ету үшін күш салу қажет. АҚШ-та ағылшын тілін жетік білмейтін пациенттер үшін тілдік кедергі одан да күшті. Клиникалық қаралымдар кезінде аудармашы қажет екенін айтқан ағылшын тілін білмейтін пациенттердің жартысынан да азы аудармашы алған. Клиникалық қаралым кезінде аудармашының болмауы коммуникация кедергісін күшейтеді. Сонымен қатар, дәрігерлердің ағылшын тілін білмейтін пациенттермен байланыс орната алмауы диагностикалық процедуралардың көбеюіне, инвазивті шараларға және дәрі-дәрмектерді артық тағайындауға әкелуі мүмкін. Тілдік кедергілер кездесулерді жоспарлауға, рецепттерді беруге және түсіністікке кедергі келтіріп қана қоймай, денсаулықтың нашарлауына да себеп болуы мүмкін, бұл емге кешігіп жүгінумен және емдеуге бағынудың төмендеуімен байланысты, бұл АҚШ-тағы босқындардың денсаулығына әсер етуі мүмкін. Көптеген денсаулық сақтау орындарында ағылшын тілін білмейтін пациенттерге аудармашылық қызметтер ұсынылады. Бұл дәрігерлер пациентпен бір тілде сөйлеспеген жағдайда көмектеседі. Алайда, пациенттерге ең жақсы медициналық көмек беру үшін, дәрігермен тілдік үйлесімділік (жанама аудармашы емес) болуы қажет екенін көрсететін дәлелдер көбейіп келеді. Пациент пен дәрігердің тілдерінің сәйкес келмеуі (мысалы, испан тілді пациент пен ағылшын тілді дәрігер) медициналық шығындардың артуына және ұйым үшін шығындардың өсуіне әкелуі мүмкін. Дәрігерлердің мәдени құзыреттілігінің жетіспеуінен қосымша коммуникация мәселелері туындайды. Дәрігерлер пациенттердің денсаулыққа қатысты сенімдері мен әдеттерін бағалауда әділ болуы және жағдаятқа объективті қарауы маңызды. Пациенттің денсаулық пен ауру туралы көзқарасын түсіну диагнозы мен емдеу үшін маңызды. Сондықтан дәрігерлер күтім сапасын жақсарту үшін пациенттердің денсаулық сенімдері мен әдеттерін бағалауы керек. Пациенттердің денсаулыққа қатысты шешімдеріне діни сенімдер, батыс медицинасына сенімсіздік, отбасылық және әлеуметтік жағдайлар ықпал етуі мүмкін, бұл ақ нәсілді дәрігерге беймәлім болуы мүмкін.
Қызмет көрсетушілердің кемсітуі
Қызмет көрсетушілердің кемсітуі – денсаулық сақтау қызметтерін көрсетушілердің белгілі бір нәсілдік және этникалық топқа жататын пациенттерге басқа пациенттерден өзгеше, әдейі немесе бейсана түрде қатысуы. Мұның себебі қызмет көрсетушілердің этникалық/нәсілдік топтарға қатысты стереотиптері болуы мүмкін. Social Science & Medicine журналының 2000 жылғы наурыз айында жарияланған зерттеуіне сәйкес, дәрігерлер аз ұлтты пациенттерге теріс нәсілдік стереотиптерді жиірек тағайындайды. Бұл пациенттің білімі, табысы және жеке ерекшеліктеріне қарамастан болуы мүмкін. Стереотиптердің екі түрі бар: автоматты стереотиптер және мақсатқа бағытталған өзгертілген стереотиптер. Автоматты стереотиптеу – стереотиптердің санасыз түрде белсендіріліп, үкімдерге/мінез-құлыққа әсер етуі. Мақсатқа бағытталған өзгертілген стереотип – клиникалық дәрігердің күрделі шешімдер қабылдауы үшін нақты қажеттіліктері туындағанда (уақыт шектеулері, қажетті ақпараттың жетіспеуі) қолданылатын саналы процесс. Кейбір зерттеулер этникалық аз ұлтты пациенттердің диализден кейін бүйрек трансплантациясын алуға немесе сүйек сынықтарына байланысты ауырсынуды басатын дәрілер алуға ақ нәсілді пациенттерге қарағанда аз мүмкіндіктері бар екенін көрсетеді. Зерттеушілер бұл зерттеуге күмәнмен қарап, дәрігерлер мен пациенттердің емдеу туралы шешімдерін қалай қабылдайтынын анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет дейді. Басқалары кейбір аурулар этникалық топтар бойынша жиі кездесетінін және клиникалық шешімдер әрқашан осы айырмашылықтарды назарға алмайтынын айтады.
Алдын алу шараларының болмауы
2009 жылғы Ұлттық денсаулық сақтау саласындағы теңсіздіктер туралы есепке сәйкес, сақтандырылмаған американдықтар денсаулық сақтауда алдын алу қызметтерін алуға көбінесе құлықсыз. Мысалы, этникалық азшылықтар ішек қатерлі ісігіне жүйелі түрде тексерілмейді және афроамерикандықтар мен испаноязылды халық арасында ішек қатерлі ісігінен болатын өлім-жітім көрсеткіші артқан. Бұдан бөлек, шектеулі ағылшын тілін білетін пациенттер де, маммография сияқты алдын алу денсаулық сақтау қызметтерін аз алуға бейім. Зерттеулер көрсеткендей, кәсіби аудармашыларды пайдалану нәтижесінде фекальдық құпия қанды анықтау, тұмауға қарсы егу және Пап-тест нәтижелеріндегі айырмашылықтар айтарлықтай төмендеген. Ұлыбританияда, NHS құрамына кіретін және пайдаланған кезде тегін болатын, барлыққа қолжетімді Public Health England қызметі, қауіп тобындағы (мысалы, 45 жастан асқан адамдар) кез келген тұрғынға ірі ауруларға (мысалы, ішек қатерлі ісігі немесе диабеттік ретинопатия) қатысты жүйелі тексеру ұсынады.
G20-ның денсаулық сақтау саласындағы бастамасы
2023 жылы G20 қолжетімді денсаулық сақтау үлгілік ауруханалары бағдарламасы аясында Үндістанның Андхра-Прадеш штатының үкіметімен бірлесіп, Аарогияшри жобасының қолдауымен Шрикакулам қаласында 100 төсектік емхана ашылды.
Денсаулық сақтаудағы теңсіздіктер
Денсаулықтағы теңсіздік – бірқатар елдерде қолданылатын термин, ол денсаулық сақтау қызметтеріне салыстырмалы қолжетімділікке қарамастан, екі демографиялық топтың (міндетті түрде этникалық немесе нәсілдік топтар емес) денсаулығындағы айырмашылықты білдіреді. Мұндай мысалдарға жоғары кәсіби статустағыларға қарағанда төменгі кәсіби статустағылардағы аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғары деңгейі, сондай-ақ этникалық азшылық өкілдерінде психикалық денсаулық мәселелерінің жиі кездесуі жатады. Канадада бұл мәселе "ЛаЛонд" есебі арқылы көпшілік назарына жеткізілді. Ұлыбританияда 1980 жылы теңсіздікті көрсету үшін "Қаралар есебі" жарияланды. 2010 жылдың 11 ақпанында Лондон университетінің эпидемиологы сэр Майкл Мармот денсаулық пен кедейлік арасындағы байланыс туралы "Әділ қоғам, салауатты өмір" баяндамасын жариялады. Мармот өзінің тұжырымдамаларын "денсаулықтағы әлеуметтік градиент" деп сипаттады: ең кедей адамдардың өмір сүру ұзақтығы ең байларға қарағанда жеті жылға қысқа, және кедейлердің мүгедектікке шалдығу ықтималдығы жоғары. "Экономист" журналы осы зерттеу туралы баяндамасында, денсаулықтағы осы контекстік теңсіздіктің материалдық себептеріне денсаулыққа зиянды өмір салты – темекі шегудің кең таралғандығы және семіздіктің ең жылдам өсуі Британиядағы кедейлер арасында байқалатынын атап өтті. 2018 жылдың маусым айында Еуропалық комиссия "Еуропада денсаулықтағы теңдік" атты бірлескен іс-қимылды бастады. Еуропалық Одақтың 25 мүше мемлекетінен 49 қатысушы Еуропа бойынша денсаулықтағы теңсіздіктер мен денсаулықты анықтайтын әлеуметтік факторларды жою үшін бірлесіп жұмыс істейді. Италияның қоғамдық денсаулық институтының үйлестіруімен, бірлескен іс-қимыл денсаулықтағы теңсіздіктерді жоюдағы елдер арасындағы айырмашылықты азайта отырып, барлық әлеуметтік топтар арасында денсаулықтағы теңдікті арттыруды мақсат етеді.
Ғылыми зерттеулердегі бейімділіктер
Денсаулықтағы теңсіздіктерді анықтау, олардың қалай туындайтынын және оларды жою үшін не істеуге болатынын зерттеу денсаулықтағы теңдікті қамтамасыз ету үшін маңызды. Алайда, қоғамдағы денсаулықтағы теңсіздікке себеп болатын әлеуметтік құрылымдар зерттеушілер мен денсаулық сақтау мекемелеріне де әсер етеді және олармен қайта өндіріледі. Яғни, медицина және денсаулық сақтау ұйымдары кейбір топтардың қажеттіліктерін басқаларына қарағанда жақсырақ қанағаттандыру үшін дамыған. Медициналық және қоғамдық денсаулық зерттеулерінде бейтараптылықтың көптеген мысалдары бар, бірақ зерттеулердегі шеттетудің негізгі түрлері: 1) Құрылымдық көрінбейтінлік – денсаулыққа қауіп тудырушы факторлардың таралуына немесе нәтижелеріне әлеуметтік факторлардың ықпалын жасыратын деректерді жинау, талдау немесе жариялау тәсілдері. Мысалы, АҚШ-тағы қоғамдық денсаулық сақтау сауалнамаларында нәсіл, этникалық топ және туған жер туралы деректерді жинаудың шектеулі болуы; (2) Институционалды шеттету – зерттеу практикаларында, құралдарда және ғылыми модельдерде шеттетуші әлеуметтік құрылымдарды бекіту, нәтижесінде нормативтік топқа қатысты бейімділік пайда болады. Мысалы, токсикологияда адамды 80 кг салмақты ер адам деп қарастыру; (3) Зерттелмеген болжамдар – зерттеудің барлық аспектілеріне әсер ететін мәдени нормалар мен санасыз бейімділік. Басқаша айтқанда, зерттеушілердің көзқарасы мен түсінігі объективті және баршаға ортақ деп есептелуі. Мысалы, көп тілді сауалнама құралдарындағы тұжырымдамалық эквиваленттіліктің болмауы.
Денсаулықтағы айырмашылықтар мен геномика
Геномдық қолдану клиникалық/медициналық салаларда одан әрі кеңейіп келеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, зерттеулердің нәтижелерінде жеткіліксіз өкілдік етілген қауымдастықтар мен нәсілдер қамтылмаған. Мемлекеттік қаржыландырылатын геномдық зерттеулердің пайдасын кімнің көретіні – маңызды қоғамдық денсаулық сауалы, сондықтан геномдық медицинаны енгізу кезінде әлеуметтік теңсіздік мәселелері одан әрі ушығуына жол бермеу үшін назар аудару қажет. Қазіргі уақытта Ұлттық Адам Геномдық Зерттеу Институты геномдық медицинаның қолжетімділігі мен оны әдетте қатыстырылмаған қауымдастықтарға қолдану мәселелерін шешу үшін Геномика және Денсаулықтағы Теңсіздіктер Тобымен жұмыс істеп жатыр. Денсаулықтағы Теңсіздіктер Тобының директоры Вэнс Л. Бонхам кіші, генетикалық кеңеске қолжеткізудегі, азшылық қауымдастықтарды бастапқы зерттеулерге қосудағы және денсаулықты жақсарту үшін генетикалық ақпаратқа қолжеткізудегі теңсіздіктерді анықтау және жақсырақ түсіну мақсатында команданы басқарады. Дегенмен, прогреске қарай қозғалыс байқалады. Мысалы, қара нәсілділерге пропорционалды түрде көбірек әсер ететін қан қызылшасы (sickle cell disease) ауруы, әрбір 365 туған баланың бірінде кездеседі және гендік терапия арқылы емделеді. 2023 жылдың желтоқсанында АҚШ-тың Азық-түлік және Дәрі-дәрмек Басқармасы (FDA) қызыл қан жасушаларының пішінін өзгертуге арналған және CRISPR/Cas9 деп аталатын гендік өңдеу механизмін қолданатын екі гендік терапияны мақұлдады. Бұл миллиондаған адамның өмір сапасын жақсартады, әсіресе осы ауруға көбірек бейімделген түрлі терілі адамдар үшін.