Кіріспе

Ресейдің мемлекеттік кітапханасы (Российская государственная библиотека) – Ресейдің үш ұлттық кітапханасының бірі. Бұл елдегі ең ірі кітапхана, Еуропадағы ең ірі кітапхана және әлемдегі ірі кітапханалардың бірі. 2017 жылы кітап қоры 47 миллионнан астам бірлікті құрады. Кітапхана Федералдық кітапхана болып табылады және Мәдениет министрлігінің басқаруында, соның ішінде оның қаржылық юрисдикциясында. Кітапхананың негізі 1862 жылы Мәскеудегі Мәскеу қалалық мұражайы мен Румянцев мұражайының ашылуымен қаланды. Бұл мұражай көптеген жинақтардан қалыптасты, оның ішінде граф Николай Румянцевтің кітапханасы мен тарихи жинағы ерекше көзге түседі. 1924 жылы кітапхана Ленин атымен аталып, «Ленин кітапханасы» немесе «Ленинка» деп белгілі болды, ал 1992 жылы қазіргі атауы қабылданды. Кітапхана әртүрлі сәулет стилінде салынған бірнеше ғимараттан тұрады. 2012 жылы кітапханада 275 шақырымнан астам сөрелер болды, оның ішінде 17 миллионнан астам кітап және сериялық басылымдар, 13 миллион журнал, 370 мың музыкалық ноталар мен дыбыс жазбалары, 150 мың карта және басқа да материалдар сақталды. Кітаптар әлемнің 247 тілінде, ал шетелдік бөлімі кітап қорының шамамен 29 пайызын құрайды. 2017 жылы кітап қоры 360-тан астам тілді қамтыды. Кешеннің бір бөлігі болып табылатын Румянцев мұражайы граф Николай Петрович Румянцевтің тарихи жинағына орналасқан, ол Ресей халқына сыйға беріліп, Санкт-Петербургтен Мәскеуге көшірілді. Бұл жинаққа ең алдымен кітаптар мен қолжазбалар, сондай-ақ кең көлемді нумизматикалық және этнографиялық жинақ кірді. Санкт-Петербургтегі Эрмитаж мұражайының коллекциясынан таңдап алынған шамамен 200 картина және 20 мыңнан астам гравюралармен бірге оларды Пашков үйінде (Кремльдің жанында 1784-1787 жылдар аралығында салынған сарай) көруге болады. Ресей императоры Александр II мұражайдың ашылуына А.А. Ивановтың «Халық алдындағы Христос» картинасын сыйға берді. Графтың жомарттығына қатты әсерленген Мәскеу тұрғындары жаңа мұражайға оның құрметіне ат қойып, кіреберісіне «Граф Румянцевтен жақсы білім үшін» деген жазу ойып жазды. Келесі жылдары мұражайдың жинағы көптеген заттар мен қаржылық сыйлықтар есебінен өсіп, жақын арада Батыс Еуропа суреттерінің одан да маңызды жинағы, антикалық жинақ және иконалардың үлкен коллекциясы пайда болды. Шындығында, жинақ соншалықты өсті, көп ұзамай Пашков үйінің үй-жайы жеткіліксіз болды, ал 20 ғасырдың басында мұражайдың жанында суреттерді орналастыру үшін қосымша ғимарат салынды.

Ленин кітапханасы

Қазан төңкерісінен кейін мазмұны қайтадан зор өсті, ал орын жетіспеушілігі қайтадан шұғыл мәселеге айналды. Сонымен қатар, мұражайды қаржыландыруға бөлінген қаражаттың көп бөлігі бірнеше жыл бұрын ғана аяқталған және Румянцев мұражайының рөлін атқарып жатқан Пушкин мұражайына бағытталды. Сондықтан 1925 жылы Румянцев мұражайын тарату және оның коллекцияларын елдің басқа мұражайлары мен мекемелеріне тарату туралы шешім қабылданды. Осылайша, коллекциялардың бір бөлігі, әсіресе Батыс Еуропа өнері мен антиквариаты Пушкин мұражайына берілді. Пашков үйі (Моховая көшесі, 3) Ресей мемлекеттік кітапханасының Ескі ғимараты деп аталды. Моховая және Воздвиженка көшелерінің бұрышындағы Ескі мемлекеттік архив ғимараты бұзылып, оның орнына жаңа ғимараттар салынды. 1925 жылы кітапхана В.И. Ленин атындағы КСРО Мемлекеттік кітапханасы болып қайта аталды. Оны «Ленинка» деп те атайды. Ленин кітапханасының жаңа ғимараттарының дизайнын анықтау үшін 1927 жылдың желтоқсанында конкурс жарияланды. Конкурсқа қатысу ашық болды, сонымен қатар бірқатар сәулетшілер шақыру арқылы қатысты. Бірінші кезеңде бір команда жеңіске жетсе, Владимир Щуко мен Владимир Гельфрейхтен құралған команданың тағы бір жобасы таңдалды. Бұл жоба одан әрі маңызды өзгерістерге ұшырады. Бірінші кезеңнің құрылысына 1929 жылы рұқсат беріліп, 1930 жылы басталды. Атақты мүсіншілердің қатарында Матвей Манизер де болды. Ғимараттың шатырында бірнеше мүсін орнатылған. Бірінші кезең 1941 жылы көбінесе аяқталды. Осы процесте ғимарат 1927-1928 жылдарғы жобалардың қатаң модернистік стилінен ауысып, Щуко мен Гельфрейх бірлесіп жобалаған Советтер сарайының модернизацияланған неоклассицизмдік сыртқы белгілерін алды. Щуконың жоспарының соңғы бөлігі – 250 орындық оқу залы 1945 жылы ашылды, ал қосымша құрылыстар 1960 жылға дейін жалғасты. Осы кезеңде кітапхана «жаппай кітапхана» деп танылды. Ленин кітапханасы – орталық кітапхана, ұлттық қойма, кітапхана ісіне байланысты салалардағы ғылыми-зерттеу институты және библиографиялық көрсеткіштерді дайындау орталығы болды. Оның мүсіндері оны «КСРО-да коммунизмнің дамуына үлес қосатын» мекеме ретінде көрсетті. Күнделікті келушілер саны шамамен 5000-6000 адамды құрады. [[Файл:Moscow RSL басты ғимараты asv2019 06 img1.jpg|thumb|Үшінші оқу залы, ең ірісі. Анықтама және библиографиялық бөлім оқырмандарға кітаптарды табуға көмектесті. Кітапхана басқа кітапханаларға кітап таңдауда да көмек көрсетті. Мұндай ұсыныстар үш жүзден астам бетке жете алатын. 1961 жылы кітапхана штатында 1750 кітапханашы, 400 техникалық қызметкер, сондай-ақ үй шаруашылығы және қосымша қызметкерлер болды. Кітапхана қоры жылына екі рет тазартылып, жыл бойы бақыланды. Жағдайы нашар кітаптар Сақтау бөліміне жіберілді. Бұл бөлім бір жыл ішінде 380 мың бетке қарады. Микрофильмдерді сақтауға Арнайы кинематография институты көмектесті. 1961 жылға дейін Ленин кітапханасы ғана микрофильмдерді жеткілікті мөлшерде өңдеуге және көшіруге лайықты жабдықталған еді. Евгений Пауэр кітапханада «12 камерадан тұратын микрофильмдік зертхана бар екенін, оның алтауы гибридтік конструкциялы, Eastman Kodak Microfile бас, мачта және линзасы; неміс үлгісіндегі фототақта және жарықтандыру; және орыс дизайны мен өндірісінің кітап тірегі» деп атап өтті. 1968 жылы ғимарат толық сыйымдылыққа жетті, кітапхана Химкиде газеттерді, ғылыми еңбектерді және негізгі қоймалардан сұраныс аз кітаптарды сақтауға арналған жаңа қойманың құрылысын бастады. Химки кітапханасының бірінші кезеңі 1975 жылы аяқталды.

Ресей мемлекеттік кітапханасы

1992 жылы кітапхана президент Борис Ельциннің жарлығымен Ресей мемлекеттік кітапханасы деп қайта аталды. Оның ұлттық кітапхана мәртебесі 1994 жылы қабылданған «Кітапхана ісі туралы» федералды заңмен бекітілді. Кітапхананың ұлттық ролі мемлекеттік және шетелдік құжаттарды сақтау, қарулы күштерге кітапханалық қызмет көрсету және кітапханааралық жүйе орталығы болып табылады. Ресей мемлекеттік кітапханасы, ұлттық кітапхана мәртебесін ресми алғанға дейін, Ресейдің Ұлттық кітапханасының алдыңғы нұсқасы – Ресей Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасының М.Я. Салтыков-Щедрин атындағы мемлекеттік қоғамдық кітапханасымен (1795 жылдан бері ұлттық кітапхана қызметін атқарып келген) белгілі бір деңгейде ынтымақтастық байланыста болды. Ресей мемлекеттік кітапханасы ұлттық кітапхана мәртебесін алғаннан кейін, екі кітапхана 1996 жылы заңмен тіркелген түсімдерді сақтау және дубликаттарды болдырмау сияқты мәселелер бойынша ынтымақтастық аясын белгіледі. Кітапхана өз қорындағы «жеңіс трофейлері» саналатын заттарды анықтау және құжаттау жұмыстарын жүргізеді. Пашков үйінің қайта жаңарту жұмысы 2007 жылы аяқталды. Соңғы жылдардағы маңызды көрме алаңдарының бірі – Иванов залы. Кітап мұражайы тұрақты көрме ретінде жұмыс істейді. Кітапхана түрлі шараларды өткізеді. Мысалы, 2019 жылдың мамыр айында Noize MC ең ірі оқу залында лекция оқыды, ал одан кейін кітапхананың кіреберісіндегі мәрмәр баспалдақ алдында басқа рэп орындаушылары концерт берді. 1899 жылға қарай Мәскеулік қоғамдық және Румянцев мұражайының кітап қоры 500 мың томға жеткен, ал келесі екі онжылдықта 1 миллион томнан асып түсті. Кітап қоры сатып алыну және экспроприация арқылы айтарлықтай кеңейтілді және кем дегенде 1973 жылға дейін ең ірі болып сақталды. 1959 жылы Ленин кітапханасының кітап қоры 20 миллионнан асты. Кітап қорында VI ғасырға жататын қолжазбалар жинағы, Иван Федоровтың «Апостолы» (1564 жыл) және Николай Коперник, Чарльз Дарвин және Исаак Ньютонның алғашқы басылымдары бар. Біріккен Ұлттар Ұйымының құжаттары 250 мыңнан астам. Кітап қорында карталар, әскери әдебиет, музыка және дыбыс жазбалары, шығыс әдебиеттері, газеттер және диссертациялар бар. 2017 жылы кітап қоры 360 тілде 47 миллионнан асты. Оның алғашқы кітап қорына 900 мың орыс тіліндегі диссертация кірген. Біріккен Ұлттар Ұйымының «Дүниежүзілік естелік» бағдарламасы Архангельск Евангелиясы (1092 жыл) және ескі орыс газеттері, карталары, плакаттары сияқты цифрланған материалдармен айналысты. Электрондық кітапхананың бастапқы кітап қорын цифрландыру жобалары АҚШ Конгресс кітапханасы және Еуропалық Одақпен бірлесіп жүзеге асырылды. Музыка саласында ескі баспа музыканы цифрландыру оны сақтауға және зерттеушілерді қоса алғанда, қызығушыларға оңай қол жеткізуге мүмкіндік береді. Цифрландыру бағдарламасы мұқабалар мен иелерінің белгілері сияқты көркемдік ерекшеліктерді де сақтауға тырысады. Диссертациялық кітапхана 2003 жылы құрылды. Оның жыл сайынғы толықтырылуымен бірге, Диссертациялық кітапхананың виртуалды оқу залдарының саны да артты, оның ішінде басқа елдердегі залдар да бар.

Зерттеу және жарияланымдар

Кітапхана – кітапхана ғылымы және оған байланысты салалардағы ғылыми-зерттеу мекемесі. Ленин кітапханасы, оның ішінде Кітапханалық нұсқаулық және зерттеу бюросы, көптеген басылымдар жинағы, нұсқаулықтар мен каталогтар, кітаптарды насихаттау материалдары, библиографиялық тізімдер, әлеуметтік-саяси тақырыптарға арналған еңбектер, техникалық басылымдар мен өнерге қатысты материалдарды қамтыды. «Bibliotekovedenie» (Орыс кітапхана ғылымы журналы) [ru] 1952 жылы құрылып, 1993 жылы қазіргі атауын алды. «Мәдениет обсерваториясы» журналы 2004 жылы жарық көрді. «Восточная коллекция» журналы 1999-2015 жылдар аралығында шығарылды, осы кезеңде 61 саны жарық көрді, онда 1200-ден астам мақала жарияланды. «Пашков дом» баспасы 1998 жылы құрылып, кітапхананың баспагері ретінде жұмыс істейді. Кітапхана туралы кітаптарға С.В. Житомирскаяның «Просто жизнь» және В.В. Федоровтың (ред.) «Российская государственная библиотека» кіретінін атауға болады.