Кіріспе

Француз Полинезиясының экономикасы дамыған елдердің қатарында, оның қызмет көрсету секторы 75%-ды құрайды. Француз Полинезиясының жан басына шаққандағы ЖІӨ шамамен 22 000 долларға жетеді, бұл Тынық мұхиты аймағындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі.

Өткен экономика

Француз отарлауына дейін, қазіргі Француз Полинезиясын құрайтын Полинезия аралдары өзін-өзі қамтамасыз ету экономикасына негізделген. Жұмыс ауыр түрде ұйымдастырылып, Арийлер билеуші сыныбы мен дін қызметкерлерінің басшылығымен бүкіл қауымдық деңгейде атқарылды. Ауыл шаруашылығы өндірісі үшін таулар террасалармен жабдықталды, өзендердің жағалаулары тас қабырғалармен бекітілді, атоллдарда үлкен траншеяларда жасанды топырақ жасалды, ал тірі балықты ұстап, сақтайтын корал тас қабырғаларынан жасалған ірі жүйелер құрылды. Өндірістің нәтижелері билеуші топ тарапынан халық арасында бөлістірілді. Еуропалық кемелермен байланыс орналысқаннан кейін, шетелдік аурулар халықтың көп бөлігін құртты, ал христиандық сенімдер мен дін қызметкерлері осы аралдардың мәдениетінде үлкен өзгерістерге әкелді. Азықтандыруға қажетті халық саны азайғандықтан, жан басына шаққанда жер көлемі артты, ал жерді пайдалану отбасының күнкөрісіне қажетті шектеулі өндіріске қарай өзгерді. Халықтың лагуна мен теңіз саудасына көбірек сүйенгендіктен, қоныстар теңіз жағалауларына жақынға жылжыды. Еуропалық кемелер су, тұздалған шошқа еті, кептірілген балық және жаңа жемістер сатып алу үшін осы аралдарда тоқтап тұратын. Француздар, ағылшыздар және американдықтар қоныстанғаннан кейін, ауыл шаруашылығының бір бөлігі апельсин, копра, кофе, мақта және ваниль экспортына бағытталды. Олар Таитиден қара інжу-маржан мен сандал ағашын да экспорттады. Сандал ағашы дерлік жоғалып кетті, мақта өндірісі қысқа ғасырға созылды, АҚШ-тың оңтүстігі Азамат соғысынан қалпына келгеннен кейін, ал кофе мен апельсин ағаштары импортталған аурулардан зардап шекті, бұл экспортты тоқтатты. Копра мен ванильдің бағалары мен әлемдік бәсекелестік 20-ғасырдың екінші жартысында осы өнімдерге елеулі әсер етті, бірақ олар әлі де өндірілуде. Макатеадағы гуано кені 1917 жылы ашылып, 1966 жылы қорлар таусылғаннан кейін жабылды. 1962 жылы Франция аймаққа әскери қызметкерлерді орналастырды және Моруроада ядролық сынақтарды бастады. Француз Полинезиясының экономикасы әскери және дамып келе жатқан туристік индустрияны қолдау үшін қызмет көрсету саласына көшті.

21 ғасыр

Қазіргі уақытта туризм ЖІӨ-нің шамамен 13% құрайды және шетелдік валюта түсірілімінің басты көзі болып табылады. Туристік индустрия 2001 жылғы 11 қыркүйектегі террористік шабуылдар мен 2008 жылғы экономикалық дағдарыстан ауыр зардап шекті және содан бері толыққанды қалпына келген жоқ. Жыл сайын шамамен 160 000 турист келеді. Жергілікті билік көбінесе шетелдік инвестициялармен және француздық салық жеңілдіктерімен салынған жоғары деңгейдегі қонақүйлермен жабдықталған элиталық туризм нарығын дамытуға бағытталған, бірақ осы инвестициялардың көпшілігі бірнеше жылдан кейін жабылады. Субсидияланатын әуе компаниясы Air Tahiti Nui Франция, Лос-Анджелес, Жапония және Қытайдан туристер әкеледі. Air France және Air New Zealand сияқты басқа да компаниялар жұмыс істейді. Шағын өңдеу өнеркәсібі негізінен ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдейді. Ваниль мен інжу-маржан оның негізгі экспорттық тауарлары болып табылады. Мемлекеттік басқару ЖІӨ-нің маңызды бөлігін құрайды және тұрақты жұмыспен қамтуды қамтамасыз етеді. Франция республикасы білім беру, сот жүйесі, денсаулық сақтау, жандармерия (әскери полиция) және әскери салалардағы қызметкерлердің жалақысын төлейді. Жергілікті билік ауыл шаруашылығы министрлігі сияқты өз әкімшілігін басқарады және мектептер сияқты кейбір салалардың әкімшілік ғимараттарын қадағалайды. Жергілікті билік субсидиялар мен даму бағдарламалары арқылы экономиканың үлкен бөлігіне әсер етеді. Экономиканың кейбір салаларында шағын экономиканың мөлшеріне, үлкен мұхит кеңістігінде шашыраңқы орналасқан шағын аралдар елінің ерекшеліктеріне және үкіметтің субсидиялар мен мемлекеттік компаниялар арқылы іс-қимылына байланысты жартылай монополиялық топтар пайда болады. Кейбір секторларда көлденең және тік интеграцияның күшті тенденциялары байқалады. Соңғы кезде жергілікті билік бәсекелестікті сақтауға және ірі компаниялардың өсуін реттеуге тырысады, бірақ көптеген қиындықтарға тап болады. Мысалы, ірі супермаркеттер желісінің жергілікті фермерлермен жасасқан келісімдерін бұзып, өз өндірісін дамытуына тосқауыл қою мүмкін болмады. Алайда, екі жергілікті тасымалдау компаниясының бірігуіне кедергі келтіріліп, кейбір тасымалдау бағыттарында монополияның алдын алды. Аралдар арасындағы тауар тасымалдау бағасын үкімет белгілейді және ауыл шаруашылығы өнімдері немесе құрылыс материалдары сияқты тауарларды тасымалдауға субсидиялар беріледі. Кейбір тауарлардың баға маржасы жергілікті билік тарапынан бақыланады, бұл әртүрлі архипелагтар арасындағы баға айырмашылығын азайтуға көмектеседі. Импорттық салықтар мен қосымша құн салығы жергілікті билік органдары белгілейді және жинайды, сондай-ақ ауыл шаруашылығы мен табиғатты аурулар мен бөгде түрлерден қорғау үшін қандай импортқа рұқсат етілетінін қадағалайды. Халықтың көп бөлігі полинезиялық және еуропалық текті адамдардан тұрады. Халықтың шамамен 5% Азиядан шыққан, олар 19 ғасырда мақта далаларында жұмыс істеу үшін әкелінген шаруалардың ұрпақтары. Олар экономиканың әкімшілік және сауда салаларында жұмыс істейді. Соңғы кездегі қала тұрғындарының көпшілігі мемлекеттік басқару және шағын және орта кәсіпкерлікпен айналысады.

Ауыл шаруашылығы

Полинезиялықтардың көпшілігі ауыл шаруашылығында таро, уфи, касава және тәтті картоп сияқты дәстүрлі өнімдерді өсіріп, өздерін қамтамасыз етеді. Шағын балық аулаумен қатар, ақшалай табыс үшін аз ғана артық өнім сатылады. Азиялық шаруалар жергілікті нарыққа еуропалық және азиялық көкөністер өндіреді. Мореа аралында ананас өсіріліп, жергілікті нарық пен шырын зауытына жіберіледі. Маупити мен Хуахине аралдарында қарбыз өсіріледі. Таити мен Тахада ром дайындау үшін аз мөлшерде қант қамысы өндіріледі. Таитиде аз мөлшерде жаңа сүт өндіріледі, көбінесе жергілікті йогурт зауытына, себебі халықтың көп бөлігі Франция мен Жаңа Зеландиядан келген UHT және құрғақ сүт ішеді. Француз Полинезиясында сиыр, шошқа және тауық соятын бір ғана қасапхана бар. Жергілікті сиыр еті өндірісі өте шектеулі және көбінесе жергілікті консервіленген сиыр еті зауытын қамтамасыз етуге қолданылады. Еттің көп бөлігі Жаңа Зеландиядан келеді, бұл осы елдің жаңа ет экспортының шамамен 10% құрайды. Екі шұжық фабрикасы жергілікті және импорттық шошқа етінен шұжық, колбаса және паштет шығарады. Копра өндірісі үкімет тарапынан көп субсидияланады, себебі оны алыс аралдарға, мысалы Туамоту атолдарына әлеуметтік қолдау ретінде қарастырады, онда экономикалық қызмет мүмкіндіктері шектеулі. Копра Хуилери де Таитиде кокос майын өндіру үшін ұнтақталады, ол көбінесе моной жасауға қолданылады. Кокос тұйық қалдықтары мал мен шошқаға жем ретінде пайдаланылады, ал артығы Жаңа Зеландияға экспортталады. Ваниль өндірісі Мадагаскардағы жағдайға тікелей байланысты. Ванильдің басты жеткізушісі Мадагаскарды тайфун соққанда, нарықтағы баға күрт өсті және жергілікті полинезия үкіметі ваниль шаруашылықтарын дамыту үшін субсидиялар мен несиелерден тұратын ірі бағдарламаны бастады. Полинезия өндірісі артып, Мадагаскар қалпына келгенде бағалар төмендеді және көптеген полинезиялық шаруалар ваниль өсімдіктерін күтуді тоқтатты. Өсімдіктер нәзік, сондықтан тәжірибелі шаруалардың үнемі күтімі қажет. Аурулар мен жәндіктер өнімді күрт азайтуы мүмкін, ал ваниль бағасы төмен болғанда қолданылатын химиялық заттардың құны шаруаларға ауыр тиеді. Ваниль өндірісі төмендегенде баға көтеріледі және үкімет жаңа даму бағдарламасын бастап, жаңа цикл басталады. Таитидің құрғатылған ванилінің халықаралық нарықтағы жоғары бағасына қарамастан, оның ерекше сорты мен сапасының арқасында ол әдетте жоғары сатылы нарықта сатып алушыларды табады. 1990 жылдары нони жемісінің шырынының пайдалы қасиеттеріне байланысты оның коммерциялық өндірісі басталды. Экспорт көбінесе Солтүстік Америка нарығына бағытталды. Бірақ бұл өнім ұзаққа созылмады, 2005 жылы 7000 тоннадан 2008 жылы 2000 тоннаға дейін төмендеді, себебі өсімдік кез келген тропикалық климатта, әсіресе еңбек құны төмен және жері көп елдерде оңай өсіріледі. Рангироа атолында шарап өндіретін шағын шарап шаруашылығы бар, ол тропикалық аралдағы коралл топырағында өсірілген жүзімнің сирек кездесуі мен ерекшелігін пайдаланып, жоғары сатылы нарыққа бағытталған.

Электр энергиясы

2004 жылы Француз Полинезиясының электр энергиясын өндіруі 477 ГВт·сағ құрады. 1998 жылы Француз Полинезиясының электр энергиясының 59,72% -ы жанармайдан, ал қалғаны су электр станцияларынан алынды.

Ақшалай валюта

Француз Полинезиясы Comptoirs Francais du Pacifique франкі (CFPF) валютасын пайдаланады, 1 CFP франкі 100 сантимге бөлінеді. Бұрынғыда CFP франкі бір Тынық мұхит франкіне 0,055 француз франкінің нақты ресми бағамымен байланысты болған. Франция 1999 жылы валютасын евроға ауыстырғанда, бұл тұрақты байланыс сақталды, сондықтан қазіргі бағам бір евроға шамамен 119,26 Тынық мұхит франкі (1 евро – дәл 6,55957 француз франкі). 2016 жылы айырбас бағамы 1 АҚШ долларына 110,2 CFP франкіне тең болды.