Кіріспе

Венгрия саяси партиясы – Христиан-демократиялық халық партиясы (Kereszténydemokrata Néppárt, KDNP) – Венгриядағы оңшыл христиан-демократиялық саяси партия. Ол ресми түрде биліктегі «Фидес» партиясымен коалиция құрған серіктес, бірақ көбінесе «Фидес» партиясының серік партиясы саналады. 1990 жылдан бері партия өз күшімен парламентке өте алмай келеді (соңғы рет 1994 жылы), себебі ол сайлаудағы 5% шегінен өте алмады. «Фидес» партиясы болмаса, оның қолдауы қазіргі таңда мөлшерлеуге келмейтіндей төмен деңгейге жеткен, тіпті «Фидес» партиясының жетекші саясаткері Янош Лазар үкіметті коалициялық үкімет деп санамайтынын айтты.

Тарих

Партия 1944 жылғы 13 қазанда КДНП деген атпен венгр католик мемлекет қайраткерлері, зиялылары және дін қызметкерлері тарапынан құрылды. Бұл партия соғысқа дейінгі Бірыңғай Христиандық партиясының мұрагері болды. Құрылтайшылардың арасында епископ Вилмос Апор, Бела Ковриг (Клуж-Напока университетінің президенті), Варга Ласло (саясаткер, 1910–2003), граф Йозеф Палффи, этнограф Сандор Балинт және саяси журналист Истван Баранкович болды. Ол азаматтық ұйым – Католиктік әлеуметтік халық қозғалысының (KSzN) бір бөлігі болды. 1945 жылдың басында олар Баранковичті бас хатшы етіп сайлады. Жаңа KDNP Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында төрт-бес ай ғана жартылай заңдылықтан пайдаланды. Соғыс аяқталғаннан кейін коммунистік үкімет оны заңдастыруға немесе одан әрі жұмыс істеуге рұқсат беруден бас тартты. Варга мен Баранковичтің тырысуларына қарамастан, оларға жұмыс істеуге және сайлауға қатысуға ресми рұқсат берілмеді. Партияның бірнеше негізін қалаушылары, Варга сияқты, «Арроу Крос» партиясының жасақтарымен бірнеше күнге қамауға алынды. Осы уақытта партия мүшелерінің кейбіреулері Баранкович коммунистік билікке тым аз сыйлықтар үшін тым көп уәде берді деп айтты, және екі фракция арасында шиеленіс күшейді: Баранкович басқаратын христиандық-социалистік сол қанат және Йозеф Миндсентидің сенімді серігі Йозеф Палффи басқаратын консервативті дін қызметкерлерінің оң қанаты. Сол қанат партияда үстемдікке ие болды, және 1945 жылғы 8 мамырда Баранкович Палффиді президенттік лауазымнан ауыстырды. Партия өзінің атын Демократиялық халық партиясы (ДНП) деп өзгертті, ал Палффи басқаратын топ KDNP деп аталатын жаңа партия құрды, бірақ кеңестік ықпалдың күшеюіне байланысты оның заңды статусы сақталмады. 1947 жылғы сайлауда ДНП халықтың дауысы бойынша екінші орынды иеленді және 411 орынның 60-ын жеңіп алды. ДНП демократиялық және антикоммунистік ұйым болды. 1949 жылы Матиас Ракоси Баранковичтен партия жетекшілерінен кардинал Миндсентиге қарсы көрсетілген сот процесіне көмектесуді сұрады, ол бұл кезде түрмеде ауруға шалдыққан болатын. Баранкович бас тартты және партиясын тастап, американдық дипломаттың машинасымен Австрияға қашты. Көптеген адамдар оның үлгісін ұстанды, ал басқалары коммунистермен тұтқындалды. Партия 1949 жылдың қаңтарында таратылды.

Қайта құру және қазіргі заман

Партия 1989 жылы қазіргі атауымен қайта құрылды. Тарихи партия мен қазіргі партия арасындағы байланыс күмәнді, бірақ оның қайта құрылуына түпнұсқа партияның Ласло Варга сияқты көрнекті мүшелері қатысты. Партия 1990 жылғы парламенттік сайлауда 21 орын жеңіп алды және Венгрия Демократиялық форумы (MDF) және Тәуелсіз шағын шаруашылық иелері, аграрлық жұмысшылар және азаматтық партия (FKgP), сондай-ақ кейіннен Біріккен шағын шаруашылық иелері партиясы (EKGP) құрамында үкіметке кірді. 1994 жылғы сайлауда KDNP Ұлттық Ассамблеяда 22 орын иеленді және Венгрия Социалистік партиясы (MSZP) мен Еркін демократтар альянсы (SZDSZ) арасындағы жаңа коалицияға оппозицияда қалды. 1998 жылғы сайлауда партия барлық орындарынан айырылды. 2002 жылы Орталық партиямен бірлескен тізім құрды, бірақ тағы да бірде-бір орын жеңе алмады. 2005 жылы KDNP сайлауда ынтымақтастық туралы Fideszбен келісімге келді, нәтижесінде KDNP Ұлттық Ассамблеяда өкілдік алды. 2006 жылғы сайлауда бұл альянс күшейіп, тізім бойынша дауыстардың 42,0%-ын және Ұлттық Ассамблеядағы 386 депутаттың 164-ін жеңіп алды. Партия 23 депутаттан тұратын жеке парламенттік фракция құруға шешім қабылдады. Fidesz-KDNP альянсы 2010 жылғы сайлауда жеңіске жетті, KDNP өзінің орын санын 36-ға дейін арттырды; партия төрағасы Зсолт Семжен вице-премьер және ұлттық саясат министрі болып тағайындалды. Альянс 2014 және 2018 жылғы сайлауларда да жеңіске жетті, бірақ KDNP депутаттарының саны 16-ға дейін азайды. Қазіргі уақытта партия төртінші Орбан үкіметінде екі министрді қамтиды: партия төрағасы Зсолт Семжен (Премьер-министрдің орынбасары және ұлттық саясат, дін істері және ұлттар министрі) және Янош Сули (Пакс атом электр станциясындағы екі жаңа блокты жоспарлау, салу және іске қосу министрі). Көптеген сарапшылар бұл партияны Fidesz-дің серік партиясы деп санайды. Fidesz болмаса, оның қолдауы бағаланбайды, тіпті Fidesz-дің жетекші саясаткері Янош Лазар 2011 жылы Fidesz үкіметті коалициялық үкімет деп есептемейтінін мәлімдеді. KDNP Еуропалық халық партиясының (EХП) мүшесі. Оның одақтасы Fidesz-дің мүшелігі 2019 жылдың 20 наурызында тоқтатылып, оның Еуропарламент депутаттары 2021 жылдың 3 наурызында ЕХП тобынан шықты, бірақ KDNP еуропалық байланысын сақтап, олардың жалғыз Еуропарламент депутаты Гьёрги Хёльвеньи одан кейін Венгриядан ЕХП тобының жалғыз өкілі болды.

Идеология

KDNP – оңшыл, консервативті христиандық-демократиялық партия. Бұл партия Венгрияда дәстүрлі некеге, абортқа және иммиграцияға қарсы ұстанымымен танымал, оның өкілдері Еуропа Конституциясын құру туралы шартқа қарсы дауыс берді, себебі ол Еуропаның христиандық мұрасына сілтеме жасамады, бірақ партия өзін еуроскептик деп есептемейді. KDNP христиандық құндылықтарды негізге ала отырып, жексенбі күндері сауда-саттыққа қатаң шектеуді («еркін жексенбі», олар солай атады) ұзақ уақыт бойы қолдады. Парламент бұл мәселе бойынша 2014 жылдың 14 желтоқсанында дауыс берді және заң 2015 жылдың 15 наурызында күшіне енді (жексенбіде дүкендер жабық болар еді, өйткені бұл күн Венгрияда мемлекеттік мереке болып табылады). Қоғамның пікірі көбінесе бұл шешімге қарсы болды. 2015 жылдың көктемінде жүргізілген үш сауалнамада қарсылық 64% (Szonda Ipsos), 62% (Medián) 59% (Tárki) көрсеткішін құрады. Мамыр айының соңында Medián компаниясы жүргізген сауалнамаға сәйкес, сауалнамаға қатысқандардың 72% жаңа заңға қарсы болды, тіпті Fidesz-KDNP сайлаушыларының көпшілігі де оған қарсы болды. Оппозициялық партиялар мен жеке тұлғалар бірнеше рет халық референдумы ұйымдастыруға тырысты. 2015 жылдың қарашасына дейін 16 рет әрекет жасалды, бірақ түрлі бюрократиялық себептермен ешқайсысы мақұлданбады, 2016 жылдың басында Венгрия социалистік партиясы бастаған әрекеттердің бірі ғана сәтті аяқталды. Үкімет референдум өткізуге мәжбүр болудың орнына (бұл оппозициялық партияның үлкен жетістігі ретінде қабылдануы мүмкін еді, тіпті заңға Fidesz сайлаушыларының көпшілігі де қарсы болса да) 2016 жылдың сәуірінде тыйымды алып тастады.

Ұлттық жиналыс

Сайлау жетекшісі Ұлттық дауыс Орын +/– Статусы Дауыс % 1945 Иштван Баранкович 2,697,137 57.03 (#1) Жаңа 1947 824,259 16.50 (#2) 58 Сайлау жетекшісі SMCs MMCs Орын +/– Статусы Дауыс % Дауыс % 1990 Сандор Керестес 287,614 5.80 (#5) 317,183 6.46 (#6) Жаңа 1994 Ласло Суржан 397,887 7.37 (#6) 379,573 7.03 (#5) 1 1998 Дьердь Гичи 129,791 2.90 (#8) 116,068 2.58 (#8) 22 2002 Ласло Варга 182,256 3.24 (#4) 219,029 3.90 (#4) 0 2006 Золт Семжен 2,269,241 41.99 (#1) 2,272,979 43.21 (#2) 23 2010 2,732,965 53.43 (#1) 2,706,292 52.73 (#1) 13 Сайлау жетекшісі Сайлау округінің партиялық тізімі Орын +/– Статусы Дауыс % Дауыс % 2014 Золт Семжен 2,165,342 44.11 (#1) 2,264,780 44.87 (#1) 20 2018 2,636,201 47.89 (#1) 2,822,451 49.27 (#1) 0 2022 2,823,419 52.52 (#1) 3,060,706 54.13 (#1) 2

Еуропалық Парламент

Сайлау жылы # жалпы дауыс саны % жалпы дауыс үлесі # жеңілген орын саны +/ Ескертпелер 2009 1,632,309 56.36% (#1, Fideszбен) 1 2014 1,193,991 51.48% (#1, Fideszбен) 0 2019 1,824,220 52.56% (#1, Fideszбен) 0