Кіріспе

Оңтүстік Африканың Гаутенг провинциясындағы жоғары жылдамдықты экспресс қалалық теміржол жүйесі.

Gautrain Йоханнесбург, Претория, Кемптон Парк және О. Р. Тамбо халықаралық әуежайын байланыстырады. Gautrain-мен Сандтоннан О. Р. Тамбо халықаралық әуежайына 15 минут, ал Тшванедегі Преториядан Йоханнесбургтегі Парк станциясына 35 минут жұмыс істейді. Gautrain-де 10 станция бар. О. Р. Тамбо халықаралық әуежайы станциясын қоспағанда, барлық станцияларға жолаушыларды тасымалдау үшін автобустар, шаттлдар және шағын автобустар қызметтері қолжетімді.

Темір жол

Gautrain жүйесі ресми түрде үш желіні қамтиды. Іс жүзінде, үш желінің екеуі бірдей инфрақұрылым мен пойыз құрамын пайдаланады: Шығыс-Батыс желісінде, О.Р. Тамбо халықаралық әуежайына бағытталған бағытта, қалалық және әуежай жолаушылары әртүрлі вагондарда тасымалданады. Родсфилд станциясында әуежайға арналған вагондардың есіктері ашылмайды, ал әуежай станциясында қалалық вагондардың есіктеріне кіру мүмкін емес. Желілердің терминалдары, Қызмет басталуы, Жаңа кеңейту, Ұзындығы (км), Станциялар Солтүстік/Оңтүстік қалалық қызметі, Хэтфилд Парк, 2 тамыз 2011, 7 маусым 2012, 8. Шығыс/Батыс қалалық қызметі, Родсфилд, Сандтон, 8 маусым 2010, — , 3. Әуежай қызметі, О.Р. Тамбо халықаралық әуежайы, Сандтон, 8 маусым 2010, — , 3. Барлығы: 80, 10.

Автобус

Gautrain жүйесінде кеңейтілген қоректендіруші автобустар желісі бар. Кейбір бағыттарда үлкен автобустар, ал кейбіреулерінде микроавтобустар – көліктік ван сияқты көліктер қызмет көрсетеді. Centurion станциясына 6 бағыт, Midrand станциясына 4 бағыт, Rhodesfield станциясына 3 бағыт, Sandton станциясына 4 бағыт, Hatfield станциясына 5 бағыт, Marlboro станциясына 6 бағыт, Park станциясына 2 бағыт, Pretoria станциясына 2 бағыт және Rosebank станциясына 4 бағыт қызмет көрсетеді.

Тарих

Жоба 2000 жылы Оңтүстік Африка 2010 жылғы ФИФА әлем чемпионатын өткізу құқығын алғанға дейін жарияланды. Gauteng Transport Department экологиялық рұқсат алды және осы мақсатта экологиялық әсерді бағалау (ЭҚБ) жүргізді. Рұқсат 2004 жылдың 25 сәуірінде берілді. 2005 жылдың 7 желтоқсанында Оңтүстік Африка үкіметі жобаны іске асыруға жасыл жарық берді, оның құны 24 миллиард рандтан аспауы тиіс деп күтілуде. 2006 жылдың ақпан айында Қаржы министрі Тревор Мануэль Gautrain үшін Ұлттық қазынадан 7.1 миллиард ранд бөлуді жариялады. 2006 жылдың 16 ақпанында Гаутенг провинциясының премьер-министрі Мбазима Шилова Гаутенг провинциясының Bombela консорциумымен коммерциялық келісімге келгенін және қаржылық жабылуға қол жеткізу үшін келіссөздер басталғанын мәлімдеді. 2006 жылы провинция 20 жылдық мемлекеттік-жеке серіктестік (МЖС) шартына қол қойды, онда Murray & Roberts, Strategic Partners Group, Bombardier Transportation, Bouygues және түрлі шағын акционерлер кірді. Құрылыс 2006 жылдың 28 қыркүйегінде басталды, ал инвесторлар, құрылысшылар, шағын бизнес және кәсіпкерлер кеңсе үйлері, сауда орталықтары, ойын-сауық және тұрғын үйлер сияқты жаңа жобаларды бастады. Бұл аймақтардағы жерге деген сұраныс және жылжымайтын мүлік бағасы күрт өсті.

Құрылыс

Темір жол жүйесін Bombardier, Bouygues, Murray & Roberts, Strategic Partners Group және RATP Group, J&J Group және Absa Bank арасындағы серіктестік құрған Bombela Concession Company компаниясы салды. Gautrain жобасының алғашқы құрылыс жұмыстары 2006 жылдың мамыр айында басталды, ал GPG мен Bombela концессиялық компаниясы арасындағы 2006 жылғы 28 қыркүйектегі Концессиялық келісімге қол қойылғаннан кейін құрылыс жұмыстары басталды. Басты құрылыс мердігері Murray & Roberts болды. Жоба екі кезеңде бірдей жүргізілді. Бірінші кезең О.Р. Тамбо халықаралық әуежайы, Сандтон және Мидранд арасындағы учаскені қамтыды, ал екінші кезең қалған бөлігін қамтыды. Бірінші кезеңнің құрылысы 45 айға жоспарланса, екінші кезең 54 айға жоспарланды, аяқталуы 2010 және 2011 жылдарға белгіленді.

Құрылыс технологиясы

2008 жылдың мамыр айының соңына дейін туннель қазудың шамамен үштен бір бөлігі аяқталды, ал туннельдерді қазу 2009 жылдың 11 қыркүйегінде толыққанды аяқталды. Күрделі жер асты жағдайларын еңсеру үшін Германияда Herrenknecht компаниясымен арнайы жобаланып, салынған аралас типті жер қысымы теңгерілген қалқанды туннельді қазу машинасы (TBM) Оңтүстік Африкада қолданылған алғашқы машина болды. Imbokodo (“тас” деген мағынаны білдіретін) аталған TBM қозғалған сайын, артынан құйма бетоннан жасалған туннель қабырғаларын орнатады. Осылайша, ол диаметрі бойынша су өткізбейтін және тегіс қабырғалы туннельді қалдырады.

Жолаушылар тасымалына жол ашу

2009 жылғы 3 ақпанда 150 адам деподағы сынақ жолында алғашқы жолаушылар рейсін жасады. Жүйенің Сандтон мен О.Р. Тамбо халықаралық әуежайы арасындағы бірінші бөлігі 2010 жылғы 8 маусымда, 2010 жылғы ФИФА Әлем Кубогына уақытында ашылды. Росбанктан Претория және Хэтфилдке дейінгі маршрут 2011 жылғы 2 тамызда жұмыс істеуге кірісті, ал Росбанктан оңтүстікке қарай Йоханнесбург Парк станциясына дейінгі қалған бөлігі 2012 жылғы 7 маусымда ашылды, себебі теміржол туннеліне күтілгеннен артық жер асты суы кірді. 2010 жылы көпшілыққа ашылғаннан бері Гаутрейн жүйесі алғаш рет 2020 жылғы 27 наурыздан бастап, COVID-19 пандемиясы кезінде Оңтүстік Африка үкіметінің қабылдаған шектеу шараларының бөлігі ретінде тоқтатылды. Жолаушылар тасымалы 2020 жылғы 4 мамырда кезең-кезеңімен қайта жанданды.

Сын

Көптеген сын-пікірлер ақшаның кедейлердің есебінен байларға жұмсалып жатқанына байланысты. Сыншылар бұл пойыз Гаутенг облысындағы көлік мәселесі өте ауыр және көпшілік халық тұратын қалашықтардың ешқайсысына қызмет етпейді деп мәлімдейді. Дегенмен, қолдаушылар бұл пойыздың жаппай қоғамдық көлікке балама емес екенін, оның мақсаты Жоханнесбургтің жүктемелі тас жол жүйесіне түсетін қысымды азайту болғанын айтады. 2003 жылы Гаутенг провинциялық үкіметі жариялаған деректер жобаның аса қолданылатын Бен Шоман тас жолындағы (жобаның басты себептерінің бірі) трафикті жеңілдетуге көп әсер етпейтінін көрсетті, себебі 2010 жылы Gautrain толық қуатымен іске қосылғанда трафик көлемі одан да артады. Солшыл саяси ұйымдар, мысалы, SACP және COSATU сияқты еңбек қозғалыстары Gautrain-ді байларға арналған пойыз деп атап, үкіметтен жобадан бас тартуды талап етті. Ұлттық парламенттік бақылау органы – Көлік портфелі комитеті 2005 жылдың қараша айында халыққа естілетін тыңдаулар өткізіп, кейіннен үкіметке жобаны тоқтатуға немесе кейінге жылдыруға кеңес берді. Бірақ 2005 жылдың 7 желтоқсанында Ұлттық үкімет Gautrain-ге қаржылық қолдау көрсету туралы шешім қабылдады.

Жүргізуші

Сыншылар жолаушылар санын бағалауға күмән келтіріп, үкіметтік шенеуніктер жобаларға саяси мақұлдау алу үшін жолаушылар санын әрқашан арттырып көрсетеді деп мәлімдейді және осыған ұқсас жобалар зор шығынға ұшыраған немесе тоқтатылған көптеген халықаралық мысалдарды келтіреді. Алайда, 2010 жылдың қазанына қарай жолаушылар саны бұрынғы болжамдармен сәйкес келіп, артып келеді. Жүйенің бірінші кезеңі ашылғаннан кейін 100 күн ішінде 1 миллион жолаушы тіркелді. 2013 жылдың ақпан айындағы мәлімет бойынша, пойызбен күніне шамамен 40 мың, автобуспен 12 мың жолаушы тасымалданды. Бұл жолаушылар саны жағынан күтілгеннен төмен, бірақ орташа сапар ұзақтығының артуы (күтілген 30 км-ге қарағанда 50 км) бұл кемшілікті ішінара өтемелейді. Дегенмен, ең көп жүк көлемі күткеннен жоғары, оны қырыс уақытта вагондарды қосып және пойыздар арасындағы интервалды жоспарланған 2015 жылғы кестеден бұрын, 12 минуттан 10 минутқа дейін қысқарту арқылы шешуге болады. Гаутенг тас жолдарындағы төлемдер жолаушылар санын арттыруы да күтілуде.

Баламалы көлік жобалары

Сыншылар жобаның ұлттық және провинциялық көлік қаражатының көп бөлігін пайдаланатынын көрсетті. Ал, еліміз бен облысымыздағы кең таралған көлік тығындары мен жолаушылар тасымалының мәселелерін шешу үшін үлкен қаржы көлемі қажет болатын. Облыстың басым бөлігін қамтамасыз ететін, бірақ провинциялық емес, ұлттық басқарудағы теміржол жүйесі жеткіліксіз қаржыландырылды. Соның салдарынан, провинцияда нашар және ескі пойыздарға байланысты ірі көлемді және зорлық-зомбылыққа толы халық наразылықтары туды. Сыншылар, жылдам автобус жүйесі сияқты баламалар шығынның бір бөлігімен ұқсас деңгейдегі қызметтерді ұсынуы мүмкін екенін айтты. Алайда, күніне шамамен 62 000 жолаушыны тасымалдау үшін қажетті сыйымдылық BRT үшін мүмкін емес. Бұл мәселелер бұрын халыққа талқылауға ұсынылмады, себебі жоба Гаутенг үкіметінің бюрократиялық шеңберінде жасалып, іске асырылды.

Құны

Жоба провинциялық үкімет ұсынған ең ірі және ең қымбат көлік инфрақұрылымы жобасы болып табылады, бірақ ол Гаутенг провинциялық заң шығарушы органында талқыланбады және мақұлдалып, тендерге шығарылғанға дейін ешқандай маңызды қоғамдық пікірталасқа ұсынылмады. Бастапқы құн бағалауы 2000 жылы, премьер-министр Шилова жобаны жариялаған кезде шамамен 3,5 – 4 миллиард ранд құрады. Бұл көрсеткіш 2003 жылы ЭҚБ (Қоршаған орта туралы бағалау) процесінде 7 миллиард рандқа дейін қайта қарастырылды және жобаның жеңімпаз тендер иесі жарияланғаннан және келісімшарт жасалғаннан кейін 2005 жылы 20 миллиард ранд (3,7 миллиард АҚШ доллары) құрады. Ұлттық және провинциялық үкіметтер тең үлесте 20 миллиард ранд көмектеседі, ал Bombela жобаның тікелей құнының қалған бөлігін жабады. Осы сомалардың үлкен бөлігі несие есебінен қаржыландырылады, бірақ қаржыландыруға байланысты шығындар көрсетілмеген. Жобаға жұмсалған қаржы 20 миллиард рандтан аспайды. 2008 жылдың наурыз айында Ұлттық Ассамблеяның көлік комитетінің төрағасы және SACP бас хатшысының орынбасары Джереми Кронин шығынның тым жасырын түрде 35 миллиард рандқа дейін өскеніне наразылық білдірді. Кронин бұл жобаға ұзақ уақыттан бері қарсы болып келеді және Оңтүстік Африка Парламентінің төменгі палатасында бюджет талқылауы кезінде жобаның құны "тыныш түрде және радардан тыс" өсіп жатқанын айтты, бірақ депутаттарға "бірнеше жыл бұрын осы Парламентте, көкірегіне қол тигізіп, нақты жазылған абсолютті жоғарғы шек [20 миллиард ранд] екені айтылды". Gautrain басқару агенттігінің бас директоры Джек ван дер Мерве кейіннен бұл туралы мәлімдеме жасап, жобаның белгілі бір бағаға, белгілі бір көлемге және белгілі бір мерзімге жасалған келісімшарт екенін және бағаның тек тұтыну бағасының индексі Оңтүстік Африканың резервтік банкінің болжамынан жоғары болған жағдайда, Гаутенг провинциясы келісімшартты бұзған жағдайда немесе жобаның көлемі өзгерген жағдайда ғана өседі деп хабарлады.

Шығынның болжамы мен мерзім

Жыл Бағаланған құны 2002 R3.5 миллиард 2003 R7 миллиард 2005 R20 миллиард 2006 R25.2 миллиард, бекітілді 2010 R26 миллиард 2011 R25.4 миллиард ($3.66 миллиард)

Ақша ағыны

Преториядағы Хатфилд станциясы 2020 жылы коммуналдық мүлік салығы мен салықтарын төлеуді тоқтатты. 2022 жылдың ақпан айына қарай олардың қарызы 10 миллион ранд құрады және электр қуаты үзілді.