Кіріспе

Дон түрмесі – Канаданың Онтарио провинциясының Торонто қаласында, Дон өзенінің шығысында, Ривердейл ауданындағы Жеррард Шығыс көшесінде орналасқан түрме. Алғашқы ғимарат 1864 жылы салынған және 2013 жылы түрмеге жақын орналасқан Бриджпойнт Активті Денсаулық сақтау оңалту ауруханасының әкімшілік бөлімі ретінде қайта ашылды. Денсаулық сақтау мекемесінің бөлігі ретінде қайта пайдалануға дейін ғимарат сотқа дейін қамауға алынған қылмыскерлерге арналған провинциялық түрме ретінде пайдаланылды және ресми түрде Торонто түрмесі деп аталды. Түрме бастапқыда 184 тұтқынға арналған, оның шығыс жағы ерлерге, ал батыс жағы әйелдерге бөлінген.

Тарих

"Дон Гаол" 1858-1864 жылдар аралығында салынды, ал 1950 жылдары жаңа қанаты қосылды. 1852 жылы сәулетші Уильям Томас жобалаған бұл құрылыс, итальян стиліндегі ерекше фасадымен, орталық павильонымен және басты кіреберіс алдындағы жол бойында орналасқан вермикуляциялы бағаналарымен ерекшеленеді. Бұл Торонтодағы Конфедерацияға дейінгі сақталған ең көне құрылыстардың бірі. "Дон түрмесі" – ресми түрде "Торонто түрмесі" деп аталған жалғыз түрме, алайда ресми шеңберден тыс жерлерде оны көбінесе "Дон түрмесі" немесе жай ғана "Дон" деп атады. Бұрынғы Кинг-стрит түрмелері (бірінші және екінші) мен Торонто орталық түрмесі де бұрын "Торонто түрмесі" деп белгілі болған, ал "Дон түрмесі" осы мекемелерден айыру үшін бейресми атау алды. 1952 жылы CBC Television ағылшын тіліндегі арнасында "Дон түрмесінен" алғашқы тележаңалық хабары тарады. Бұл хабарда банкті тонаумен күдіктелген "Бойд Банг" тобы екінші рет қашып шығуы туралы айтылды. Жаңалықты оқыған диктор – болашақта "Бонанза" сериалында ойнаған Лорн Грин болды. 1974 жылы Джеймс Бенко 16 жасында "Дон түрмесінен" қашып шыққан ең жас банкті тонаушысы атанды. 1958 жылы оған іргелес, модернистік стильдегі шығыс қанаты салынды. 1977 жылы түпнұсқа "Дон түрмесі" ғимараты сотталғандарды ұстау үшін пайданысын тоқтатқанда, шығыс қанаты "Торонто түрмесі" аталымын сақтап, өз қызметін жалғастырды. Шығыс қанаты 2013 жылдың 31 желтоқсанына дейін түрме ретінде жұмыс істеді, содан кейін бұрынғы Мимико түзеу орталығының орнында "Торонто оңтүстік қамауда ұстау орталығы" құрылысы аяқталды.

Тұрғын үй жағдайы

Бастапқыда реформалық түрме ретінде жобаланған және бір кезде тұтқындардың денсаулығы мен тұру жағдайларына прогрессивті көзқарасы үшін "Тұтқындар сарайы" деп аталған Дон түрмесінің беделі жылдар өте толу себепті және басқа да факторларға байланысты нашарлады. Түрмедегі жаман репутация 1977 жылы тарихи түрме ғимаратының жабылуына әкеп соқты. Бұл жағдайды "Торонто Стар" газетінде жарияланған, журналист Линда Дибельді түрмеге контрабандалық жолмен кіргізген, оған көмектескен Онтарио провинциясының депутаты Дейв Левац та баяндады. Левац мырза журналисті өзінің штатының мүшесі деп ойлаған түрме қызметкерлерінің алдындағы адалдық комиссарының айыптауына ұшырады.

Өлiм жазасы

Канадада өлім жазасы жойылғанға дейін Торонто түрмесінде бірнеше адам дарға асылды. 1908 жылдың қаңтарында Джон Бойдты атқызудан бастап, түрмедегі асылулар ескі ғимараттың солтүстік-шығыс бұрышындағы, қайта жаңартылған жуынатын бөлмедегі жабық камерада өтті. Бұрын сотталғандарды түрме ауласындағы ашық платформада дарға асар еді. Жабық камера жақсарту болып саналды, себебі ашық аудандағы асылулар жартылай қоғамдық сипатта болды (Фред Ли Райсты 1902 жылдың 18 шілдесінде дарға асу кезінде көпшілік айналасындағы үйлердің шатырларына жиылып, оқиғаны көруге тырысты) және сотталғандарға асылу орнына қашықтан барудың қажеті болмады. Канаданың ең белгілі дарға асушылары, мысалы, Джон Рэдклив, Артур Эллис және Камилла Бланшард Торонто түрмесінде адамдарды дарға асты. Торонтолық дарға асушы Сэмюэл Эдвардс Ұлы депрессия кезінде жұмыс істеді және ол өзінің алғашқы асылуын 1931 жылдың шілдесінде орындады. Түрмедегі ішкі дарға асу құрылғысында 26 адам дарға асылды. Түрме үш есе қос асылуды көрді: 1921 жылдың тамызында Рой Хотрум мен Уильям МакФадден; 1952 жылдың желтоқсанында Леонард Джексон мен Стивен Сучан; 1962 жылдың 11 желтоқсанында Рональд Турпин мен Артур Лукас. Турпин мен Лукас жеке-жеке кісі өлтіру қылмысы үшін сотталған, ал олардың асылуы өлім жазасы жойылғанға дейін Канададағы соңғы асылу болды. 2007 жылы археологиялық зерттеулер кезінде түрме аумағынан адам дене қалдықтары табылды.

Ауруханалық мекемеге айналу

Дон түрмесі көптен бері ауруханамен бірге орналасқан. Алғашқы панажай 1860 жылы "сарандар, тәртіпсіз мінез-құлыққа берілгендер және ақыл-есі кем адамдарға арналған" үйдің орнында салынды. 1875 жылы шешек індеті кезінде панажай Ривердейл оқшаулау ауруханасына айналды, кейіннен созылмалы аурулары бар немесе оңалтуды қажет ететіндерге арналған ауруханаға айналды. Жаңадан аталған Бриджпойнт денсаулық сақтау орталығы (қазіргі Хенник Бриджпойнт ауруханасы) 1950 жылдарғы Ривердейл ауруханасының ғимаратын 10 қабатты жаңа нысанмен алмастыру үшін бұзғанда, тарихи Дон түрмесі ғимараты аурухананың әкімшілік бөлімі ретінде жұмыс істеу үшін кеңінен жөнделді. Бұл процеске сыртқы қабырғасынан "150 жылдық кірді" тазалау кірді. Бұрынғы түрменің мұралық интерьерінің шамамен 20 пайызы сақталды, оның ішінде орталық блоктан жартылай сегізбұрышты ротонда, сондай-ақ бастапқы темір қоршаулар мен гриф және жылан бейнесіндегі темір жақтаулары бар балкондар. Жазалау және өлім жазасы камералары, бұрынғы дарға асу мұнарасы (ішкі қабырғаларында ағаш конструкциясының контуры сақталған) "Есіктер ашық" сияқты шараларды қоспағанда, жабық күйде қалды. 2008 жылы Торонто қаласының мұраны сақтау бөлімінің қызметкерлері мен бірқатар кеңесшілер Бриджпойнт денсаулық сақтау орталығының ескі түрменің барлық терезелеріндегі болат торларды сақтап қалуын қалады. Бриджпойнт денсаулық сақтау орталығы, аурухананың ашықтығы мен денсаулығының мақсатына сәйкес келмейтінін сезіне отырып, қалалық кеңеске пациенттердің бөлмелері мен қызметкерлердің кеңселерге қызмет етпейтін терезелерде тек торларды орнатуды талап етуге көндірді. Шығыс қанаты 2014 жылдың 6 қаңтарында ресми түрде қолданыстан шығарылды, содан кейін ол да Бриджпойнт денсаулық сақтау орталығына берілді және сол жылдың наурыз және сәуір айларында бұзылды. Бұрынғы шығыс қанатының орны абаттандырылған ашық кеңістікке айналады және болашақта аурухана құрылысын кеңейтуге пайдаланылуы мүмкін. Бұрынғы түрме аумағы қалалық саябаққа айналдырылып, Уильям Пейтон Хаббардтың құрметіне Хаббард саябағы деп аталды. Бұрынғы Дон түрмесі жолы кеңейтіліп, Канаданың Жаңа демократиялық партиясының бұрынғы жетекшісі және аймақтың бұрынғы парламент мүшесі Джек Лейтонның құрметіне Джек Лейтон жолы деп аталды. Түрме мен аурухана сонымен қатар канадалық "Orphan Black" телесериалындағы ойдан шығарылған Dyad институтының орналасқан жері ретінде де пайдаланылды. Түрме ротондасы "Коктейль" (1988) фильміндегі "Тюрем блогы" барының түсірілім алаңы ретінде де қолданылды.