Кіріспе

Түркі мифологиясындағы рухтар

Ер суб (кейде Ер Су немесе Йер суб деп те аталады) – теңгришіліктегі табиғат рухтарының бір тобы. Бұл атау түркі тілдерінде «Жер-Су» деген мағынаны білдіреді. «Ер суб» сөзінің екі мағынасы бар: бірі – табиғат рухтарының атауы, екіншісі – көзге көрінетін әлем, Отан.

Жер мен судың рухтары

Тенгришілердің сенуінше, Ер-жандар ағаштарда, көлдерде, тауларда, тастарда, кейде бүкіл империяда бар. Ер-жандар – ата-бабалардың ұмытылған рухтары. Есімдері айтылмаса, ата-бабаның жаны табиғаттың бір бөлігіне айналады деп есептейді. Тенгришілер Ер-жандарды ренжітпеу үшін табиғатқа құрметпен қарауға тиіс. Табиғаттан нәрсе алғанда оларға алғыс айту керек. Жын-шайтандар мен рухтар көне түркі қоғамдарында маңызды рөл атқарды және адамдардың өміріне, тұрмысына үлкен ықпал етті. Кейбір рухтар мейірімді болып, адамдарға көмектессе, енді біреулері зиянды және құлқысыз болды. Олар ата-бабалардың немесе қайтыс болған адамдардың рухтарынан пайда болған деп саналады. Мұндай рухтар түрлі бейнелерде, жануарлардың немесе адамның кейпінде көрінуі мүмкін. Кейбіреулері адамдарға зиян келтіру үшін, мысалы, суға батыру, егін жинауға кедергі келтіру, малдың, тіпті адамның қанын сору сияқты әрекеттер жасауға қабілетті. Сондықтан түркі халықтары осы рухтарды олардың зиянды және құлқысыз мінез-құлқынан сақтау үшін оларды ынақты етуге міндетті болды. Ер Суб немесе Жер Суы Орхон жазуларында Гөк Тенгримен бірге Едук (түрікше: Идук, Идик – "Қасиетті") Ер Суб (Жер Суы) деген атпен еске алынады. Бір жазуда: "Түрік Тенгрисі мен түрік қасиетті Ер Субы көкте былай деді: "Түрік халқының жойылуына жол бермеңіз! Олар да ел болсын!" Ежелгі түркілер өздерінің халқы қоныстанған әлемді Яр Суб (Жер Суы) немесе Орта Жер деп атаған, оның орталық орналасуын атап көрсеткен.

Табиғи күштер

Түркі қауымдастығында әрбір ұл (клан) мен тайпаның өз аумағы болды, оның шекарасы олардың әлемін белгіледі. Бұл Яр Суб (Жер Суы немесе Жер Аквасы) олардың жері еді, одан тыс жерлер басқалардың иелігінде болды. Олардың шектеулі Ер Суы (Жер Суы) тек қоныстанған кеңістік ғана емес, сонымен қатар әлемнің кішірейтілген нұсқасы еді. Әрбір ұл (клан) үшін олардың жері – әлемнің ортасы, тәртіп пен үйлесімнің ошағы болатын. "Туған жер" – тек географиялық ұғым ғана емес, сонымен қатар адамның эмоциялық тұрғыдан сезіне алатын кеңістігі еді. Бұл жер клан мен ата-ананың жері болғандықтан, оны ешқашан сатуға немесе сыйға беруге болмайтын. Халық пен улустың (ұлттардың) тағдырын анықтаудағы басты рөл Гөк Тенгриге тиесілі еді, бірақ табиғи күштер Яр Субқа бағынды. Кейде Тенгридің бұйрығымен Ер Суб адамдарды олардың күнәлары үшін жазалаған. Бірақ олар көбінесе мейірімді деп есептелген. Яр Субтың ықыласын алу үшін мал өсіру маусымын күтіп, егін егуге дайындалу алдында әр көктемде құрбандық шалынды. Ежелгі түркі мемлекеттерінің ыдырауымен Ер Субқа (Жер Суына) арналған рәсімдер жергілікті ерекшеліктерге ие болды. Ежелгі замандағыдай, олар жоғарғы арналарда және көл жағалауларында өткізілді. Ақ қошқарлар құрбандыққа шалынып, ағашқа ілінді, оның астында дұға оқылды. Рәсімнен кейін қатысушылар той жасап, бір-біріне сыйлықтар алмасты.