Теодор Стрелоу: Австралиялық антрополог және тіл білімі маманы

Кіріспе

Австралиялық антрополог және лингвист (1908–1978)

Теодор Джордж Генри Стрехлоу (6 маусым 1908 – 3 қазан 1978) – австралиялық антрополог және лингвист. Ол ең әйгілісі Арренте (Аранда, Арунта) австралиялық аборигендерін және Орталық Австралиядағы олардың тілін зерттегенімен белгілі.

Ерте өмір

Стрехлоудың әкесі Карл Стрехлоу, лютерандық пастор және 1896 жылдан бері Элис-Спрингстің оңтүстік-батысында, Финк өзені бойындағы Германсбург миссиясының бастығы болған. (Карл дарынды тіл білгіш еді, ол жергілікті тілдерді зерттеп, құжаттаған, ал Тед кейін оның еңбегін дамытты.) Стрехлоу Германсбургте, жергілікті атауы Нтаррияда, бір ай бұрын дүниеге келді. Ол үш тілде тәрбиеленді: ағылшын тілінен бөлек, абориген қызметшілермен және жергілікті балалармен арренте тілінде, ал жақын туыстарымен неміс тілінде сөйледі. Үш жасында (1911) Германияға отбасымен сапардан оралғаннан кейін, ол Германияда тәрбиеленген Фредерик, Карл, Рудольф, Герман және Марта атты төрт үлкен ағасы мен әпкесінен бөлек өсті. Ол үйде оқыған кезде латын және грек тілдерін де оқыды.

Білім және ерте мансап

Стрехлоу 14 жасқа толғанда оның билеуші және харизматикалық әкесі сусыраумен ауырып, өлім аузында жатқан әкесін медициналық көмек бар станцияға жеткізу оқиғасы Стрехлоудың «Horseshoe Bend жолына саяхат» кітабында еске алынды. Әкесінің қайғылы өлімі Стрехлоудың өміріне орасан зор әсер етті. Ол Германсбургтен Аделаидадағы Имманнуэль колледжіне орта білім алуға кетті. 1926 жылы соңғы емтихандарда латын, грек және неміс тілдерінен штаттағы ең жоғары нәтиже көрсетіп, Аделаида университетінде оқуға мемлекеттік стипендия жеңіп алды. Университетте Стрехлоу классика және ағылшын тілінен бірлескен мамандық бойынша білім алып, 1931 жылы екеуі бойынша да үздік дипломмен бітірді. Ұстазының, сондай-ақ А. П. Элкин мен Норман Тиндейлдің қолдауымен Стрехлоу Австралия Ұлттық зерттеулер кеңесінен Арренте мәдениетін зерттеу үшін грант алды. Осы мақсатта ол төрт жылдық құрғақшылық пен аурудан зардап шеккен және жабайы жануарларынан айырылған Орталық Австралиядағы үйіне оралды. Орталық Австралия тайпалары Болдуин Спенсер мен Фрэнк Гилленнің бірлескен экспедициялары мен этнографиялық зерттеулерінің нәтижесінде бүкіл әлемнің қызығушылығын тудырды. Олардың зерттеулері Эмиль Дюркгейм мен Джеймс Фрейзердің еңбектерінде, сондай-ақ Зигмунд Фрейдтің «Тотем және табу» атты еңбегіндегі тезисінде әлеуметтану және антропологиялық теорияға елеулі әсер етті. Фрейдтің шәкірттерінің бірі Геза Рохайм 1929 жылы Эррнте тайпасының арасында Херманнсбургте далалық зерттеулер жүргізді. Оның алғашқы маңызды ақпарат көздері – қарт және толыққанды қатысқан ерлер, солтүстік Арренте тайпасынан Гурра, Horseshoe Bend-тен Нжития мен Макаринья болды. Кейін оларға Раувирака, Макаринья, Колбаринья, Утнадата және сол атақты суретшінің әкесі Наматжира қосылды. Микки Гурра (Тжентермана), оның ең алғашқы ақпарат көзі және Ильбалинтжа тотемдік орталығының инката немесе салтанатты басшыларының соңғысы, 1933 жылдың мамырында Стрехлоуға өзінің де, басқа қарттардың да қасиетті заттарының (тжурунга) құпияларын сенуге лайық ұлдары мен немерелері жоқ екенін айтты (олардың көпшілігі азық-түлік пен темекіге сатылып жатқан, ал туған мәдениет құлдырап бара жатқан еді). Олар барлық құпиялары өздерімен бірге өліп кетеді деп уайымдады. Раувирака сияқты бірнешеуі Стрехлоуға құпия білімдерін, тіпті есімдерін де ашып, оған барлық қасиетті аңыздары мен рәсімдерін сақтауға сенді. Ол тайпаның ритуалдық қабылдауы арқасында Арренте халқының мүшесі саналды. Келесі екі жылда аборигендердің өмір салтын куәлік ету және жазу үшін 7000 шақырымнан астам шөлді басып өтіп, Стрехлоу 166 қасиетті рәсімді көрді және жазды, олардың көпшілігі қазір тоқтатылған. «Аранда дәстүрлері» (1947) еңбегі жарық көргеннен кейін оның ғылыми беделі нығайды. Бұл еңбек 1934 жылы жинақталған, бірақ Стрехлоу барлық ақпарат көздері қайтыс болғанға дейін жариялауды кейінге шегерді.

When Strehlow was 14 years of age his domineering and charismatic father contracted dropsy and the story of the transport of his dying father to a station where medical help was available was recalled in Strehlow's book Journey to Horseshoe Bend. The tragic death of his father marked Strehlow for life. He left Hermannsburg for secondary schooling at Immanuel College, a boarding school for country boys of German stock, in Adelaide. He was top of the State in Latin, Greek and German in his final year Leaving Certificate examinations in 1926, and thus won a government bursary to study at the University of Adelaide. At university Strehlow eventually enrolled in a joint honours course in Classics and English, graduating in 1931 with Honours in both. With support from his tutor, and from both A. P. Elkin and Norman Tindale, Strehlow received a research grant from the Australian National Research Council to study Arrernte culture, and to that purpose returned to his home in Central Australia which was stricken by four years of drought and disease that had carried off many people, and emptied the land of wildlife. The tribes of Central Australia had already become the object of worldwide interest through the joint work of exploration and ethnographic enquiry undertaken by Baldwin Spencer and Frank Gillen, whose researches exercised a notable impact on both sociological and anthropological theory, in the works of Émile Durkheim and James G. Frazer, and on psychoanalysis, in the thesis proposed by Sigmund Freud in his Totem and Taboo. One of Freud's disciples, Géza Róheim, had actually conducted fieldwork while based in Hermannsburg among the Arrernte in 1929. His first major informants, old and fully initiated men, were Gurra, from the northern Arrernte, and Njitia and Makarinja from Horseshoe Bend, later to be joined by Rauwiraka, Makarinja, Kolbarinja, Utnadata and Namatjira, the father of the famous painter of that name. Mickey Gurra (Tjentermana), his earliest informant and last of the ingkata or ceremonial chiefs of the bandicoot totem centre known as Ilbalintja, confided in Strehlow in May 1933 that neither he nor any of the other old men had sons or grandsons responsible enough to be trusted with the secrets of their sacred objects (tjurunga) (many of which were being sold for food and tobacco as the native culture broke down), together with the accompanying chants and ceremonies. They were worried that all their secrets would die with them. Several, such as Rauwiraka, confided to Strehlow their secret knowledge, and even their names, trusting him to conserve the details of all their sacred lore and rites. He was considered a member of the Arrernte people, by dint of his ritual adoption by the tribe. In the following two years, covering more than 7,000 gruelling miles of desert to witness and record Aboriginal ways, Strehlow witnessed and recorded some 166 sacred ceremonies dealing with totemic acts, most of which are no longer practised. His academic stature firmed with the publication of Aranda Traditions (1947). This work had been assembled in 1934 but Strehlow delayed publication until all his informants were dead.

Саяхат және академиялық орта

Көп ұзамай, 1949 жылы ол ANU стипендиясын алды. Бірақ ол көп ұзамай түсінгендей, бұл стипендия Канберрада академиялық мансапқа жол ашпаса да, оған осы саладағы зерттеулерін аяқтауға және зерттеу мақсатымен Англияға баруға мүмкіндік берді. Оның Англиядағы сапары оның күтілгенін ақтамады, ол Англияның өзінен де, Реймонд Фирт және Дж.Р. Фирт сияқты көптеген жетекші антропологтарынан да көңілі қалды. Олардың пікірінше, оның зерттеулеріне қажетті қолдау мен қызығушылықты көрсетпеді, себебі олар оның ресми антропологиялық білімі жетіспейтінін сынады. Ол континентті аралап, Франция мен Германияда сәтті лекциялар оқыды, Баварияда бауырлары мен анасымен кездесті. Ол әкесі бастаған тіл білімі саласындағы еңбектері үшін танылды. Соғыстан кейін, 1946 жылы, ол ағылшын тілі мен тіл білімі пәнінен лектор болып тағайындалды, ал 1954 жылы Аделаида университетінде тіл білімі бойынша оқырман болды. 1970 жылы тіл білімі саласында жеке кафедра алғаннан кейін толық профессор атанды. Ол 1969 жылы Австралия гуманитарлық академиясының негізін қалаушы мүшесі болды. 1978 жылы Стрехлоу Швецияның Уппсала университетінің гуманитарлық факультетінен құрметті докторлық дәрежесін алды.

Макс Стюарт ісі

1958 жылы Седуна жағалауында 9 жасар Мэри Хаттам зорланып, өлтірілген күйінде табылды. Полиция кейіннен қылмыс жасағаны үшін абориген Руперт Макс Стюартты тұтқындады. Стюарт 1959 жылдың сәуір айының соңында сотталып, өлім жазасына кесілді. Сот ісі тез арада резонанстық іс ретінде танылды, себебі азаматтық құқықтар қорғаушылары полицияға берілген мойындауға негізделген дәлелдерге күмән келтірді, ал прокуратура мен полиция қызметкерлері оның сөзбе-сөз жазылғанын мәлімдеді. Үкімге шағым жасалып, ол Лондондағы Жоғары сотқа және Тайлық кеңесіне жіберілді, соңында Корольдік комиссиямен қайта қарастырылды. Стрехлоудың іске қатысуы Стюарттың кінәсіздігіне сенімді болған католик діни қызметкерінің, аборигенді айыптаған дәлелдемелердің тілі бойынша сараптама беруін сұрағаннан кейін болды. Стрехлоу Джей-Крикте патрульдік офицер болып жұмыс істеген кезінде Стюарттың әкесі Том Льонганы және Стюарттың өзін де білген. Льонга Орталық Австралия шөлдеріндегі көптеген сапарларында оның сенімді серігі болған. Стрехлоу католик капелланымен бірге Стюартпен Ятала түрмесінде сұхбаттасты. Кейінгі қайта қарау процесінде Стрехлоу мойындаудың ағылшын тілі мен Стюарт қолданған диалект арасындағы қақтығыс туралы бірнеше рет куәлік берді. Орталықта сол жастағы абориген қыздарын зорлаған ақ адамдарды білетін Стрехлоу, бұл қылмыстың аборигендердің мінез-құлқына сай емес деп ойлады. Стюарттың үкімі күшінде қалды, бірақ ол өлім жазасынан құтылды.

Кейінгі мансап

1971 жылдың қарашасында, мәтінін қайта шығару үшін қажетті арнайы қаріптерге байланысты көп жылдар бойы қиындықтардан кейін, ол Arrernte тайпаларының салтанатты поэзиясын зерттейтін монументалды еңбегін жариялады. ТЛС-де сынға алушылықпен қабылданса да, А. П. Элкин сияқты Австралиялық сарапшылар оны Австралия антропологиясы бойынша жарық көрген үш ең маңызды кітаптың бірі деп атады. Өмірінің соңғы үш онжылдығында ол ұзақ жылдар бойы далалық зерттеулерінде жинаған аборигендерге қатысты заттар мен жазбалардың меншігі және сақталуы мәселесімен азапталды. Оның еңбегін қаржылаған үкімет пен екі университет, сондай-ақ жер құқығы жөніндегі кеңестегі Аранда халқының жас буыны, осы кең ауқымды материалды күтіп-ұстау және сақтау үшін өздерінің лайықты екенін жариялады. Стрехлоу бұл материалға жеке жауапкершілік сезінді, себебі ол мифтер мен әндер, құпия білім және салтанатты артефактілермен бірнеше буын ақсақалдардың сеніміне ие болған жалғыз адам еді. Сондай-ақ, өмірі бойындағы жаман қарым-қатынасқа наразылық білдірді. Ол көптеген келіссөздер арқылы қиын және қатаң талаптар қойды, ал мәселе шешіміне келгенде, жеке коллекциясын жаңа отбасына қалдыруға шешім қабылдады, олар оны өз үйлерінде сақтап, қорғауға міндетті болды. Стрехлоу осы заттарды сақтап қалуын жеке шығындарымен және олардың "тапсыру рәсімдері" арқылы оған ресми түрде берілгендігімен негіздеді. Қызығы, Херманнсбургтегі лютерандық миссия христиандыққа өткен жергілікті қауымға жеткілікті сенім артып, автономия бергеннен және жерді аборигендерге жалға бергеннен кейін, көптеген жергілікті тұрғындар көшіп кетіп, жерге тжурунга құқығын талап етіп, ескі рәсімдерді қайтадан өткізе бастады. Аймаққа соңғы рет келгенде, ол бір кезде өмірін сақтап қалған және мәдениетінен бас тартып, евангелистік уағызшы болған "егіз баласы" Густав Малбунканың, Стрехлоу жойылды деп ойлаған рәсімдердің маңызды бөлігі болған тжилпа (тотемдік кволл) өлеңдерін орындай алатынын көріп таң қалды. Мәдениет, тіпті христиандыққа өткендердің арасында да, құпия түрде сақталған еді.

In November 1971, after many years of difficulty due also to the special fonts required to reproduce his text, he published Songs of Central Australia, a monumental study of the ceremonial poetry of the Arrernte tribes. Although reviewed with condescending hostility in the TLS, it was acclaimed by Australian experts like A. P. Elkin as one of the three most significant books ever published on Australian anthropology. The last three decades of his life were intermittently troubled by the question of the ownership and custodianship on the objects, and records on the Aboriginals which he had accumulated during his fieldwork over a long career. The Government and two universities, who had subsidized his labours, and, towards the end, a younger generation of Aranda people on the Land Rights Council, believed they were the proper bodies for taking over the care and housing of this extensive material. Strehlow felt a personal responsibility for this material, as the man exclusively entrusted by a generation of elders with myths and songs, their secret knowledge and ceremonial artifacts, and held a grievance for what he considered to be the shabby treatment he had received during his life by the establishment. He set difficult and exacting conditions through many negotiations, and when the issue came to a head, determined to will his private collection to his new family, who would house and conserve it in their own home. Strehlow justified his retention of these objects by the personal expense he had laid out, and by the fact, he insisted, that they had been formally handed into his care by 'surrender ceremonies'. In an apparent paradox, once the Lutheran mission at Hermannsburg had sufficient confidence in the Christianised native community to accord them autonomy, and yield church leases on the area to their Aboriginal congregation, many local natives moved out, claimed their tjurunga rights to the land, and began to re celebrate the older ceremonies. In his final return to the area, he was surprised to discover that his 'twin', Gustav Malbunka, who had once saved his life, and who had not only renounced his culture but become an evangelical preacher, was capable of singing tjilpa (totemic quoll) verses that once formed a key part of rituals that Strehlow thought were extinct. The culture, even among Christian converts, had been secretly passed on.

Өлім және мұра

Стрехлоу 1978 жылы, өзінің артефактілер жинағының көрмесі ашылмас бұрын, судья Кирби және оның досы, әріптесі Рональд Берндтпен бірге кірпі қоянның (бандикут ритуалындағы маңызды жануар) таралуынан құрылуы туралы әңгімелесіп жатқанда, жүрек талмасынан қайтыс болды. Кірпі қоян – абориген халқы мен олардың мәдениетіне ақ цивилизацияның таралуымен болатын жағдайдың метафорасы еді. Ол кремацияланды. Оның мансабы және аборигендердің құпияларын сақтаушы ретіндегі рөлі көптеген дау-дамайларға себеп болды. Он жыл өткен соң, оның жесірі мен Солтүстік территория үкіметі арасындағы келіссөздер 1987 жылы коллекцияның көп бөлігін сатып алуды аяқтады. Джон Мортон оны былай сипаттады: "700-ге жуық зат (көбінесе құпия, қасиетті), 15 километрлік кинофильм, 7000 слайд, мыңдаған беттік генеалогиялық жазбалар, мифтер, дыбыс жазбалары" және "42 күнделік", сондай-ақ "суреттер, хаттар, карталар" және "1000 томдық кітапхана". Алис-Спрингстегі Стрехлоу зерттеу орталығы осы жұмыстарды сақтау және көпшілікке көрсету үшін құрылды. Бұл коллекцияны Арренте халқы, сондай-ақ Орталық Австралияның басқа да абориген топтары жиі пайдаланады. Қазіргі заманғы антрополог Джейсон Гибсон Стрехлоудың коллекциясын Арренте және Анматиерр қауымдастықтарының ұрпақтары қалай белсенді түрде қолданатынын және түсіндіретінін көрсетті. Ол сондай-ақ кейбір қарттардың Стрехлоуды "ритуалдар адамы" ретінде еске алып, құрметтейтінін, ал басқалары оның ритуалдық материалдарды пайдалануынан ашуланғанын жазды.

Некелер мен балалар

Ол екі рет үйленді, 1935 жылдың 21 желтоқсанында Аделаида қаласының Проспект ауданында Берта Джеймсқа үйленді, одан үш баласы болды: Тео, Ширли және Джон. 1972 жылы Кэтлин Стюартқа үйленді, одан Карл есімді ұлы болды.

Ерекше ескертулер

"Австралиялықтардан мейірімдірек халықты еш жерде кездестіре алмас едіңіз". "Біз өзіміздің туған жерімізге жауды жеңген жаугерлердің емес, анасының жүзіне қараған балалардың көзімен қарауға үйренуіміз керек. Ғана сонда біз Австралияны шын мәнінде өз үйіміз деп атай аламыз. Біздің жергілікті дәстүрлеріміз жақсырақ австралиялықтар болуымызға көмектеседі".