Кіріспе

Цицеронның Pro Archia Poeta ("Архиас ақынның қорғанында") сөйлеуі – Рим азаматы емес деп айыпталған ақын, Аулус Лициний Архиасқа жасаған қорғанының жарияланған әдеби нысаны. Бұл айып Архиас арқылы Лукуллға қарсы саяси қимыл болды деп саналады. Ақын бастапқыда грек болған, бірақ Римде ұзақ жылдар бойы тұрған. Соттан кейін Цицерон Тит Помпоний Аттикусқа жазған хатында Архиас туралы еске алады, бірақ соттың нәтижесі туралы нақты мәлімет жоқ. Сөйлеу 1333 жылы Лиеж қаласында Петрарканың қолына тиді.

Тарихи негіздер

Лициний Архиас Антиохияда б.з.д. 120 шамасында дүниеге келді және б.з.д. 102 жылы Римге келді. Онда ол ақын ретінде көшкен аспен өмір сүрді және римдік генерал және саясаткер Л. Лукуллдың қамқорлығына ие болды. Архиас генералдың әскери ерліктері туралы өлеңдер жазды, ал б.з.д. 93 жылы Лукулл оған Гераклея муниципалитетінің азаматтығын алуға көмектесті. Содан кейін Архиас Римнің толыққанды азаматы болуға дайындалып, Римде тұрақты тұруға орналасты. Римде Архиас Цицеронның риторика бойынша алғашқы білімін алған кезде оның ұстазы болды. Архиас б.з.д. 90 жылы қабылданған Lex Iulia de Civitate Latinis Danda және б.з.д. 89 жылы қабылданған Lex Plautia Papiria de Civitate Sociis Danda заңдары бойынша римдік азаматтыққа қол жеткізуге құқылы болды. Lex Iulia Италия түбегіндегі муниципалитеттердің барлық азаматтарына, егер олар Әлеуметтік соғыста Римге қарсы күреспесе, римдік азаматтық берді.

Экзордиум немесе кіріспе

Цицерон өзінің сөзін судьялардың ізгі ниетімен немесе мейірімділігімен бастайды. Ол өзінің әдеттегі ұзын сөйлемдерімен өзінің табиғи дарыны, тәжірибесі және стратегиясы сияқты қабілеттерін көрсетеді, бірақ клиентінің сапаларымен салыстырғанда өзін қарапайым және кемсіздей көрсетеді. Ол соттан өзін "novum genus dicendi" – "жаңа сөйлеу тәсілі" деп атауын сұрайды, бұл стиль ақын стиліне ұқсас. Сөйлеудің көп бөлігінде мұқият құрастырылған риторика және hendiadys, chiasmus және "алтын қатар" сияқты поэтикалық тәсілдердің жиі қолданылуы байқалады. Оның мақсаты – Архиас кәсібіне назар аудару және оның римдік мәдениеттегі құндылығын көрсету. Ол бұл тезисті 20–22 жолдарында ашады:

Etenim omnes artes quae ad humanitatem pertinent habent quoddam commune vinculum et quasi cognatione quadam inter se continentur. Шындығында, адамзат мәдениетіне қатысты барлық өнер түрлері белгілі бір ортақ байланысқа ие және бір-бірімен, бір түрлі туыстық қарым-қатынас арқылы байланысты. Ол осы тәсілді осы бөлімнің соңғы жолдарында да жалғастырады, онда Архиас азамат ретінде тіркелмесе де, оның ізгіліктері оны тіркеуге бізді міндеттейтінін ұсынады.

Narratio немесе іс туралы баяндама

Цицерон Архиастың өмірін баяндап, Азия мен Грекияны аралап, Римге алғаш келгенге дейін ақынның ерте мансабындағы саяхаттарын сипаттайды. Ол өзінің айтуынша, он алты немесе он жеті жасында, жолақты тоға (праetextatus) киіп, өнерді оқып үйрене бастағанда, Римнің ең беделді азаматтарының назарын аударды. Цицерон Архиасқа демеушілік жасағандардың мәртебесін көрсету үшін сөздердің әдеттегі ретін өзгертеді. Lucullus vero et Drusum et Octavios et Catonem et totam Hortensiorum domum devinctam consuetudine cum teneret, adficiebatur summo honore, quod eum non solum colebant qui aliquid percipere atque audire studebant, verum etiam si qui forte simulabant. Шындығында, Лукулл, Друз, Октавий, Катон және Hortensiorum үйінің барлығы, оларды тығыз әлеуметтік байланыстармен байланысты ұстағандықтан, олар оған ең жоғары құрметпен қарады; өйткені олар естіп, түсінуге құштар болғандар ғана емес, тіпті олай емес екенін сырттай көрсеткендер де оның достығын іздеді. Цицерон күткендей "since" (құм) сөзімен емес, сөз тіркесінің соңына жылдырып, атаған есімдерінің маңыздылығына назар аударады. Архиасқа Гераклеяда азаматтық берілген заңды атағанда, Цицерон азаматтық нақты берілгенін көрсету үшін етістіктен бастайды (Data est).

Қарсы тараптың дәлелдерін қайтару немесе жоққа шығару

Осы бөлімде Цицерон өзінің клиентіне қарсы айтылған төрт дәлелді жоққа шығарады. Ол өзінің қарсыласы Граттиус туралы істі абыройсыз қылып, оның атын атайды. Ол куәгерлерін – Луций Лукуллды және елшілікті анықтайтын екі хиастикалық құрылыммен бастайды, содан кейін айыптауды триколон крещендосы арқылы қынжырлатады. Бұл күлкілі! Бізде бар нәрселерге қарсы ештеңе айтпай, бірақ бізде жоқ нәрселердің дәлелін талап ету; адамдардың естелігін еске алмай, құжаттардың естелігін талап ету; және (егер сізде аса беделді адамның құрметті куәлігі, адал муниципалитеттің ант беруі мен сенімі болса да) ешқандай жағдайда бұзылмайтын нәрселерді қабылдамау, ал өзіңіздің айтуыңызша, жиі бұзылатын жазбаларды талап ету.

Confirmatio немесе Цицеронның жеке ісі

Қарсылықтан кейін Цицерон Архиастың азаматтығын алу үшін өз жағдайын ұсынады. Ол Grattius атынан өзіне сұрақ қою арқылы confirmatio бастайды: “Quaeres a nobis, Grati, cur tanto opere hoc homine delectemur.” (Cic. Arch. 12) “Граций, неге мен бұл адамға соншалықты құштармын деп сұрайсың?” Өзінің сөйлеуінде Цицерон әдебиеттің пайдасы, ақындардың табиғи қадір-қасиеті және ақындардың мемлекетпен байланысы туралы талқылайды. Цицерон әдебиеттің үш артықшылығын атап көрсетеді: әдебиет жанды сергітеді және сезімдерге тыныштық сыйлайды; ол Цицеронға күнделікті сөздеріне шабыттандырып, оның шешендік қабілетін арттырады; және онда моральдық сабақтар бар, сонымен қатар ойланып, үлгі алуға болатын мысалдар келтірілген. Цицерон ақындардың табиғи дарыны бар екенін, ал Энний ақындарды қасиетті деп атағанын айтады. Әдебиет жетістіктерді баяндайды және мақтайды. Сондықтан көптеген мәртебелі римдіктер өздері үшін жазу үшін ақынға ие болған. Confirmatio соңында Цицерон Архиасқа деген құштарлығының тағы бір себебін келтіреді: “Nam quas res nos in consulatu nostro vobiscum simul pro salute huius urbis atque imperii et pro vita civium proque universa re publica gessimus, attigit hic versibus atque inchoavit: quibus auditis, quod mihi magna res et iucunda visa est, hunc ad perficiendum adhortatus sum.” (Cic. Arch. 28) “Мен, сізбен бірге, консулдығымда осы қаланың, империяның қауіпсіздігі, азаматтарымыздың өмірі және мемлекеттің жалпы игілігі үшін жасаған істерімізді менің клиентім өлеңнің тақырыбы ретінде алды; ол маған оқып берді, мен үшін бұл жұмыс бірден күшті де қызықты болды, сондықтан оны аяқтауға шақырдым.” (Уотс аудармасы) Көрініп тұрғанындай, Архиас Цицеронның консулдығы туралы өлең жазып жатқан, ал Цицерон оның аяқталуын асыға күтеді.

Peroratio немесе қорытынды мәлімдеме

Цицерон қазылар алқасына соңғы құмарлық шақыру жасады. Дәл эксордиумда айтқандай, бұл - сот дәстүрінен өзгеше сөз екенін нақтылады. Дегенмен, судьялар оны қуана қабылдады деп сенімді: quae a foro aliena iudicialique consuetudine et de hominis ingenio et communiter de ipsius studio locutus sum, ea, iudices, a vobis spero esse in bonam partem accepta, ab eo, qui iudicium exercet, certo scio. (Циц. Арка. 32) Мен сот тәжірибесінен және қағидаларынан айырылып, клиентімнің қабілеті және оның қызмет ететін өнер туралы айтқанымды сіздер де, осы трибунал төрағасы да құптайтындарына сенімдімін.