Энгельбрект көтерілісі (1434-1436) – Эрик Померанскийға қарсы Швециялық ақын Энгельбрект басқарған бүлік. Кальмар одағының әлсіреуіне себеп болды. Тарих, Швеция.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Энгельбрект көтерілісі (Engelbrektsupproret) – 1434–1436 жылдары швед кеншісі және ақсүйек Энгельбрект Энгельбректсон басқарған, Кальмар одағының патшасы Помераниялық Эрикке қарсы бағытталған көтеріліс. Орталығы Даларна және Бергслаген аймақтарында болған көтеріліс Свеаланд пен Гёталандқа тарады. Көтеріліс Кальмар одағының біртігін әлсіретті, нәтижесінде Дания әскерлері Швециядан уақытша қуылды.
The Engelbrekt rebellion (Engelbrektsupproret) was an uprising during 1434–1436 led by Swedish miner and nobleman Engelbrekt Engelbrektsson and directed against Eric of Pomerania, the king of the Kalmar Union. The uprising, with its center in Dalarna and Bergslagen, spread throughout Svealand and Götaland. The rebellion caused erosion within the unity of the Kalmar Union, leading to the temporary expulsion of Danish forces from Sweden.
Өмірбаян
1434 жылы Швеция Кальмар одағының құрамына кірді, бұл Швецияны Дания және Норвегиямен бір монарх, Эрик Померания басшылығымен біріктірген жеке одақ еді. Шведтер даниялықтардың Шлезвиг, Холштейн, Мекленбург және Померанияға жиі соғыс ашуына наразы болды, бұл шведтік экспортты (әсіресе темірді) Еуропаға бұзды. Дания-Холштейн-Ганза соғысы кезінде экспорт тоқтатылғанда, салық жинау тоқтамады, бұл швед шаруаларын ашуландырды. Сонымен қатар, Даниядағы биліктің орталықтандырылуы күдік тудырды. Швецияның жеке кеңесі өзін-өзі басқарудың белгілі бір дәрежесін сақтап қалуды қалады.
In 1434, Sweden was part of the Kalmar Union, a personal union that united Sweden with Denmark and Norway under a single monarch, Eric of Pomerania. The Swedes were not happy with the Danes' frequent warfare on Schleswig, Holstein, Mecklenburg, and Pomerania, which disturbed Swedish exports (notably iron) to the Continent. During the Danish Holstein Hanseatic war, while the exports were brought to a halt, the collection of taxes continued, enraging Swedish peasants. Furthermore, the centralization of government in Denmark raised suspicions. The Swedish Privy Council wanted to retain a fair degree of self government.
Көтеріліс
Бергслаген тау-кен аймағында мүддесі бар Энгельбрект Энгельбректссон көшбасшы ретінде көзге түсті. 1431 немесе 1432 жылы Энгельбрект Энгельбректссон Бергслаген халқының өкілі болып тағайындалды. Оның мақсаты – король Эрикті Вестеростағы жергілікті сот орындаушысы Йенс Эриксенді қызметтен босатуға көндіру болатын. 1434 жылғы тамызда Вадстенада Эрикпен келіссөздер өтті, бірақ олар сәтсіз аяқталды. 1434 жылғы жазда ашуланған кеншілер мен шаруалар Борланге қаласының жанындағы Борганэс қамалын өртеп жіберді. Бұл жағдай елдегі бірнеше қамалдарға шабуылдар жасауға себеп болды. Йенс Эриксен Данияға қашып кетті, ал оның орнына граф Ханс Эберштейн келді. Бірақ Энгельбрект пен оның ізбасарлары қанағаттанбады, себебі Йенс Эриксеннің қылмыстық жауапкершілікке тартылуы туралы талаптары орындалмады. Король Эриктің омбудсмені Йенс Эриксеннің әрекеттерін көтерілістерге дейін заңсыз деп тапқан болатын, бұл сот орындаушысына қарсы шара қабылдамаған үкіметке наразылықтың үлкен көрінісі еді. 1435 жылдың қаңтарында Энгельбрект төрт сословиенің өкілдерін Арбогадағы мәжіліске (Diet) шақырды, кейін бұл мәжіліс сословиелердің бірінші Риксдағы деп аталды (бірақ шаруалардың шынымен қатысқан-қатыспағаны белгісіз). Энгельбрект швед мемлекетінің капитаны (риксховицман) болып сайланды. Эрик жағдайды жақсартуға уәде бергенде, жағдай біршама басылды. Алайда, бұрынғысын сияқты, адамдар осы уәделердің орындалмағанын сезінді, сондықтан көтерілісшілер тағы да балталарын көтерді. 1436 жылдың 27 сәуірінде көтерілісшілердің бір бөлігі Стокгольмге қарай жорыққа шықты, онда қаладағы күшті және ықпалды даниялықтардың болуына байланысты адамдар әлі де Эрикті қолдады. Көтерілісші күштердің арасында белгілі бір шиеленіс туды, себебі дворяндар мен дін қызметкерлері 1436 жылы риксховицман лауазымына көтерілген Карл Кнутссон Бондені қолдауға шешім қабылдады. Олар Энгельбректі толығымен жоюға батыл болмады, өйткені ол қала тұрғындары мен шаруалардың арасында зор қолдауға ие болды. Бірақ Энгельбрект ауырып, белсенділігі төмендеді. Тағдырдың Кнутссонға өте қолайлы бұрылысында, Энгельбрект 4 мамырда Мунс Бенгтссон (Natt och Dag) қолдарынан қаза тапты, себебі жеке дау болды. Карл Кнутссон Бонд Йенс Эриксенге қауіпсіз өту қағазын (lejdebrev) берді, және сот орындаушысы 1436 жылғы желтоқсанда Вадстена аббаттығына бару үшін Швецияға оралды. Бірақ оның қасында болғандығы туралы хабар тараған соң, жақын маңдағы Аска ауылының шаруалары монастырға шабуыл жасап, Йенс Эриксенді Мотала қаласындағы жергілікті сотқа әкелді. Сот Йенс Эриксенді кінәлі деп тапты және оны қылышпен өлімге кесті. Осыдан кейін Кнутссон билік үшін күресті жеңіп, 1448 жылы Швецияның королі Карл VIII атанды. Риксрад Эрик Пуке Энгельбректтің бұрынғы жақтастарын Пукефейденде біріктіруге тырысты, бірақ ол кеш қалды. 1437 жылы Эрик Пуке тұтқындалып, Стокгольмде өлім жазасына кесілді.
Engelbrekt Engelbrektsson, with interests in the mining region of Bergslagen, stood out as the leader. In 1431 or 1432, Engelbrekt Engelbrektsson had been appointed spokesman for the people of Bergslagen to persuade King Erik to dismiss the local bailiff in Västerås, Jens Eriksen. Negotiations with Eric took place in Vadstena in August 1434, but were unsuccessful. In the summer of 1434, enraged miners and peasants burned Borganäs castle near Borlänge. The tension spread, causing several assaults on castles across the country. Jens Eriksen fled to Denmark and was replaced by the count Hans av Eberstein. However, Engelbrekt and his followers were not happy as their demand that Jens Eriksen should face legal prosecution where not followed up on. The ombudsman of King Erik had found Jens Eriksen's actions to be illegal prior to the uprisings, which were in large reactions to the failure of the government to take action against the bailiff. In January 1435 Engelbrekt summoned representatives from the four Estates to a Diet in Arboga, which later has been called the first Riksdag of the Estates (although it is uncertain whether the peasants really participated). Engelbrekt was elected Captain (Rikshövitsman) of the Swedish realm. The antagonism abated when Eric promised changes for the better. However, as before, people felt these promises were not being fulfilled, hence the rebels picked up their axes once more. On April 27, 1436, a rebel army unit was sent marching towards Stockholm, where people still supported Eric due to the strong and influential Danish presence in the city. A certain degree of inner tension among the rebelling forces occurred because the nobility and clergy decided to support Karl Knutsson Bonde, who in 1436 had risen to the position of Rikshövitsman. Neither dared remove Engelbrekt completely because of his strong support among the burghers and peasants. However, Engelbrekt fell sick and became less active. In a twist of fate highly beneficial to Knutsson, Engelbrekt was assassinated on May 4 by Måns Bengtsson (Natt och Dag), the cause being an unrelated personal conflict. Karl Knutsson Bonde gave Jens Eriksen a letter of safe passage (lejdebrev) and the bailiff returned to Sweden to visit Vadstena Abbey in December 1436. However, as word got out of his presence, the peasantry of the nearby village of Aska broke into the monastery and brought Jens Eriksen to a local court in Motala. The judge found Jens Eriksen guilty and he was beheaded by sword. Consequently, Knutsson won the power struggle and would become King Charles VIII of Sweden in 1448. Riksråd Erik Puke attempted to rally Engelbrekt's old supporters in the Pukefejden, but it was too late. Erik Puke was apprehended and executed in Stockholm in 1437.
Салдарлар
Энгельбрект бүлігі Кальмар одағының бірлігін әлсіретті, нәтижесінде Дания әскерлері Швециядан уақытша қуылды. Кейін Дания патшалары Швецияға ықпалын қайта орнатқанмен, бұл көтеріліс шведтердің тәуелсіздік құқығына қатысты үрдіс орнатып берді. Бұл сонымен қатар шаруалардың швед саясатына белсенді түрде қатысуына жол ашты. Арбогада өткен Diet (Riksdag)-қа барлық төрт рудың қатысқан-қатыспағаны нақты емес, бірақ 1436 жылы Энгельбрект қайтыс болғаннан кейін Упсалада өткен Diet-та олар қатысты. Осылайша, Энгельбрект бүлігі демократиялық институттың бастауын берді, ол белгілі бір дәрежеде шаруаларды да қамтыды.
The Engelbrekt rebellion caused the unity of the Kalmar Union to erode, leading to the temporary expulsion of Danish forces from Sweden. Although later Danish kings regained influence over Sweden, the rebellion had set a precedent for Swedish claims to sovereignty. It also set a precedent for peasants to engage actively in Swedish politics. While it is uncertain whether all four Estates participated in the Diet (Riksdag) in Arboga, this was in fact the case in 1436, when a Diet was held in Uppsala following the death of Engelbrekt. Thus, the Engelbrekt rebellion marked the start of a democratic institution, which, to a certain extent, included the peasants.