Карния герцогтығының тарихы

Кіріспе

Тарихи жер, Габсбургтердің тәжді жері, ерте орта ғасырларда осы аттас княздық.

Карниола герцогтігі (Herzogtum Krain, Krajna) – 1364 жылы бұрынғы Шығыс франк маркасы Карниола аумағында Габсбургтер билігімен құрылған Киелі Рим империясының императорлық иелігі. Габсбург монархиясының мұрагерлік жері болған ол, 1804 жылы Австрия империясының құрамына кірді және 1849 жылға дейін Иллирия Корольдігінің бөлігі болды. 1849 жылдан бастап жеке тәжді жер ретінде, 1867 жылдан 1918 жылы мемлекет тарағанға дейін Австрия-Мажарстанның Цислейтния аймақтарына қосылды. Оның астанасы Лайбах, қазіргі Любляна қаласы болды.

География

Тарихи Карниола аймағының шекарасы ғасырлар бойы өзгеріп келген. Герцогтік құрылған кезден бастап ол Киелі Рим империясының оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан, онда Горянци таулары мен Колпа өзені Хорватия Корольдігімен шекара құрады. Солтүстікте ол Каринтияның Императорлық герцогтігімен шектеседі, Предил асуынан және Фузиннен (Фужин) Каруанк жотасының басты тізбегімен Жезерскоға дейін. Солтүстік-шығысында және шығысында ол Штирия герцогтігімен шектеседі, яғни қазіргі Штайерска немесе Сава өзенінен арғы төменгі Штирия жерлері, 1456 жылға дейін Сельж графтарының иелігінде болған. Батысында Бохинь көлінен биіктеп тұрған Юлиан Альптарының шыңдары бастапқыда Аквилея патриархтарына тиесілі болған, бірақ біртіндеп Венеция Республикасы бағындырып, 1433 жылы Домини ди Терраферма құрамына қосылған тарихи Фриулия аймағымен шекараны белгіледі. Оңтүстік-батыста, Динар Альптарының ар жағында, Гёрц графтары Фриулияның қалған бөлігін иеленді, ол 1754 жылы Австрияның Горция мен Градиска корольдік жеріне айналды (қазіргі Словен жағалауының бір бөлігі). Карст жазығының оңтүстігіндегі Истрия маркграфының және Бркини төбелерінің қалдықтары да Карниоладан басқарылды. Соңғы рет 1815 жылы қайта құрылған, 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін оның халқы 530 000-нан аспады.

Тарих және әкімшілік

Бұрынғы Карниола маршы, яғни Жоғарғы Карниола мен Виндик маршы 1040 жылы Германия королі III Генрих Каринтия герцогтігінен бөлінді. Дегенмен, ол 1335 жылы еркек мұрагерсіз қайтыс болған Майнхардин герцогы VI Генрих сияқты Каринтия билеушілерінің жеке одағында уақытша сақталды. Оның қызы Маргарет Тироль графлығын ұстап қалды, ал Виттельсбах императоры IV Людовик Каринтия мен Карниола маршын Габсбург герцогы II Альбертке Австрияға берді, оның анасы, Каринтиялық Елизавета, марқұм Герцог Генрих Горицияның әпкесі еді. Альберттің ұлы IV Рудольф Австриялық, "Негізін қалаушы", 1364 жылы өзінің Privilegium Maius барысында "Карниола герцогы" атағын алды, бірақ Киелі Рим императорының келісімінсіз. Рудольф сондай-ақ Төменгі Карниолада Ново-Место қаласын құрды, кейін ол Рудольфсверт деп аталды. Оның өлімінен кейін, оның кіші ағалары III Альберт және Леопольд арасындағы дау-дамайлардың нәтижесінде, 1379 жылғы Нюберг келісім-шарты бойынша Карниола Габсбург Леопольдтар әулетінің ата-бабасы Леопольдтың Грацтан басқарған Ішкі Австрияның бір бөлігіне айналды. 1457 жылы Ішкі Австрия аймақтары Габсбург императоры III Фридрих билігімен Австрияның Архгерцогтігіне қосылды. 1564 жылы Фридриктің ұрпағы, император I Фердинанд қайтыс болғаннан кейін, Карниола Фердинандтың ұлы II Карл билігімен Ішкі Австрияның бөлігі ретінде қайта бөлінді. Карлдың ұлы, император II Фердинанд 1619 жылы әулеттің барлық жерлерін мұра етті және герцогтік содан бері Габсбург монархиясының құрамдас бөлігі болды. XV ғасырдың соңында Габсбургтердің батысқа қарай кеңеюінің бір бөлігі ретінде Карниола герцогтігі көптеген жаңа аумақтарды алды: Идрия (бұрын Фриулидің бөлігі), Дуино және Карст жазығының айналасындағы аймақтар, Кастав, Опатия және Пазинді орталық еткен Истрияның ішкі аймақтары. Сондай-ақ, Риека портын номиналды түрде басқарды, бірақ ол де-факто автономды қала болып қала берді; 1717 жылы ол ресми түрде тікелей императорлық басқаруға берілді және 1776 жылы Венгрияға берілді. XIX ғасырда бұл аймақтар (Идриядан басқа) Австриялық жағалауға қосылды, сондықтан Карниола қайтадан теңізге шығу мүмкіндігінен айырылды. 1809 жылы Шёнбрунн келісім-шарты бойынша Наполеон Карниола, Каринтия, Хорватия, Гориция және Градиска, Триест аймақтарынан құралған, қысқа ғұмырлы Ильрия провинцияларын құрды. 1815 жылғы Вена конгресінің қорытынды актісі Ильрия провинцияларын Австрия империясына қайтарды. Карниола сол кезде Австрияның Ильрия Корольдігінің орталық бөлігін құрады, оның астанасы Любляна болды, оның құрамында Карниола және Каринтия герцогтіктері, сондай-ақ Гориция мен Градиска, Истрия маргравиясы және Триесттің Императорлық еркін қаласы бар еді. 1849 жылы Ильрия Корольдігі таратылғаннан кейін, Карниола Герцогтығы 1860 жылғы 20 желтоқсандағы жарлықпен және 1861 жылғы 26 ақпандағы императорлық патентпен (Ақпан патенті) құрылды, ол 1867 жылғы 21 желтоқсандағы заңнамамен өзгертілді, Карниола Ландтагына (немесе Карниолалық диеталық жиналысына) Венадағы Императорлық Кеңеске жатпайтын барлық заңдарды қабылдауға билік берді, онда он бір делегат болды, олардың екеуі жер иелері, үшеуі қалалар, қалашықтар, сауда және өнеркәсіптік кеңестер, бесеуі ауылдық қауымдастар, ал біреуі құпия дауыс беру арқылы сайланған бесінші куриядан сайланды, жиырма төрт жасқа толған әрбір ер адам дауыс беруге құқылы болды. Жергілікті заң шығарушы орган отыз жеті мүшеден тұратын бір палатадан тұрды, олардың ішінде билеуші епископ лауазымы бойынша отырды. Император заң шығарушы органын шақырып, оған к.к. Ландешауптман (Карниолалық диетаның президенті – Ландтаг және оның атқарушы кеңесі – Ландесаушесхусс) төрағалық етті. Жер иелері он мүшені, қалалар мен қалашықтар сегізін, сауда және өнеркәсіптік кеңестер екеуін, ауылдық қауымдастар он алты мүшені сайлады. Палатаның жұмысы ауыл шаруашылығы, қоғамдық және қайырымдылық мекемелер, қауымдастарды басқару, шіркеу және білім беру істері, соғыста және маневрлер кезінде сарбаздарды тасымалдау және орналастыру және басқа да жергілікті мәселелер бойынша заң шығарумен шектелді. 1901 жылғы жер бюджеті 3 573 280 кронаны (714 656 доллар) құрады. Австрияның императорлық-корольдік үкіметі император тағайындаған императорлық-корольдік президент (Landespräsident немесе губернатор) және Люблянадағы императорлық-корольдік үкімет (Landesregierung) арқылы ұсынылды. Австрияның көптеген басқа жерлерінде бұл лауазымдар императорлық-корольдік лейтенант (к.к. Штаттальтер) және императорлық-корольдік лейтенанттық (к.к. Штаттальтер) ретінде белгілі болды. 1918 жылы герцогтік таратылды және оның аумағы жаңа құрылған Словендер, Хорваттар және Сербтер мемлекетінің және кейіннен Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдігінің (1929 жылдан бастап Югославия Корольдігі) бөлігіне айналды. Герцогтіктің батыс бөлігі, Постойна, Илирска Бистрица, Идрия, Випава және Штурже қалалары 1920 жылы Италияға қосылды, бірақ кейіннен 1945 жылы Югославияға қосылды, тек Вальроманадағы Фузине қаласы (1919 жылға дейін Вайссенфельс) Италияда қалды.

The former March of Carniola, i. e., Upper Carniola and the Windic March, had been separated from the Duchy of Carinthia in 1040 by King Henry III of Germany. It was nevertheless temporarily still held by the Carinthian rulers in personal union, like the Meinhardiner Duke Henry VI, who died in 1335 without a male heir. His daughter Margaret was able to keep the County of Tyrol, while the Wittelsbach Emperor Louis IV passed Carinthia and Carniolan march to the Habsburg Duke Albert II of Austria, whose mother, Elisabeth of Carinthia is a sister of the late Duke Henry of Gorizia. Albert's son Rudolf IV of Austria, "the Founder", in the course of his Privilegium Maius, awarded himself the title of a "Duke of Carniola" in 1364—though without consent by the Holy Roman Emperor. Rudolph also founded the town of Novo Mesto in Lower Carniola, then named Rudolphswerth. After his death, as a result of the quarrels between his younger brothers Albert III and Leopold, Carniola by the 1379 Treaty of Neuberg became part of Inner Austria ruled from Graz by Leopold, ancestor of the Habsburg Leopoldian line. In 1457, the Inner Austrian territories were re united with the Archduchy of Austria under the rule of the Habsburg Emperor Frederick III. When Frederick's descendant, Emperor Ferdinand I, died in 1564, Carniola was separated again as part of Inner Austria under the rule of Ferdinand's son Archduke Charles II. Charles' son, Emperor Ferdinand II, inherited all the dynasty's lands in 1619 and the duchy formed a constituent part of the Habsburg monarchy ever since. In the late 15th century, as part of the Habsburg westward expansion, the Duchy of Carniola acquired many new territories: Idrija (previously part of Friuli), Duino and the surrounding parts of the Karst Plateau, Kastav, Opatija, and the interior areas of Istria, centered around Pazin. It also had nominal control over the port of Rijeka, which however de facto remained an autonomous city; in 1717 it was officially placed under direct imperial rule and in 1776 it was transferred to Hungary. In the 19th century, these areas (with the exception of Idrija) were incorporated in the Austrian Littoral, and Carniola thus became a landlocked region once again. With the Treaty of Schönbrunn in 1809, Napoleon formed the short lived Illyrian Provinces from the annexed territories in Carniola, Carinthia, Croatia, Gorizia and Gradisca, and Trieste. The Final Act of the 1815 Congress of Vienna restored the Illyrian Provinces to the Austrian Empire. Carniola then formed the central part of the territory of the Austrian Kingdom of Illyria, whose capital was also Ljubljana, including the Carniolan and Carinthian duchies as well as the Austrian Littoral with Gorizia and Gradisca, the Margraviate of Istria and the Imperial Free City of Trieste. After the disestablishment of the Illyrian Kingdom in 1849, the Duchy of Carniola was constituted by rescript of 20 December 1860, and by imperial patent of 26 February 1861 (February Patent), modified by legislation of 21 December 1867, granting power to the Carniolan Landtag (or Carniolan Diet estates' assembly) to enact all laws not reserved to the Imperial Council in Vienna, at which it was represented by eleven delegates, of whom two elected by the landowners, three by the cities, towns, commercial and industrial boards, five by the village communes, and one by a fifth curia by secret ballot, every duly registered male twenty four years of age had the right to vote. The home legislature consisted of a single chamber of thirty seven members, among whom the prince bishop sat ex officio. The emperor convened the legislature, and it was presided over by the k. k. Landeshauptmann (president of the Carniolan Diet – Landtag and its executive board – Landesausschuss). The landed interests elected ten members, the cities and towns eight, the commercial and industrial boards two, the village communes sixteen. The business of the chamber was restricted to legislating on agriculture, public and charitable institutions, administration of communes, church and school affairs, the transportation and housing of soldiers in war and during manoeuvres, and other local matters. The land budget of 1901 amounted to 3,573,280 crowns ($714,656). The Austrian Imperial Royal government was represented by the Imperial Royal president (k. k. Landespräsident or governor), appointed by the emperor, and the Imperial Royal Government (k. k. Landesregierung) in Ljubljana. In the majority of other Austrian crown lands these were known as Imperial Royal Lieutenant (k. k. Statthalter) and Imperial Royal Lieutenancy (k. k. Statthalterei). In 1918, the duchy ceased to exist and its territory became part of the newly formed State of Slovenes, Croats and Serbs and subsequently part of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes (from 1929 called Kingdom of Yugoslavia). The western part of the duchy, with the towns of Postojna, Ilirska Bistrica, Idrija, Vipava, and Šturje, was annexed to Italy in 1920, but was subsequently also included into Yugoslavia in 1945 except for the town of Fusine in Valromana (Weissenfels, before 1919), which remained in Italy.

Герб пен ту

Карниоланың гербі 13 ғасырға дейін жетеді, ол, әдетте, Мерения герцогтығындағы Баварияның Андекс графтарының гербтарының (бүркіт) және Каринтиядағы Спонхайм үйінің (қызыл-ақ торлы) үйлесімі ретінде қалыптасқан. Бүркіт сондай-ақ 1269 жылы Карниола маркасын басқарған Богемия королі Оттокар II-нің мөрінде де бейнеленген. 1463 жылы император Фредерик III өзінің інісі, Австрия королі Альберт VI-ның талаптарын жеңген соң, бүркітке императорлық тәжді қосып, қалқандағы ақ түсті және торлы жарты айды алтынға ауыстырды. 1836 жылы Австрия императоры Фердинанд I қалқанның бастапқы ақ түсін қалпына келтіріп, ақ, көк және қызыл түстерін ресми Карниола түстер схемасы деп мойындады. Габсбургтердің билігі тұсында Карниола гербінің ақ, көк және қызыл түстері (қалқан, бүркіт және жарты ай) 1848 жылы тәждік жердің ресми ту түстері ретінде бекітілді. Карниола герцогтығы Австрия империясының словендер шоғырланған негізгі аймағы болғандықтан, бұл түстер схемасы кейіннен басқа словен аймақтарының тұрғындарымен де словен ұлттық үш түсті туы ретінде қабылданды. Герб 1918 жылы Карниола герцогтығы таратылғаннан кейін қолданудан тоқтатылды. Алайда, Карниоланың көк бүркіті 1943-1945 жылдары Словенияның көмекші әскерлерінің – Словения үй гвардиясының символы ретінде қысқа мерзімге қайта жандандырылды. Ол сонымен қатар соғыстар арасындағы кезеңде Югославияның Карагеоргевич әулетінің гербінде де пайдаланылды (және Югославия Корольдығының мемлекеттік гербінде орта ғасырлық Целье графтарының үш жұлдызымен ауыстырылды). Карниола герцогтығының нышандары словен ұлттық символикасына маңызды және ұзақ мерзімді әсер етті. Осылайша, Карниола герцогтығының туының ақ, көк және қызыл түстері бүгінде Словения Республикасының туының ресми түстер схемасы ретінде қолданылады. Словенияның гербі де геральдикалық композиция болып табылады, ол Целье графтарының жұлдыздарын, Карниола түстерін және словен ұлттық символы – Триглав тауының силуэтін біріктіреді.

The coat of arms of Carniola dates back to the 13th century, when it most probably evolved as a combination of the coats of arms of the Bavarian counts of Andechs in the Duchy of Merania (eagle) and the Rhenish House of Sponheim in Carinthia (red white checkerboard). The eagle is also featured in the seal of King Ottokar II of Bohemia in his capacity as ruler of the Carniolan march in 1269. In 1463 Emperor Frederick III, having prevailed against the claims raised by his brother Albert VI of Austria, added the Imperial crown to the eagle and replaced the white in the shield and the checkered crescent with gold. In 1836 Emperor Ferdinand I of Austria restored the original white color to the shield and recognized the white blue red combination as the official Carniolan color scheme. Under the Habsburg rule the white, blue and red from the Carniolan coat of arms (the shield, the eagle and the crescent) were confirmed as the official flag colors of the crownland in 1848. Since the Duchy of Carniola was the main Slovene populated region of the Austrian Empire, the color scheme was subsequently accepted as the generic Slovene national tricolor by the inhabitants of other Slovene Lands. As for the coat of arms, it was abandoned after 1918 with the passing of the Duchy of Carniola. The blue eagle of Carniola was, however, briefly resurrected from 1943 to 1945 as the symbol of the Slovenian auxiliary Axis forces, the Slovene Home Guard. It was also used in the Yugoslav Karađorđević dynasty coat of arms in the interwar period (and was replaced in the state coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia by the three stars of the medieval counts of Celje). The insignia of the Duchy of Carniola have had an important and lasting impact on Slovene national symbols. Thus, the white blue red combination of the flag of the Duchy of Carniola is in use today as the official color scheme of the flag of the Republic of Slovenia. The Slovenian coat of arms is also a heraldic composite, incorporating the stars of the counts of Celje, the Carniolan colors and the silhouette of the Slovene national symbol, Mount Triglav.