Ренессанс кезеңіндегі өзін-өзі қалыптастыру және бейнелеу өнері

Кіріспе

Стивен Гринблаттың 1980 жылы жазған "Renaissance Self Fashioning: from More to Shakespeare" атты кітабында енгізілген өзін-өзі қалыптастыру термині, адамның жеке өзіндігі мен қоғамдық бейнесін мәдени нормалар мен әлеуметтік ережелерге сәйкес құру процесін білдіреді. Гринблат Ренессанс дәуіріндегі осы процесті былай сипаттады: ақсүйек адам өзінің қаржылық мүмкіндігіне қарай ең жақсы киім киіп, өнер, әдебиет, спорт және басқа да мәдени тұрғыдан анықталған ақсүйектік іс-әрекеттерде білімді болуға, жан-жақты тәрбиеленуге және өзін-өзі саналы түрде ұстауға үйретілген. Сол дәуірдегі портреттерде адамның сыртқы келбетіне деген қызығушылық көрінеді.

Қайта өрлеу дәуірі зерттеулерінде

Гринблаттың айтуынша, Ренессанс дәуірінде жоғарғы тап өзін-өзі қалыптастырумен айналысты. Ақсүйек ерлер мен әйелдер үшін белгіленген киім мен мінез-құлық жасалды және олар портреттер арқылы бейнеленді. Ерлікті бейнелейтін идеологиялық белгілер билік пен құдіреттің символы болды. Ер билеушілер өздерін қару-жарақпен немесе қару ұстаған күйде бейнеледі. Әйелдерге тән ең маңызды қасиет – сұлулық. Сұлулық – тазалық, ізгілік және қарапайымдылық ұғымдарын білдіреді. Портреттерде әйелдер осы қасиеттерді идеалданған сырт көрініс, сәнді киімдер және әсем әшекейлер арқылы көрсетті. Портреттердің иконографиясы Ренессанс дәуірінде белгіленген гендерлік ерекшеліктерді визуальды тәсілдер арқылы көрсетеді. Балдассаре Кастильоне жазған «Сотшы кітабы» – қоғамда адамдардың қалай мінез-құлық танытуын көрсететін алғашқы мәтіндердің бірі. «Сотшы» кітабында ақсүйектердің киім кию және сөйлеу ережелері, сондай-ақ әлеуметтік жағдайларда өзара қарым-қатынас жасаудың жалпы ережелері жазылған. Дэвид Кухтаның «Ренессанс Англиясындағы еркектіктің семиотикасы» атты мақаласында «Сотшының» Ренессанс Англиясының өзін-өзі қалыптастыруына тигізген әсері талқыланады. Ақсүйектер өздерін монархтар белгілеген киім және мінез-құлық ережелеріне сәйкес, өнер туындысы ретінде «жасауы» керек еді. Бұл Ренессанс дәуірінің өзін-өзі қалыптастыру ерекшелігі – киім мен мінез-құлықтың «әйелдік» аспектілерін пайдалануды қамтиды. Адам өзін-өзі ұстауы және киінуі арқылы қоғамдағы мәртебесін көрсетуі керек еді. Ол жасандылыққа бой алдырмауы керек, бірақ табиғилық пен бейқамдық, яғни sprezzatura-ны көрсетуі керек. Сонымен қатар, «Сотшы кітабы» тек өзінің үлгісіне ұқсауға тырысудың ғана емес, сонымен қатар өзін сол үлгіге айналдыруға тырысудың маңыздылығына баса назар аударады, бұл sprezzatura-ны қолдану арқылы жүзеге асырылады. Бұл өзін-өзі қалыптастырудың маңызды тақырыбын ұсынады: қоғамда мақтауға лайық үлгіні еліктеуге ұмтылу үшін саналы күш жұмсау. Әйелдер үшін ең танымал үлгі – Құдай ана Мәриям еді. Маргарет Р. Майлз өзінің «Кейудесінің жалаңаш бөлігі» атты мақаласында осы әсерді иконография мен өнердің бейнелері арқылы жан-жақты талдайды. Жалаңаш кеуде аштық кезінде нәр беруді бейнелейді. Құдай ана Мәриямның нәресте Исаға сүт беруін бейнелеу әйелдерді өз отбасылары мен қоғамдарына да осындай нәр беруге шақырады. Майлз түсіндіреді, әйелдер Құдай ана Мәриямның көптеген ізгіліктеріне еліктеуге жігерлендірілген, бірақ олар сондай-ақ, мұндай стандартқа толыққанды қол жеткізу мүмкін емес екенін білуі керек. Сол сияқты, еркектер де Исаның үлгісін ұстануға үйретілген, өйткені бұл жетілуге көбірек мүмкіндік береді деп саналған. Гринблаттың теорияларына француз социологы және тарихшысы Мишель Фуко әсер етеді.

According to Greenblatt, during the Renaissance the upper class practiced self fashioning. Prescribed attire and behavior was created for the noblemen and women, and were represented through portraits. The ideological traits portraying masculinity were symbols of authority and power. Male rulers depicted themselves in armor or with weapons. The most important characteristic attributed to women was beauty. Beauty represents the concepts of purity, virtue and modesty. In portraits, women performed these traits through idealized features, fancy dresses, and elaborate jewelry. The iconography of portraits displays the gender specific qualities prescribed during the Renaissance through visual devices. The Book of the Courtier, by Baldassare Castiglione, is one of the first texts that depicted behaviors which individuals were expected to adopt in society. As an informal book of conduct, The Courtier included instructions on how people of the noble class were to dress and speak, as well as general rules of interaction to follow in social situations. In his article "The Semiotics of Masculinity in Renaissance England", David Kuchta discusses the role of The Courtier concerning its influence on the self fashioning of Renaissance England. Men of the noble class were to "create" themselves as works of art, according to the conventions of dress and manner as set forth by the monarchs. Characteristics of this Renaissance self fashioning involve the use of "feminine" aspects of dress and conduct. A man was to conduct and dress in a way that reflected his position in society. He was not supposed to act in an affected manner, but present naturalness and nonchalance, or sprezzatura. In addition to, The Courtier puts emphasis on the importance of not only trying to resemble one's master, but actually trying to transform himself into his master in a way that exercises sprezzatura. This presents a key theme in self fashioning: the conscious effort to strive to imitate a praised model in society. For women, one of the most popular figures to imitate was the Virgin Mary. Margaret R. Miles provides a thorough analysis of this influence through images of iconography and art in her article "The Virgin's One Bare Breast". The bare breast symbolized nourishment in a time of famine. Depicting the Virgin Mary nursing the infant Christ encouraged women to aspire to provide the same nourishment for their own families and community. Miles goes on to explain that, although women were encouraged to strive to emulate the many virtues of the Virgin, they must also be aware that one could never fully achieve such a standard. Similarly, men were taught that they should follow in the image of Christ, which was believed to be more attainable. Greenblatt's theories are influenced by the French sociologist and historian Michel Foucault.

Басқа салаларда

Өзін-өзі қалыптастыру Ренессанс зерттеулерінен тыс да маңызды әсерлерге және қолданысқа ие. Уэльска Швант бұл теорияны "Оскарды қайта ойлап табудың маңызы: Оскар Уайльдтың соңғы 100 жылдағы түрлері" кітабының бір бөлімінде Оскар Уайльдқа қатысты қолданады. Альвина Э. Кинтана теорияны ХХ ғасыр Чикано әдебиетін талдау үшін пайдаланады. Чикано ғалымдары өзін-өзі қалыптастыруды Чикана феминисі Ана Кастильоның белгілі хаттар жинағы "Миккквиауала хаттарына" қолданды. Джек Чен бұл тұжырымды "Егемендік поэтикасы: Тан әулетінің императоры Тайцзун туралы" кітабында Император Тайцзунның жазбаларына қатысты қолданады. "Аспаздарды теориялауға халықаралық көзқарас: Бурдье құралдарын қолдану" еңбегінде Гай Манковски теорияны панк музыкасына қолданады, онда өзін-өзі қалыптастыру "өзін-өзі жобалау" ретінде қайта қарастырылады.