Кіріспе

XVI ғасырдағы Венгрияның королевасы Изабелла Ягеллон (Izabella királyné; Izabela Jagiellonka; 18 қаңтар 1519 – 15 қыркүйек 1559) – Венгрияның королевасы. Ол Польша королі Сигизмунд I және оның итальяндық әйелі Бона Сфорцаның үлкен баласы болды. 1539 жылы ол Трансильвания воеводасы және Венгрия королі Иоанн Запольяға үйленді. Сол кезде Венгрияны Габсбургтердің иеліктеріне қосуды қалаған Австрияның Фердинанды (Корольдік Венгрияны қараңыз), Венгрияны тәуелсіз сақтауды көздеген жергілікті ақсүйектер (Шығыс Венгрия Корольдігін қараңыз) және оны Осман империясының қарауындағы мемлекет деп санайтын Сұлтан Сүлеймен Шаһаншаһ (Венгриядағы шағын соғысқа да қараңыз) арасында талас болды. Изабелланың некесі бір жарым жылға созылды, бірақ ол ұл мұрагер – Иоанн Сигизмунд Запольяны дүниеге келтірді, ол әкесінің 1540 жылғы шілдеде қайтыс болуынан екі апта бұрын туған еді. Ол өмірінің қалған бөлігін ұлының мұрагерлік құқығы үшін күресте өткізді. Оның күйеуінің өлімі жаңадан қақтығыстарды тудырды, бірақ Сұлтан Сүлеймен оны кішкентай ұлының атынан ортағасырлық Венгрия Корольдігінің шығыс аймақтарының регенті етіп тағайындады. Бұл аймақ дін бостандығымен ерекшеленетін жартылай тәуелсіз буферлік мемлекет ретінде дамыды. Алайда Фердинанд Венгрияны қайта біріктіру туралы ниетінен бас тартпады және 1551 жылы Изабелланы тақтан түсіруге мәжбүрлеген епископ Георг Мартинуццимен келісім жасады. Ол туған Польшасына отбасымен оралып кетті. Сұлтан Сүлеймен 1555–1556 жылдары Венгрияға шабуыл жасаумен қорқытып, есесін қайтарды және ақсүйектерді Изабелланы Трансильванияға шақыруға итермеледі. Ол 1556 жылдың қазан айында қайтып келді және 1559 жылдың қыркүйегінде қайтыс болғанға дейін ұлының регенті ретінде билік етті.

Ерте өмір және неке жоспарлары

18 қаңтар 1519 жылы Краковта туған Изабелла король Зигмунд I және оның итальяндық әйелі Бона Сфорцаның үлкен баласы болды. Ол балалық шағының көп бөлігін Краковтағы Вавель қамалында және Ниеполомчицедегі аң аулау қамалында өткізді. Сонымен қатар, 1527–1529 және 1533–1536 жылдары Ұлы Литва княздығында тұрды. Соңғы сапарда оның үш кіші қарындасы Краковта қалды. Бұл жағдай болашақтағы отбасылық қарым-қатынастарды болжады: Бона Сфорца үлкен қызына көбірек мән берді, оның үйленуін ертерек ұйымдастырды, ал қалған үш қызына немқұрайлы қарап, кеш үйлендірді. Изабелла жақсы білім алды, оның ішінде гуманист Йоханнес Гонтерден сабақ алды, және төрт тілде сөйлей және жаза білді: поляк, латын, неміс және итальян (анасының туған тілі). 1519 жылдың наурыз айында, Изабелла екі айлық болатын кезде, француз елшілері оны Францияның болашақ мұрагері Франциск I-нің ұлымен үйлендіруді ұсынды, бұл Зигмундтың қасиетті Рим императоры сайлауында қолдауына балама болар еді. Зигмунд V Карлға қолдау көрсетсе де, Бона Изабелла үшін француздық үйленуді жалғастырды. Ол Франция королінің ұлын және Изабелланы Бона мұралық иелік деп санайтын Милан герцогтығына орналастыруды үміттенеді. 1524 жылы Иероним Ласки француздармен түрікке қарсы одақ жасасты, оның шарттарының бірі Изабелла мен Франциск I-нің екінші ұлы Генрихтің некесі болды. Алайда, Франциск Павия шайқасында тұтқынға алынғаннан кейін бұл одақ сәтсіз аяқталды. Содан кейін Бона итальяндық үйленуді іздеді. Изабелланың әжесі, Неапольдік Изабелла, Польшаға елшілерді жіберіп, Миланның жаңадан тағайындалған герцогы Франческо II Сфорцаға үйленуді ұсынды. Алайда, Зигмунд герцогтық даулы болғандықтан және Франческоның билігі тұрақсыз болғандықтан бас тартты. Бона кейін Мантуя герцогы Федерико II Гонзагаға ұсыныс жасады, бірақ ол Маргарита Палеологаны таңдады, өйткені ол Монферрат маркасын мұра ретінде әкелді. Зигмунд Габсбургтермен үйленуді қалады. 1530 жылы ол Фердинанд патшаның үлкен ұлы, эрцгерцог Максимилианға үйленуді ұсынды, бірақ олар Изабелла күйеу жігіттен сегіз жас үлкен болғандықтан бас тартты. Габсбургтар Изабелла мен Ян Запольяның үйленуіне қарсы болғанда, Савой герцогы Карл III-нің үлкен ұлы Людовиконы ұсынды, бірақ ол 1536 жылы қайтыс болды. 1531 жыл шамасында Изабелланы Венгрия королі Ян Запольяға үйлендіру жоспары пайда болды. 1526 жылы Мохач шайқасында Венгрияның Людовик II қаза тапқаннан кейін, Венгрия Габсбургтардың қолдауындағы Корольдік Венгрия және Запольяның қолдауындағы Шығыс Венгрия Корольдігі арасында бөлінді. Екі тарап Венгриядағы Кіші соғыста қатысты. Заполья Осман империясының қолдауын алып, оның вассалы болған ғана есімді сақтап қалды. Габсбургтарға қарсы белсенді күрескен Бона Сфорца Запольяны қолдады және күйеуі Зигмундты әскери қолдау көрсетуге және Изабелланың қолын беруге көндіруге тырысты. Зигмунд, оның бірінші әйелі Запольяның қарындасы Барбара болғандықтан, Габсбургтарды ренжіткісі келмей және Запольяның тағын ұстап тұру қабілетіне күмәнданып, бас тартты. Ақырында, Зигмунд Заполья мен Габсбургтар арасында бейбіт келісімге қол жеткізілген жағдайда ғана келісімге келді. 1538 жылдың ақпан айында Наггварда келісіміне, ішінара Зигмундтың талабы бойынша қол қойылды. Фердинанд пен Заполья Венгрияны өздері арасында бөлісуге және Фердинандтың Запольяның жерін мұрагерлікке алуға келісті, өйткені ол кезде оның балалары болмады.

Венгрияның патшайымы

1538 жылдың сәуірінде, Нагваррад шартынан екі ай өткен соң, епископ Стьепан Бродарич Изабелла мен Джон Запольяның үйлену уақыты мен шарттарын келісу үшін Краковқа келді. Польша ақсүйектері бұл үйленуді тиімсіз деп есептеді, бірақ той өтті. 1539 жылдың 15 қаңтарында бес жүз венгр салт аттысы Краковқа жетті. Қалыңдық 26 қаңтарда болды. Прокурация бойынша неке күні нақты белгісіз, бірақ бұл 28 қаңтар мен 2 ақпан аралығында болуы мүмкін. Салтанаттан кейін Изабелла Венгрияға аттанды. Оның құдайы 32 000 дукат ақша және 6 000 дукатқа бағалы мүлік болды. Буда арқылы ол 22 ақпанда Джон Запольямен алғаш рет Секешфехерварда кездесті. Ол оған Солимос, Липпа, Дева, Чикшо, Токай қалаларын, сондай-ақ Дебрецен және Регеч қамалдарының бөліктерін сыйлады. Келесі күні үйлену рәсімі өтті және Изабелла Венгрия патшайымы деп жарияланды. Будада той бір аптаға созылды. Олардың некелік өмірі қысқа және бақытсыз болды. 20 жастағы Изабелла 52 жастағы күйеуімен бірге өмір сүрді, ол подаградан және денсаулығының нашарлауынан шағымданды. 1540 жылдың көктемінде Заполья Трансильваниядағы көтерілісті басу үшін сапарға шықты, ал Изабелла жүкті болғандықтан Будада қалды. Олардың ұлы Иоанн Сигизмунд Заполья 1540 жылдың 7 шілдесінде дүниеге келді. Заполья көтерілісшілерді бағындырды, бірақ 22 шілдеде миға қан құйылудан қайтыс болды.

Регенттік

Наггварад шартнамасы бойынша Иоанн Запольяның орнын Фердинанд басуға тиіс болған, бірақ венгр дворяндары, әсіресе епископ Георгий Мартинуцци, оған бағынудан бас тарды және 1540 жылдың қыркүйегінде жас Иоанн Сигизмундты Венгрия королі етіп сайлады, ал Изабелланы регенттікке бекітті. Фердинанд Венгрияға шапқындап, Буданы қоршады, онда Изабелла мен оның ұлы пана тапты. Қала 1540 жылдың қарашасында алғашқы қоршауға төтеп берді, ал 1541 жылдың мамырындағы екінші қоршауды Осман империясының сұлтаны Сүлеймен Ұлы тоқтатты. Ол әкесі Ескі Зигмундтан көмек алмады. Сүлеймен Венгрияның бөлініп қалуын қалады, бірақ оны Габсбургтерден тек өзі ғана қорғай алатынын түсінді. Сондықтан ол Венгрияның көп бөлігін, ал Трансильвания мен Тиса өзенінен шығысқа қарай жатқан жерлерді (Temesköz деп аталады) Иоанн Сигизмунд пен Изабеллаға қамқоршы ретінде берді. Бұл тағайындауларды Трансильвания диетасы қабылдады, ол Осман империясының вассалдық статусын мойындады. 1541 жылдың қыркүйегінде Изабелла Будадан шығып, Липпаға, содан кейін Гьяль мен Гюлафехерварға қоныстанды. Ол жаңа иеліктерінің қираған халге түскеніне және қаржылық қиындықтарға шағымданды. Изабелла жас, сұлулығымен танымал болған, бірақ қымбатқа бағаланатын заттарға құмарлығы үшін сыналып, жазаланды. Оған қатысты үш зергерлік бұйым сақталған: алмаз сақина, 16 опалдан тұратын үлкен медальон және алтын мойындық. Ол өзінің туған Краковтағы Вавель қамалы мен Будадағы Корольдік сарай үлгілерімен Альба-Юлиядағы бұрынғы епископ сарайын қайта жаңғырту стилінде қайта құруды бастады. Ол көптеген саяси қиындықтарға тап болды: Османдықтармен бейбітшілікті сақтау, Мартинуццидің амбицияларын бақылау және Фердинандтың Трансильванияны басып алу әрекеттерін тоқтату. 1541 жылдың желтоқсанында, шаршағандықтан болса керек, Изабелла Фердинандпен келісімге келді: ол Трансильваниядан бас тартып, Сепес округінде тұруға келісті. Бірақ Османдықтар қайтадан шабуыл жасағанда, Фердинандтың өзінің аумақтарын қорғауға жеткілікті әскери күші болмады (1543 жылғы Эстергом қоршауы), ал келісім ұмытылды. Польша мәселені тағы бір неке арқылы шешуді ұсынды – Изабелла Киелі Рим императоры Карл V-ке, Фердинандқа немесе оның үлкен ұлы Максимилианға үйленеді. Бірақ Фердинанд Трансильванияны басқа жолмен иеленуді үміттенеді. 1548 жылы Осман империясы Персияға шабуыл жасау үшін барлық күштерін жинағанда (1532–55 жылдар аралығындағы Осман-Сафавид соғысы), Фердинанд пен Мартинуцци Венгрияны біріктіру және оны Османдықтардан қорғау үшін келіссөздерді бастады. Келісім 1549 жылдың 1 тамызында Нирбаторда қол жеткізілді. Изабелла Силезиядағы Ополе мен Рациборцты алғанға дейін Трансильваниядан бас тартады. Фердинанд сондай-ақ кейіннен оның қызының біріне үйленетін Иоанн Сигизмундты асырап алуға міндеттенді. Мартинуцци Гран архиепискобы болып тағайындалып, кардинал шапкесін алды. Изабелла өз құқықтарын қорғап, қаруға шақырды. Ол өзінің інісі Сигизмунд II Августтан көмек алмады, өйткені ол Фердинандпен одақ құрып, Барбара Радзивиллға үйленуіне қарсы поляк ақсүйектерінің наразылығын басуға мүмкіндік берді.

Польшаға оралу

1550 жылдың күзінде Изабелланың әскері Гюлафехерварды қорғады, бірақ бітімге келісуге мәжбүр болды. Ол Айуд диетасында ақсүйектердің қолдауына ие болды, бірақ оның күштері Ченад маңында жеңіліске ұшырады және ол Будада қоршауға алынды. 1551 жылдың шілдесінде, қарсыластары күшті болғандықтан, Изабелла бас беріп, Вайсенбург шартын жасады. Ол Трансильванияны Ополе және Рациборц герцогтықтарымен, сондай-ақ басқа да аумақтарға алмастыруға келісті, осылайша оның жылдық кірісі 25 000 флоринге жетер еді. Венгриядағы 140 000 флоринге бағаланған иеліктері үшін Изабелла Зиебице, Зонбковице-Шлёнске және 100 000 флорин ақшалай төлем алатын болды. Иоанн Сигизмунд Фердинандтың қызының біріне үйленбек еді. Тамыз айында Изабелла Венгрияның қасиетті тәжінен бас тартты. Марцин Биелскидің сөзіне сүйенсек, тәждің үстіндегі крест сындырылып, оның бөліктерін қайта біріктіруді үміттенген Иоанн Сигизмунд сақтап алды. Сонымен қатар, Иоанн Сигизмунд 4 жасар Австриялық Жоаннаға құдалық жасады. 1551 жылдың қыркүйегінде Изабелла Трансильваниядан кетіп қалды. Аңыз бойынша, Изабелла шекаралық Мезес қаласының қақпаларында демалуға тоқтағанда, ескі емен ағашының қабығына өзінің ұранының аббревиатурасын кесіп жазды: SFV – Sic fata volunt ("Тағдырдың қалауы осы"). Осы ұран оның әшекейлері мен монеталарында да кездеседі. Ол 1551 жылдың наурыз айында Ополеге жеткенде, қаланың қираған күйде екенін көрді. Ол тұратын ғимараттар тұруға жарамсыз еді, кірісі келісімде көрсетілген соманың жартысы ғана болды, ал Фердинанд келісілген ақшаны төлеуге асықпады. Бір айдан кейін ол Ополеден Польшаға аттанды, онда отбасымен бірге келесі бес жыл өмір сүрді. Оған кіріс табу үшін оның інісі Кжепице мен Санокты, ал анасы Вилюньді берді. Ополе герцогтығынан тыс жерде болғанына қарамастан, ол оның істеріне қызығушылық танытты. Ол Прудниктегі шіркеудің пасторын тағайындауға әсер етті және жергілікті лютерандарды жанама түрде қолдады.

Трансильванияға қайта оралу

Венгриядағы жағдай тұрақты емес еді. Георгий Мартинуцци 1551 жылдың желтоқсанында қаза тапты, ал Османдықтар Сенадты басып алды және Эгерді қоршауға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Изабелла Польшаға елші жіберген Сұлтан Сулейманнан, сондай-ақ жергілікті ақсүйектерден Венгрияға қайта оралу туралы шақыру алды, бірақ ол кешікті. Оның ағасы, король Сигизмунд II Август, Мәскеу-Литва соғыстары кезеңінде Габсбургтер мен Ресейдің одақтасуынан қорқып, Фердинандтың қызы, Австриялық Екатеринаға үйленді. Изабелла мен оның анасы Бона Сфорца Фердинандтан Вейсенбург шарты бойынша міндеттемелерін орындауды талап етті, бірақ оның оларды орындауға жеткілікті қаржысы болмады және ол жеңілдіктер сұрады. Изабелла ол өзінің міндеттемелерін орындамағандықтан, ол шартқа бағынбайтынын және Венгрияға оралуға шешім қабылдағанын анықтады. 1556 жылдың ақпан айында Изабелла анасы Бонамен бірге Варшавадан Силезияға қарай сапарға шықты. Ол жаз бойы Львовта болып, оралуға ыңғайлы сәт күтті. Османдық әскерлердің сүйемелдеуімен ол қазан айында Коложварға кірді. 1556 жылдың 25 қарашасында Трансильваниялық диета оған 16 жасар ұлының атынан бес жылдық регенттік мерзімді тапсырды. Изабелла Михайло Чакидің көмегімен Трансильваниялық канцелярияны құрды. Ол бір жағында Мадонна мен Бала бейнеленген, екінші жағында біріктірілген герб бейнеленген өз алтын дукаттарын соқты. Гербке: Заполя әулетінің қасқыры мен бір мүйізді аң, Венгрияның патриархалды кресі және төрт көлденең жолақ, Польшаның бүркіті, Сфорца/Висконти әулеттерінің жыланы және Далмацияның үш пантера басы кірді. 1558 жылы оның қолдаушысы Кенди әулетінің оған қарсы жасаған төңкерісін жоққа шығарды. Саяси тартыстардан басқа, діни айырмашылықтар да болды, өйткені протестантизм Венгрияға тарады. 1557 жылы Изабелла католиктерге, лютерандарға, кальвинистерге және унитарийлерге діни еркіндік беретін жарлыққа қол қойды. Бұл 1568 жылғы Торда жарлығына жасалған маңызды қадам болды. Изабелла діни төзімділік туралы заңдар шығарған алғашқы еуропалық билеуші ретінде танылды. Изабелла 1559 жылдың қыркүйегінде, Трансильванияға оралғаннан кейін үш жыл өткен соң, ұзақ аурудан кейін қайтыс болды.