Кіріспе
Ресейлік химик Александр Михайлович Зайцев, сондай-ақ Зайцев, Сайтзеф немесе Сайтзев (Алекса́ндр Миха́йлович За́йцев; 2 шілде 1841 – 1 қыркүйек 1910) – орыс химигі. Ол органикалық қосылыстарды зерттеді және Зайцев ережесін ұсынды, ол жою реакциясының өнімдерінің құрамын болжайды.
Aleksander Mikhaylovich Zaytsev, also Zaitsev, Saytzeff, or Saytzev (Алекса́ндр Миха́йлович За́йцев; 2 July 1841 – 1 September 1910) was a Russian chemist. He worked on organic compounds and proposed Zaytsev's rule, which predicts the product composition of an elimination reaction.
Алғашқы жылдар
Зайцев Қазан қаласында дүниеге келді. Ол шай мен қант сатушының ұлы еді, және әкесі ұлының өзінен кейін саудамен айналысуын қалаған. Алайда, анасының інісінің ықпалымен, Зайцевке Қазан университетінде экономиканы оқуға рұқсат берілді. Сол кезде Ресейде камералық жүйе қолданылып жатқандықтан, Ресейдегі университеттердің заң және экономика факультетін бітірген әрбір студент екі жыл бойы химия пәнін оқуға міндетті болды. Осылайша Зайцев Александр Михайлович Бутлеровпен танысты. Зайцев ерте кезеңде Бутлеровпен жұмыс істей бастады, ол оны өте жақсы зертханалық химик деп санады, және кейінірек оның іс-әрекеттері Зайцевтің орыс органикалық химиясы үшін маңызды екенін көрсетті. Әкесінің қайтысынан кейін Зайцев 1862 жылы диплом алып, химиялық білімін жетілдіру үшін бірден Батыс Еуропаға барып, Марбургте Герман Колбемен, ал Парижде Чарльз Адольф Вурцпен оқыды. Бұл сол кездегі қабылданған үрдіске қайшы келді, онда студенттер кандидаттық диссертациясын қорғайтын (қазіргі кезде бұл философия докторының дәрежесімен шамалас, бірақ сол кезде британ университеттеріндегі B.Sc. (Hons.) дәрежесіне жақын еді), содан кейін екі-үш жыл бойы шетелде тағылымдамадан өтіп (командировка), Ресейге оралып, докторлық диссертациясын жазу үшін жалақы алатын зертханалық көмекші болып жұмыс істеуі керек еді. Колбемен бірге оқыған 1862-1864 жылдары Зайцев сульфоксидтер мен триалкилсульфоний тұздарын ашты. 1864 жылы ол Парижге көшіп, Вурцтың зертханасында бір жыл жұмыс істеді, содан кейін 1865 жылы Марбургке қайтып оралды. Осы уақытта Колбе Лейпцигке шақырылды, ал Зайцев ақшасы таусылып, Ресейге оралды. Отанына оралғаннан кейін Зайцев қайтадан Бутлеровтың ақысыз көмекшісі болып жұмыс істеді. Осы кезеңде ол сәтті кандидаттық диссертациясын жазды.
Мансап
Оқыту үшін ол ресейлік университеттен магистр дәрежесін немесе шетелдік университеттен философия докторы (Ph.D.) ғылыми дәрежесін алуы тиіс еді, сондықтан ол сульфоксидтер туралы жұмысын жазып, Лейпциг университетіне тапсырды, онда (вероятно, Колбенің ықпалының арқасында) 1866 жылы философия докторы (Ph.D.) ғылыми дәрежесімен марапатталды. Зайцев философия докторы (Ph.D.) ғылыми дәрежесін алғаннан кейін Бутлеров оны агрономия саласындағы көмекші қызметке тағайындауға қол жеткізді. (1866 жылдың наурыз айында Қазан университетінің кеңесі осы тағайындауға дауыс берді.) Екі жылдан кейін Зайцев химия ғылымдарының магистрі дәрежесін алды, ал келесі жылы (1869) Бутлеровтың тағы бір шәкірті Владимир Васильевич Марковниковтың (1838–1904) кіші әріптесі химия ғылымының төтенше профессоры болып тағайындалды. Зайцев 1870 жылы химия ғылымдарының докторы (Dr. Chem.) диссертациясын қорғады, және Марковниковтың тікелей емес қарсылығына қарамастан (диссертацияның екінші сарапшысы ретінде Марковников оқып түсінуге арналған өте жағымды бағалама жазған) оған ғылыми дәреже берілді. Сол жылы ол химия ғылымының профессорлығына көтерілді. Бұл Марковников үшін соңғы шешімді қадам болуы мүмкін, ол 1871 жылы Қазан университетінен Одессаға кетіп қалды. Зайцев 1910 жылы қайтыс болғанға дейін Қазан университетінде жұмыс істеді.
Зерттеу
Оның Қазандағы зерттеулері негізінен органоцинк химиясын және спирттерді синтездеуді дамытуға бағытталған. Осы реакциялардың алғашқысы 1863 жылы Бутлеровпен диметилцинк пен фосгеннен трет-бутил спирті дайындалған кезде хабарланған. Зайцев және оның шәкірттері Егор Егорьевич Вагнер (Георг Вагнер, 1849–1903) және Сергей Николаевич Реформацкий (1860–1934) бұл реакцияны алкилцинк йодидтерін қолдана отырып, спирттердің жалпы синтезіне дейін кеңейтті. Бұл синтез 1901 жылы Гриньяр реакциясы пайда болғанға дейін спирттерді алудың ең жақсы тәсілі болды. Альфа-бромоэстерлерден алынған цинк қосылыстарын пайдаланған Реформацкийнің жұмысы синтетикалық реакцияны (Реформацкий реакциясы) ашуға әкелді, ол бүгінге дейін қолданылуда. Зайцев ережесі 1875 жылы жарияланды және оның қарсыласы Марковников (ережеге қайшы келетін болжам жасаған) Мәскеу университетінің профессоры болып тағайындалған сәтте пайда болды. Зайцев бірнеше құрметті наградаларға ие болды: ол Ресей Ғылым академиясының корреспондент мүшесі, Киев университетінің құрметті мүшесі болып сайланды және Ресей физикалық-химия қоғамының президенті қызметін екі рет атқарды.
Өлім
Зайцев 1910 жылдың 1 қыркүйегінде Қазан қаласында қайтыс болды.