Абауй: Венгрия тарихындағы әкімшілік аймақ

Кіріспе

Венгрия Корольдігінің жуы Абауж (comitatus Abaujvariensis, , Нойбург немесе Абаужвар) – Венгрия Корольдігінің тарихи әкімшілік жуы (comitatus). 19 ғасырдың бір бөлігінде және 20 ғасырдың басында ол Торна жуымен бірігіп, Абауж-Торна (словак тілінде: Abov Turňa) жуын құрады. Оның аумағы қазіргі кезде Шығыс Словакия және Солтүстік-Шығыс Венгрияда орналасқан. Бүгінде Абауж және Абов – Венгрия мен Словакиядағы сәйкес аумақтардың ресми емес атаулары.

География

Абауж өзені Горнадтың (мажар: Hernád) бойында, Кошице қаласын қоса алғанда, ал Мишкольцты қоспағанда, екі жағында 20 шақырымға жуық жерде орналасқан. Абауж Сцепусиенс (мажар: Szepes, неміс: Zips, словак: Spiš), Сароссиенс (мажар: Sáros, словак: Šariš), Земплининс (мажар: Zemplén, словак: Zemplín), Борсодиенс (мажар: Borsod) және Торненс (мажар: Torna, словак: Turňa) округтарымен шекаралас болған.

Елордалар

Бастапқыда округтің орталығы Форро қаласы болды. 16 ғасырдың соңынан бастап Гёнц қаласы округтың орталығы болды, ал Кассовия (венгр тілінде: Kassa, словак тілінде: Košice) 14 ғасырдың соңынан бері округтың орталығы болып табылады.

Тарих

Анонимнің айтуынша, киелі Стефанның тұсында Абалар (кейін патша болған Самуэль Абаның отбасы) осы аймақта меншікке ие болған. Облыс 13 ғасырдың екінші жартысында *comitatus Novi Castri* (Новум Каструм, "жаңа қамал" – қамал қазіргі Абауйвар ауылының орталығында орналасқан) негізінде құрылды, сондай-ақ ол Шариш (венгрше: Сарос) және Хевес округтерін де қамтыды. Моңғол шапқыншылығы кезінде округтің көп бөлігі қирады, бірақ Абауйвар қамалы жаугерлермен басылмады. Шапқыншылықтан кейін король Бела IV аймақты неміс қоныс аударушыларымен қайта қоныстандырды. Арпад әулетінің соңғы патшаларының тұсында (13 ғасырдың соңы) Абауйді де-факто Аба (отбасы) (словакия: Омодежовци) басқарды. Король Карл Роберт Розогони шайқасынан (15 маусым 1312 ж.) кейін округтің бір бөлігін олардан тартып алды. 1427 жылғы салық тізілімінде округте 5187 шаруа үйі тіркелген, ал 1494 жылы – 3500. Мохач шайқасынан бұрын – Венгрияның 160 жылдық Османдық билеуінің басталуын белгілеген – округте 9 қамал, 14 қала, 318 ауыл болды және оларға 275 жер иесі ие болды. 16-17 ғасырларда Абауй округінде көптеген маңызды тарихи оқиғалар болды, соның ішінде Гёрдь Дожа басқарған шаруалар көтерілісі (1514) және венгрлер мен османдықтар арасындағы шайқастар. Округтің оңтүстік бөлігі Осман империясының билігіне көшті, ал солтүстік бөлігі Венгрия Корольдігінің құрамында қалды. 1619 жылдың 5 қыркүйегінде Трансильвания князі Габриэль Бетлен, болашақ I Ракоци Георганың көмегімен, Абаужда Кошице қаласын басып алды. 1621 жылғы Никольсбург бейбіт шартымен Габсбургтар 1606 жылғы діни төзімділік келісімін қалпына келтірді және Трансильванияның жеті Партиум елдеріне билігін мойындады: Угоча, Берег, Земплен, Боршод, Сабольч, Сатмар және Абауй. 1644-48 жылдары округ Трансильвания княздығының құрамына кірді. 18 ғасырдың басында Имре Токолы және II Ракоци Франциск басқарған төңкеріс кезінде де округте шайқастар болды. 1785 жылы Абауй округі II Иосифтің бұйрығымен көршілес, кішігірім Торна (словакия: Турня) округімен біріктірілді, бірақ 1790 жылы олар қайтадан бөлінді. 1848-49 жылғы төңкеріс басылғаннан кейін Абауй және Торна қайтадан біріктірілді, бірақ 1859 жылы бөлінді. Олар 1882 жылы біріктірілді. Бірігуге дейін Абауй округіның ауданы 2872,71 км² және халқы 166 666 адамды құрады, ал Торна округіның ауданы 618,04 км² және халқы 23 176 адамды құрады. 1919 жылы Абауй-Торна округінде 364 ауыл болды, олардың тек 5-інде 2000-нан астам халқы тұрды. Корольдіктің 63 округінің ішінде ауданы бойынша 45-ші, халқы бойынша 37-ші және халық тығыздығы бойынша 35-ші орынды (1910 жылы 65 адам/км²) иеленді. 1899 және 1913 жылдар аралығында көптеген адамдар Венгрия Корольдігінен басқа елдерге эмиграциялады; Абауйдан 44 258 адам эмиграциялады, 13 566 адам Венгрияға қайтып келді; барлығы 30 692 эмигрант болды, бұл оны барлық округтер арасындағы ең ірі эмиграция көзіне айналдырды. 1918 жылы (Трианон шартымен 1920 жылы расталды) Абауй-Торна округінің солтүстік жартысы (1551 км², оның ішінде Каша/Кошице) жаңа құрылған Чехословакияның құрамына кірді және 1922 жылдың 26 қазанына дейін Abovskoturnianska župa деген атпен әкімшілік бірлік ретінде өмір сүрді. Оңтүстік жартысы қазіргі Венгрияның құрамына кірді, ол Абауй-Торна округі болып, астанасы Сиксо болды. Венгрия бөлігі төрт ауданға бөлінді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чехословакия бөлінді және 1938 жылдың 2 қарашасында округтің чехословакиялық бөлігінің көп бөлігі (1257 км², 126 050 халқы бар, оның ішінде 93 км² ауданы бар Каша және 58 090 халқы бар) Бірінші Вена сыйлығы бойынша Венгрияның құрамына қосылды және астанасы Каша бар Абауй-Торна округіне қосылды. 1939 жылдың 6 наурызында Чехословакия-Мажар шекара комитеті тұрғындардың өтініші бойынша тағы бес ауылды Мажарстанға қосып алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1945 жылдың 20 қаңтарында соғысқа дейінгі шекара қалпына келтірілді, бастапқы аумақтың 52%-ы Венгрияда Абауй округі атауымен қалды, оның астанасы Сиксо болды. 1950 жылы Венгриядағы әкімшілік реформасы кезінде Абауй көршілес Боршод-Гёмер және Земплен округтерінің қалған бөліктерімен біріктіріліп, қазіргі Боршод-Абауй-Земплен округін құрады.

According to Anonymus, during the reign of St. Stephen the Aba family (the family of Sámuel Aba who later became king) had properties in this area. The county arose in the second half of the 13th century from the comitatus Novi Castri (named after Novum Castrum, "new castle" – the castle itself stood in the center of the present day village Abaújvár), which also included the later counties Šariš (Hungarian: Sáros) and Heves. During the Mongol invasion of Hungary a large part of the county was destroyed, but the castle of Abaújvár wasn't occupied by the invaders. After the invasion King Béla IV repopulated the area with German settlers. During the reign of the last kings of the Árpád dynasty (late 13th century) Abaúj was de facto ruled by the Aba (family) (Slovak:Omodejovci). Certain parts of the county was taken away from them after the Battle of Rozgony (June 15, 1312) by King Charles Robert. In a tax register from 1427 the county is mentioned as having 5187 peasant houses; 3500 in 1494 95. Before the battle of Mohács – marking the beginning of a 160 year long Ottoman occupation of Hungary – the county had 9 castles, 14 towns, 318 villages and was owned by 275 landlords. In the 16th 17th century many important historical events took place at least partly in Abaúj county, including the peasant revolt led by György Dózsa (1514), and battles between the Hungarians and the Ottomans. The southern part of the county fell under Ottoman rule, while the northern part remained part of the Kingdom of Hungary. On 5 September 1619, the prince of Transylvania, Gabriel Bethlen captured Košice in Abauj with the assistance of the future George I Rákóczi in another anti Habsburg insurrection. By the Peace of Nikolsburg in 1621, the Habsburgs restored the religious toleration agreement of 1606 and recognized Transylvanian rule over the seven Partium countries: Ugocsa, Bereg, Zemplen, Borsod, Szabolcs, Szatmar and Abauj. The county again belonged to the Principality of Transylvania between 1644 48. Battles were also fought in the county in the early 18th century, during the revolutions led by Imre Thököly and Francis II Rákóczi. The Abaúj county was first merged with the neighbouring, smaller County of Torna (Slovak: Turňa) county in 1785, at the order of Joseph II, but they were separated again in 1790. After the 1848 49 revolution had been suppressed, Abaúj and Torna were merged again, but were separated in 1859. They were finally merged in 1882. Before the merging Abaúj had an area of 2872,71 km² and a population of 166,666; Torna had an area of 618,04 km² and a population of 23,176. In 1919(?) Abaúj Torna had 364 villages, of which only 5 had a population larger than 2000. Of the 63 counties of the Kingdom, it was the 45th largest by area, 37th largest by population and 35th by population density (65/km² in 1910). Between 1899 and 1913 many of people left the Kingdom of Hungary and emigrated to other countries; from Abaúj 44,258 people emigrated, 13,566 migrated back to Hungary; in total it had 30,692 émigrés, making it the 8th largest emigration source of all counties. In 1918 (confirmed by the Treaty of Trianon 1920), the northern half of the Abaúj Torna county (1551 km², including Kassa/Košice) became part of newly formed Czechoslovakia and continued to exist as an administrative unit till October 26, 1922, under the name Abovskoturnianska župa. The southern half became part of modern Hungary as the county Abaúj Torna, with capital Szikszó. The Hungarian part was divided into four districts. During World War II Czechoslovakia was split and on November 2, 1938, most of the Czechoslovak part of the county (1257 km² with a population of 126,050, including Kassa with an area of 93 km² and a population of 58,090) became part of Hungary under the First Vienna Award, and was added to the county Abaúj Torna, with the capital Kassa. On March 6, 1939, the Czechoslovak Hungarian Border Committee annexed five more villages to Hungary at the request of the residents. After World War II, on January 20, 1945, the pre war border was restored, with 52% of the original territory remaining in Hungary under the name of Abaúj county, with Szikszó as capital. During the administrative reform of 1950 in Hungary, Abaúj was merged with the remaining parts of neighbouring counties Borsod Gömör and Zemplén to form the present Borsod Abaúj Zemplén county.