Кіріспе

2002 жылы жазылған кітап, Б.Р. Майерстің «Оқырман манифесі» – Б.Р. Майерстің 2001 жылғы шілде/тамыз айларындағы «The Atlantic Monthly» журналында жарияланған мақаласынан кеңейтілген. Майерс қазіргі американдық әдеби шығармалардың, әсіресе жанрлық әдебиетке қарағанда, артық сырға салынуын сынады.

Мазмұны

Майерс алғашқы мақаланы қазіргі әдебиет туралы "оңай-жеңіл пікір таласы" деп сипаттады. Майерс ерекше қызығушылықпен американдық көркем прозаның артып келе жатқан мақтандығына алаңдады. Ол күрделі, тікелей сілтемелерге толы прозалық туындылардың құндылығына күмән келтірді және жақсы деп мақталған жазудың ішкі жағынан нашар жазудың белгісі екенін айтты. Оның сын-ескертпелері Энни Прулькс, Кормак Маккарти, Пол Остер, Дэвид Гутерсон және Дон ДеЛиллоға бағытталды, олардың бәрі әдеби ортадан зор құрмет көрді. Майерс ең қатал сын-ескертпелерін беделді басылымдардағы әдеби сыншыларға, мысалы, The New York Times Book Review-ге жолдады, оларды саяси себептермен немесе түсінбегендіктен, оның үлкен көркемдік құндылығы бар деп ойлап, нашар жазуды мақтауға тырысқандары үшін айыптады. Майерс сондай-ақ, өзі "сөйлемге табынушылық" деп атаған құбылысқа назар аударады, сыншыларды романның жалпы кемшіліктерін ескермей, тек оның кереметтігін мақтау үшін жеке сөйлемдерді алып шығаруы үшін сынады.

Автор сын-пікірлері

Майерс бірнеше проза стильдерін түсіндіріп, әрқайсысын нақты бір автордың еңбектері арқылы талдайды.

Энни Проулкс

Майерс Энни Проулксті мағынасыз бейнелер, үйлеспейтін метафоралар және нашар сөз таңдауы үшін кінәлайды. Майерс Проулкстің "оқырманды таң қалдыру немесе әсер ету" үшін жазатынын айтады, сондай-ақ мұндай жазуды мағынасы ыдырап кетпеуі үшін жылдам оқу керек деп мәлімдейді. "Жақсы мандарин прозасында бәсекесінше", - дейді Майерс, Проулкстің жазуын Джеймс Джойс пен Вирджиния Вульфтің жазуларымен қорысқанда. Майерс Проулксті кейіпкерлерінің орнына қойылып, ненің маңызды екенін және ненің қажет емес екенін шеше алмайтыны үшін "өте жекеге салынушы" деп сынап, айыптайды. Ол сондай-ақ Проулкстің бір нәрсені жазып, екіншесін ойлайтынын айтады, бұл оның жазу шеберлігінің жетілмегендігін көрсетеді. Майерс: "Біреу оған жақсы жазудың жартысы нені жою керектігін білу екенін айтуы керек" деп жазады.

Дон ДеЛилло

Мейерс Дон ДеЛиллоны сыншылар жоғары бағалаған "өткірлік" қасиетінен мүлдем айырылған деп айыптайды, себебі ДеЛилло антитұтынушылық тақырыбында жазады, ал бұл тақырып 1950 жылдан бері әдебиетте зерттеледі. Майерс ДеЛиллоның кейіпкерлері жеке тұлғалар ретінде емес, негізінен ДеЛиллоның ойларын жеткізуге арналған құрал ретінде ғана қызмет ететінін мәлімдейді. Майерс ДеЛиллоның пікірінше, ол оқырмандарын бір нәрсе түсініксіз болса, "олардың түсінігіне жетпейді" немесе "тіл сияқты кемтар нәрсе айтылмақшы нәрсенің күрделігін толыққанды жеткізе алмайды" деп инандауға тырысады. Сондай-ақ Майерс ДеЛиллоның жазуында тұрақсыз иронияны қолданғанын атап көрсетеді: "ДеЛиллоның толғаныстары сияқты, "қорытынды" риторикалық сұрақ түрінде беріледі. "Егер бұл сізге ұнаса, қабылдаңыз, ал егер ақымақтық деп ойласаңыз, онда мен де солай ойлаймын" дейді ол."

Кормак Маккарти

Майерс Кормак Маккартиді мағынасы жоқ, көлемді сөздермен сөйлемдерін толтырғанын айыптайды. Ол мысал ретінде "Кешіп өту" романынан келесі үзіндіні келтіреді: "Ол соңғы жұмыртқаны жеп, табақты тортильямен сүрді, тортильяны жеп, соңғы кофесін ішті, аузын сүрді, көтеріңкі қарап, оған рахмет айтты." Майерс былай деп жазады: "Бұл мен "анделопа" деп атайтын нәрсенің жақсы мысалы: "және" жалғасымен байланыстырылған тынышсыз, қарапайым хабарламалар тізбегі. "Эффектілі" слайд-шоу мен "Тұтынушылар елі" тізімі сияқты, "анделопа" да оқуды жеңілдетіп, сонымен бірге "әдеби" ұзындық пен күрделілік сыңайын сақтайды. Бірақ слайд-шоу сияқты (және сатып алу тізімінен өзгеше), "анделопа" көбінесе тақырыпқа қайшы келеді, ал сөздердің үздірілмейтін ағыны сипатталатын сақтықпен дайындалған тамаққа ешқандай қатысы жоқ. "Маккартидің прозасы, - деп әжуалайды Майерс, - сөздің барлық мағынасында айтылмаған, яғни қорқынышты және адамның айтуын елестету қиын." Маккартидің архаизмдерді қолдануы да сынға түседі.

Пол Остер

Майерс Пауль Остер жағдайларды тым толық сипаттайды, әсіресе, көзге түсетіндей қарапайым және анық көптеген бөлшектерді еске алады. Майерс айтуынша, автор сипаттауды ұзарту арқылы оқырманды "мұның не үшін айтылғанын сұрауға еріктіреді". Майерс Остерді "көп сөзділігімен біздің уақытымызды тек босқа кетіріп жатыр" деп кінәлайды. Майерс бір мәселені тым ұзақ созу оның мәнін жоғалтуы мүмкін екенін айтады, мысалы, Остердің "Тимбуктудан өту" романында болғандай. Остердің "Ай сарайы" романынан мысал келтіре отырып, Майерс тым көп әрі әсем сөздерді қате қолдану, сөйлеушінің зиялы деңгейіне күмән тудыруы мүмкін екенін түсіндіреді. Сондай-ақ Майерс Остерді бір ойды көп рет қайталауы үшін де сынап, былай дейді: "Бағананы жиі соқсаң, ерте не кеш тырнаққа тиесің, немесе Остер осылай ойлайды".

Дэвид Гутерсон

Майерс Дэвид Гутерсонның "Кедр ағаштарына қар құлап" романын негізінен сөздердің "баяулығы" және "қайталама" ойлау процесі үшін сынға алады. Майерс "Кедр ағаштарына қар құлап" романының белгілі бір жағдайдағы кейіпкерлердің "тегіс, стереотиптік суреттемелері" ғана екенін, ал қарқыны жылдам болса, оны жанрлық роман деп санауға болар деген қорытындыға келеді. Майерс Гутерсонның әдебиетте жиі кездесетін, болжауға оңай кейіпкерлердің ешқандай жаңалық қоспаған орташа суреттемелерін сынап, кейіпкерлерге немесе оқиғаға ештеңе жаңалық әкелмейтініне наразылық білдіреді.

Басқа сын-пікірлер мен ұсыныстар

Осы сын-пікірлерге қоса, Майерс Томас Вулфты, Джей МакИнерниді және Рик Мудиді де сынап бағалайды. Майерс ұнататын стильдегі кітаптардың мысалдары ретінде ол, басқалармен қатар, «Маякқа», «Осы құнарсыз жапырақтар», «Оги Марштың оқиғалары», «Жәбірленуші», «Сыпайылықсыз адам», «Патер Горио», «Адалдықтан айырылған иллюзиялар», «Адамзат комедиясы», (бұрын сынаған Кормак Маккартидің) «Жеміс бақшасының күзетшісі», «Моби Дик», «Малоун өледі» және «Горменгаст» кітаптарын атады.

Бұрынғы сынға қарсылық

Майерс кітаптың толық мәтінінің бір бөлігін Atlantic Monthly журналында жарияланған қысқа нұсқасына байланысты жарияланғаннан кейін алған реакцияны сипаттауға арнайды. Кітаптың бұл бөлімі оның бастапқы сын-пікіріне қатысты сынды талдау болып табылады. Ол Майерске тән "юмормен" жазылғанмен, кітаптағы оның көзқарасын ең қатал қорғайтын жері осы. Майерстің сыншылары оны қарапайым адам және төмен деңгейлі әдебиетті қолдайтын адам деп айыптайды, сондай-ақ оның жақсы әдебиеттің критерийлері оны оқу үшін көп еңбек қажет емес, қарапайым жазу ретінде анықтайды деп санайды. Майерс кітаптардың нашар стильде жазылуынан оқу қиын болуы мүмкін дейді және күрделі стильді шеберлікпен орындаған басқа авторларды мысал ретінде келтіреді. Бірнеше сыншы Майерс атаған авторлар әдеби ортада бұрыннан танылмаған деп мәлімдейді. Майерс бұл талапты растайтын ешқандай дәлел таба алмады және авторларды сынға алмаудың, мақтаудың мысалдарымен жауап береді. Сыншылар Майерс сынға алған екіұштылықтың өзінде шығарманың құндылығы бар дейді: "жайлы жұмбақтар", деп атады бірі. Майерс: "Әдебиет тудырған әр сұраққа жауап беруі міндетті емес, бірақ сұрақтардың өзі анық болуы керек" дейді. Оның пікірінше, қазіргі прозада жетіспейтін нәрсе – "аңғарлылық", яғни, сөздікті жазалаудың орнына пайдалануға ынталандыратын жазу. Майерс өзінің шағымдары "дұрыс емес шешімге келтірді" деген сынға жауап береді. Ол сыншылардың жамандалған үзінділерге бұрынғы мақтауға лайық екенін дәлелдеуге тырыспағанын атап өтеді. Кейбір сыншылар Майерстің сын-пікірлері тым қатал және жағымсыз екенін, әдеби шығарманың жақсы бөліктеріне емес, нашар бөліктеріне назар аударатынын айтады. Майерс бұл сынды жоққа шығарып, бұрын басқа сыншылар мақтаған үзінділерді өзі қолданатынын мәлімдейді. Сондай-ақ, кейбір жақсы бөліктер әдеби прозалық шығарманы сатып алуға және оқуға жұмсаған ақша мен уақытқа лайықты ете алмайтынын түсіндіреді. Майерс жазушының өзінен маңыздырақ болғанын, ал кемшіліктердің барлығы "қазіргі сыншылардың көзінде оларды одан да жақсы көруіне себеп болады" деп санайды. Сыншылар Майерсті "ұмытылған өткенде" өмір сүріп, барлық авторлардың талантты болған заманда өмір сүргенін айыптайды. Майерс олардың бір тұжырымымен келіседі, бірақ 1990-2001 жылдар аралығындағы Ұлттық кітап сыйлығының лауреаттарын 1950-1961 жылдар аралығындағы лауреаттармен салыстырып, "Сыйлық комитеттері әрқашан сапаны дұрыс бағаламайды, бірақ 1950 жылдары сыйлық комитеттері жіберіп алмауы үшін тым көп жақсы жазу болды" дейді. Майерстің сыншылары оны шындыққа тым көп мән беруде айыптайды. Майерс: "Мен Булгаковтың мысықты сөйлеткенін, Гогольдің мұрынды мемлекеттік қызметкер киіміне кигізгенін және, егер тағы да шынжырды тартып алсам, Стивен Кингтің машинаға өз санасын сыйлағанын жақсы көремін" дейді. Оның айтуынша, ол "ДеЛиллоның "Атаулар" романының баяндаушысының, әдеттегі "эллипстік" сөйлеушінің, мақсатына қатысты жалғанды айту тыңдаушының миында нақты және жалған мақсат арасында үлкен айырмашылық тудырады деп айтуының абдырап кеткенін көрсетеді. Мен осы тұста "Атаулар" романын, оның өзіндік ерекшеліктеріне сәйкес, идеяларға толы роман ретінде бағаладым. (ДеЛиллоның өзі бұл "терең мағыналы екенін" айтқан.)" Майерс эссесі үшін тарихы мен мінезіне шабуыл жасады. Мысалы, Джудит Шулевиц Майерстің шетелдік екенін (ол армиядағы бала болған), сынға алған әдеби ортамен таныс емес екенін айтты. Оған жауап ретінде Майерс әдеби ортада әлеуметтік жағдайдың жазудан маңыздырақ екенін мәлімдеді. Майерс оқырманның жазуды бағалау үшін өз ақыл-ойы мен интеллектына сенуі керек деп санайды, автордың "абыройына" әсер етуі қажет емес.

Ережелер тізімі

Майерс кітаптың соңында ережелер тізімін ұсынады, бұл кітапта бұрын сынға ұшыраған прозаға сай келетін, жазу үшін арналған ирониялық нұсқаулар. Майерс осы ережелерді орындау әдеби жетістікке алып келеді деп есептейді. Тізімдегі ережелер: "Жазушылыққа ұмтыл", "Кеңінен жаз", "Белгісіздікке салыну", "Жұмбаққа толу", "Ұзын сөйлемдер қолдан", "Қайтала", "Көрнекі суреттерді жинақтап қолдан", "Ескіше сөйле", "Жалықтыр" және "Роль ойна".

Қабылдау

Майерстің мақаласы американдық көркем әдебиетін жақсы көретіндердің, тіпті Майерс есімдерін атаған авторлардың да сынына ұшырады. Кейбір сыншылар Майерсті нысана таңдауда таңдаулы болуда және өз пікірін дәлелдеу үшін авторлардың ең оқылымсыз бөлімдерін ғана таңдауда айыптады. «Нью-Йорк Обсерватор» газетінің журналисі Адам Бегли оның әдістерін «шебер, тиімді және әділетсіз» деп сипаттады. Көптеген сыншылар үшін Майерс постмодернизм туралы кең таралған пікірлерді қайталады, ал Джон Гарднер («Ахлақты көркем әдебиет туралы») осы пікірлердің соңғы жақтаушысы болды.