Кіріспе

Құпия ақпаратты жаңалықтар құралдарына рұқсатсыз тарату

Жаңалықтарға ақпараттық ағу – құпия ақпаратты жаңалықтар құралдарына рұқсатсыз тарату. Бұл сондай-ақ жаңалықтар құралының белгілі бір уақытқа дейін жарияламауға келіскен ақпаратты, ақпараттық эмбаргоны бұза отырып, мерзімінен бұрын жариялауы болуы мүмкін.

Түрлері

Көп жағдайда ақпараттарды ұйымның қызметкерлері жариялайды, олар қызықты ақпаратқа қол жеткізеді, бірақ оны баспасөзге жариялауға ресми түрде өкілетті емес. Олар мұны қоғамдық мүддеге байланысты, жылдам жариялау қажеттілігінен туындайды деп санайды, себебі әйтпесе бұл ақпарат жарияланбас еді, немесе ішкі пікірталасқа қатысушылардың пікірін өз жақтарына бұруға мүмкіндік бермес еді. Мұндай ақпарат ағып кетуі жиі кездеседі; Ақ үйдің бұрынғы кеңесшісі Сидни Суерс 1957 жылы жас ғалымға: «Вашингтонда ақпарат ағып кетпейді, тек орналастырылады» деген кеңес берген. Кейбір ақпараттар ашық түрде жарияланады; мысалы, саясаткерлер (кездейсоқ немесе басқа себептермен) баспасөзге сөйлеген кезде құпия немесе конфиденциалды ақпаратты ашады. Ақпарат ағып кетудің салдары ауыр болуы мүмкін. Президент Ричард Никсон ақпарат ағып кетуіне ашуланды, оның бұрынғы қызметкері Уильям Сафайрдің айтуынша, президенттің өмір бойы баспасөзді жек көруімен бірге, оның құлдырауына соққан ортаны қалыптастырды. 1971 жылы Пентагон құжаттары жарияланғаннан кейін, Камбоджаның құпия бомбалауы сияқты, одан әрі ақпарат ағып кетуінен сескену «Ақ үйдің жөндеушілері» тобының құрылуына әкелді (олар ағып кеткен ақпаратты түзетуді көздегендіктен осылай аталды), олар Уотергейт жанжалына және Никсонның 1974 жылы отставкаға кетуіне әкелген бұзушылықты жасады.

Себептері

Ақпараттың сыртқа шығуының көптеген себептері бар. Олардың кейбіреулері:
Саясаткерлер мен саясат жасаушылар жоспарларын іске асырмас бұрын халықтың реакциясын білу үшін (сынақ шарларын жіберуі) мүмкін. Ағып кеткен ақпарат, оны жариялағандарға жағымсыз шаралардың қабылдануына кінәлі емес екендерін сенімді түрде жоққа шығаруға мүмкіндік береді. Құпия ақпаратқа қол жеткізген адамдар оны жариялау үшін пайдалы деп таба алады, бірақ осы ақпаратты жариялауға өздері жауапты емес сияқты көрінеді. Мысалы, саяси қарсыластарды ұялтатын немесе ұлттық қауіпсіздікке нұқсан келтіретін ақпарат ағып кетуі мүмкін. Адамдар, құпия ақпаратты моральдық тұрғыдан бұрыс немесе қоғамдық мүддеге қарсы деп санайтын жағдайда – көбінесе "құпияны ашып айтушылар" деп аталады – осы ақпаратты жария етуі мүмкін. Адамдар жеке мүдделері үшін, мысалы, қаржылық пайда табу үшін құпия ақпаратты ашуға ұсыныс жасалуы мүмкін.

Халықаралық

Панама құжаттары, 2016 жылдың 3 сәуірінде жарияланған оффшорлық салық бейкенттеріне қатысты құпия құжаттар. Парадайз құжаттары, 2017 жылдың 5 қарашасында жарияланған оффшорлық салық бейкенттеріне қатысты құпия құжаттар. FinCEN файлдары – FinCEN құжаттарының 2020 жылдың қыркүйек айында көпшілік назарына жеткізілген жинағы. Пандора құжаттары, 2021 жылдың 3 қазанында жарияланған оффшорлық салық бейкенттеріне қатысты құпия құжаттар.

Америка Құрама Штаттары

1949 жылдың тамызы мен 1950 жылдың қаңтары аралығында АҚШ үкіметінің ішкі пікірталасының екі жағы да сутекті бомбаны жасауды жалғастыру мәселесі бойынша ақпаратты баспасөзге таратуға жиі көшкен. "Пентагон құжаттары" – 1945 жылдан 1967 жылға дейінгі кезеңде Вьетнамдағы АҚШ-тың саяси-әскери қатысуының АҚШ Қорғаныс министрлігінің құпия тарихы. 1971 жылы "Нью-Йорк Таймс" газетінің бірінші бетінде жарияланды. 2010 жылдың қарашасында WikiLeaks ұйымы Челси Мэннингтен алған 251 287 АҚШ дипломатиялық хабарламасының мәліметтерін жариялай бастады. 2013 жылдың маусымында NSA қызметкері Эдвард Сноуден американдық PRISM және британдық Tempora бағдарламаларының құпия тыңшылық жүргізуін ашатын құпия құжаттарды жариялады. 2017 жылдың наурызында ЦРУ қызметкері Джошуа Адам Шульте ЦРУ-ның электрондық бақылау және киберсоғыс жүргізу мүмкіндіктерін ашатын құпия құжаттарды жариялаған "Vault 7" ақпараттық құжаттары таратылды.

Ұлыбритания

Бейбітшілік үшін тыңшылар – CND және 100 комитетімен байланысты британдық соғысқа қарсы белсенділер тобы, олар ядролық соғыстан кейін үкіметтің билікке дайындығы туралы ақпаратты жариялады. 1963 жылы олар құпия үкіметтік бункерге еніп, құжаттарды фотоға түсіріп, көшірмелер жасады. Бұл ақпаратты "Қауіп! Ресми құпия РСГ 6" атты памфлет түрінде жариялады. Памфлеттің төрт мың данасы ұлттық баспасөз, саясаткерлер және бейбітшілік қозғалысының белсенділеріне жіберілді. 2013 жылдың маусым айында NSA қызметкері Эдвард Сноуден британдық Tempora және американдық PRISM жасырын тыңшылық бағдарламаларын ашатын құпия құжаттарды жария етті.

Израиль

Мордехай Вануну, 1986 жылы Израильдің ядролық қарулар бағдарламасының құпия мәліметтерін британдық баспасөзге жеткізген израильдік ядролық техника. Анат Кам 2008 жылы Израиль қорғаныс күштерінен құпия құжаттарды жариялады, олар Израиль әскерінің соттан тыс кісі өлтірулерге қатысқанын көрсетті.

Испания

1936 жылғы шілдедегі испан төңкерісі кезінде испан Республикалық Әскери-теңіз күштерін төңкерушілердің басып алу әрекеті көбінесе осы төңкеріске шақыратын хабарламалардың Ciudad Lineal-ден кемелердегі жоғары шенді офицерлерге әдеттегідей кодталмай жіберілгендіктен сәтсіз аяқталды. Әскери-теңіз радиотелеграфиші Бенджамин Балбоа осы ақпараттың жария болуына өзі кінәлі екенін мәлімдеді.

Қытай

2022 жылғы 12 желтоқсанда өткен Қытайдың Ұлттық денсаулық сақтау комиссиясының ішкі отырысының құпия хаттамасы Қытайда желтоқсанның алғашқы 20 күнінде 248 миллион адамға дейін COVID-19 жұқтыруы мүмкін екенін, ал бір күні 37 миллионға жуық адам жұқтыруы мүмкін екенін көрсетті. Бұл жазбалардың көшірмесі Қытай әлеуметтік желілерінде таратылды. Financial Times басылымы екі дереккөзден алған мәліметке сәйкес, бұл көрсеткіштерді жабық есік алдындағы брифингте Қытайдың ауруларды бақылау және алдын алу орталығы директорының орынбасары Сунь Янг ресми тұлғаларға ұсынған. 2019 жылдың қараша айында Халықаралық тергеуші журналистер консорциумы алты құжаттан тұратын "Қытай кабельдерін" жариялады, олар лагерьлерді басқаруға арналған "операциялық нұсқаулық" және адамдарды нысанаға алу және лагерьлердегі өмірді реттеу үшін болжамды полиция және жасанды интеллекттің (AI) егжей-тегжейлі пайдаланылуын қамтиды. Тоғызыншы құжат – 2013 жылы Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) Орталық кеңсесі тарапынан кеңінен таратқан құпия ішкі құжат. Құжатта Батыстың жеті қауіпті құндылығы туралы ескертіледі, оның ішінде бұқаралық ақпарат құралдарының еркіндігі және сот тәуелсіздігі де бар.

Кітаптар мен анықтамалықтар

Блэр-младший, Клей, Тыныш жеңіс: Жапонияға қарсы АҚШ су асты кемелерінің соғысы, Аннаполис, МД: Әскери-теңіз институты баспасы, 2001. Лэннинг, Майкл Ли (лейтенант-полковник), Мағынасыз құпиялар: Джордж Вашингтоннан бүгінгі күнге дейінгі АҚШ әскери барлауының сәтсіздіктері, Кэрол баспа тобы, 1995.