Кіріспе

2005 жылы Терри Пратчетттың «Тұмсық!» романы, «Диск әлемі» сериясының 34-ші кітабы. «Тұмсық!» – британдық жазушы Терри Пратчетттың фантастикалық романы. Алғаш рет 2005 жылдың 13 қыркүйегінде АҚШ-та, ал 2005 жылдың 1 қазанында Ұлыбританияда жарық көрді. Роман Пратчетттың Ұлыбританиядағы қол қою турымен сәйкес болу үшін АҚШ-та үш апта бұрын жарияланды. 2006 жылы «Жылдың үздік фантастикалық романы» номинациясы бойынша «Locus» сыйлығына ие болды.

Сюжет

Кітаптың басында Грэг Хамкрүшер деген карлик демогагы өлтірілгендей көрінеді. Анк-Морпорк қаласындағы тролльдер мен карликтер арасындағы этникалық шиеленіс Күм Аңғары шайқасының жылдығына дейін күшейеді – бұл ежелгі шайқаста тролльдер мен карликтер бір-біріне шабуыл жасаған секілді. Лорд Ветинари командир Ваймсті Анк-Морпорк қалалық күзетіне үміткер вампирмен сұхбаттасуға көндіреді. Жаңа қабылдаған қызметкер Саласия "Салли" фон Хампидинг, сержант Ангуа және капитан Морковь Хамкрүшердің өліміне қатысты тергеуге тартылады. Сонымен қатар, капрал Ноббс пен сержант Колон қалалық өнер галереясынан ақылсыз суретші Мефодия Раскалдың "Күм Аңғары шайқасы" атты елу футтық суретінің ұрлануын тергеуді бастайды. Көптеген тұрғындар картинада Күм Аңғарында жасырылған қазынаға қатысты ақпарат бар деп санайды. Ноббс жаңа ғашығы, экзотикалық биші Тауниге ие болады; Нобби оның назарын алғаш рет ішкі киімшесіне қарызды салып жатқанда аударды. Басқа да сюжеттерде вампирлер мен қасқырлар арасындағы шиеленіс (жаңа рекрут Ланс Констебль фон Хампидинг және сержант Ангуа), сондай-ақ Веттаридің аудиторы А. Е. Пессималдың күзет үйінде болуы көрсетілген. Ваймс Лорд Ветинаридың қысымына ұшырап, түрлер арасындағы соғыс басталар алдында, кісі өлтіру ісін тез арада ашуға тырысады. Вимс пен сержант Ангуа қала шахтасының астындағы кенішке барады, онда Хелмкливер есімді шаршаған кенші өзінің үстеліндегі төгілген кофеге құпия белгі салады. Өзінің әдеттегі ашу түрімен, Вимс кенішке бұрылып, есікке кесілгенін сезінеді. Кейін ол терең кеншілерге капитан Морковьты кісі өлтірудің шындығын іздеуге "қорғаушы" ретінде жіберуге көндіреді. Алайда, Морковь шындықты табуға тырысқанда, өлімнен кейін қиратылған дене мен түсініксіз іздер жиынтығын көреді. Ангуа кісі өлтіру кезінде кенде тролль болғанын біледі, бұл тролль өлтірді деп мәлімдегендердің қорқыныштарын тудырады. Бұл тролль – Брик, ол ең төменгі деңгейдегі кенші тролі, "С" әрпінен басталатын тролльдік есірткілерге тәуелді (мысалы, Slab, Scrape, Slice, Slide және т.б.) және сержант Детритустың шәкіртіне айналады. Ангуа мен Салли кенде тағы төрт дене табады, олар басқа кеншілердің қолынан өлгендер. Бұл кеншілердің бірі өз қанын пайдаланып, кендегі есіктің артына тағы бір құпия рунаны сызады – командир Вимс өзіне-өзі "кесілген" есіктің дәл сол жағында. Терең кеншілер тауларға қашады, Мефодия Раскалдың құдығының түбінен тапқан сөйлейтін текше мен Күм Аңғарының суретін алып кетеді. Кетіп бара жатып, олар Вимс/Рамкин отбасының сарайына шабуыл жасау үшін өз күзетшілерінің отрядын жібереді және леди Сибил Рамкин мен жас Сэмды өлтіруге тырысады. Екеуі де Вимстің және отбасылық уатлер Уилликинстің күресу шеберлігінің арқасында, сондай-ақ Сибилдің айдаһарларын ашуға батыл болған кеншінің арқасында зардап көрмей аман қалады. Вимс отбасымен және күзеттің бірнеше мүшелерімен бірге Күм Аңғарына сапарлайды. Ол әділдік іздеп бара жатқанына сенеді, бірақ ақылды тролль патшасы мырза Шайн мен жас граг Башфулссон Вимстің Қараңғы Шақыруды алып жүргенін біледі – бұл басқа кеншілердің көз алдында жамандық жасаған кеншілерге кек қайтаратын жартылай демондық тұлға. Вимс қараңғы шақыруды қала шахтасындағы қарғыс есікке тигенде алды, бірақ оның ішкі күзетшісі одан да күшті болып шықты. Вимс көп ұзамай Күм Аңғарының нағыз құпиясын ашады: тролльдер мен кеншілер соғыс бастауды жоспарламаған, бірақ бастапқыда Күм Аңғарына бейбітшілік орнату үшін келген. Ауа райы оларға қарсы болды және қалың тұман "қос шабуылға" себеп болғаннан кейін, су тасқыны оларды төменгі үңгірлерге алып барды. Терең кеншілер тролльдер мен кеншілер арасындағы соғысты жалғастыру үшін бейбітшілікке қол жеткізуге тырысқан дәлелдерді жоюды көздеді және аман қалған тролльдер мен кеншілер жуылған үңгірді іздеді. Сталагмит түрінде сақталған тролль мен кенші үңгірде достар ретінде қайтыс болды, ал ежелгі тролль патшасы мен кенші патшасы Туд ойынын ойнады. Кітап аяқталғанда, өлген тролльдер мен кеншілердің қабірі жұртшылыққа ашылады, екі нәсілдің ғасырлар бойғы антагонизмін тоқтатуға үйренуді үміттенеді. Анх-Морпоркқа оралғанда, терең кеншілер асығыс қалдырған жабдықтары Веттаридің иелік ету туралы ережесіне сәйкес тәркіленді, оларды оның болашақ "Жобасы" үшін пайдалы деп санайды.

Қабылдау

Strange Horizons оны "трансценденттік Пратчеттен кем" деп тапты, бірақ бұл "әлі де жақсырақ және қызықтырақ, Пратчеттен басқа ештеңеге қарағанда оқуға тұрарлық" екенін білдірді, сондай-ақ Ваймстің "Шақырылған Қараңғылық" үстіндегі "қатты қанағаттандыратын" жеңісі "оның мінезіндегі тартымды қайшылықты" жоғалтып, оны аз болжаусыз кейіпкерге айналдырғанына алаңдаушылық білдірді. Kirkus Reviews оны "тікенді әрі күлкілі" деп бағалап, Пратчеттің "соңына қарай жолын шатырқалағанын" айтты. Grumpy Old Bookman оны Пратчеттің "ең күлкілі" туындыларының бірі деп мәлімдеді, бірақ "соңғы бес жылдағы ең күштісі емес" [2000-2005] екенін, ал Диск әлемі романдарының көпшілігіне қарағанда одан жақсы фильм жасалатынын атап өтті.

Ойын үстелдері

Thud! кітабы Thud тақта ойынының атымен аталған және оның мазмұнында кеңінен қолданылған. Бұл ойын ежелгі скандинавиялық және кельт Hnefatafl ойындарына ұқсас, бірақ Discworld романдарынан туындаған емес, оларға шабыттандырып, бұрын Discworld тауарларының бірі ретінде әзірленген. Кітаппен бірге ойынның жаңа басылымы да жарық көрді, ол "Koom Valley Thud" деген жаңа ойын түрімен толықтырылды.