Кіріспе

Хосе Франсиско де Исла (24 сәуір 1703 – 2 қараша 1781) – испандық иезуит, уағыздаушы, юморист және Мигель де Сервантес үлгісінде сатирашы ретінде танымал.

Өмірбаян

Де Исланың ата-анасы Хосе Исла де ла Торре және Амброзия Рохо болды. Леонның шығыс таулы аймағындағы Виданес қаласында (Систиернаға жақын) кездейсоқ туылғанымен, балалық шағын анасы туып өскен Леон провинциясының оңтүстігіндегі Вальдерас ауылында өткізді. Ерте туған, зерек және жоғары интеллектуалды қабілетке ие болған ол бала кезінен бастап жанып-жағылып кітап оқыды және өмірбаянының авторы Жозе Игнасио де Салас жазғандай, он бір жасында заң бакалаврын аяқтады. Ол он алты жасында (1719) Виллагарсия де Кампос жаңадан кірушілер үйіне Иса қоғамына кірді, Саламанка университетінде философия мен теологияны оқыды. Он тоғыз жасында Флехиердің «Император Теодосио» тарихын аударды. Исаит дінінің ұстазы, отец Луис де Лозадамен (1681–1748) бірлесіп, «Жас жеңіске жеткен жастық» (Саламанка, 1727) атты проза мен өлең аралас сипаттама жазды. Бұл шығармада аты-жөні көрсетілмеген авторлардың төрт комедиясы да бар, бұл шығарма Әулие Алоизий Гонзага мен Әулие Станислав Костканың қанондалуының құрметіне өткізілген мерекелер туралы айтады.

Ерте мансап

Де Исла Сеговия, Сантьяго-де-Компостела, Медина-дель-Кампо және Памплона қалаларында философия мен теология профессоры болды. Памплонада ол отец Дюшениң «Испания тарихының жинағы» және отец Жан Круасеттің «Христиан жылы» атты еңбектерін аударды. Оның «Махаббат пен адалдықтың жеңісі: Наварраның ұлы күні» атты туындысы Памплонада король Фердинанд VI сапарына орай өткізілген тойларды нәзік сатиралық тұрғыдан бейнеледі. Кітап бастапқыда жоғары лауазымды оқырмандар тарапынан ынталы қарсы алынды, бірақ оны жақыннан оқығанда, нағыз ниеті – өткір, жағымсыз және мақтаудан аулақ екені анықталғанда дау туды. Де Исла қаладан кетуге мәжбүр болды және көшпелі уағыздаушының өмірін бастады, осы арқылы едәуір танымал болды. Маркиз де ла Энсенада оны Браганса королевасы Барбараның рухани кеңесшісі ретінде ұсынды, бірақ ол бас тартты. Ол Франсиско Лобон де Салазар деген атпен жарияланды, Агилардың және Виллагарсия-де-Кампостың дін қызметкерінің артықшылықтарын пайдаланды. Осы кезеңде оның ең маңызды еңбегі – «Атақты уағызшы, фрай Герундио де Кампасас, әйгілі Зотес» тарихының бірінші бөлігі жазылып, 1758 жылы досы Дон Франсиско Лобон де Салазардың атымен басылды, бірақ Де Исланың авторлығы көп ұзамай ашылды. Бұл туындыда жас жігіт, өзінің шешендігі арқасында уағызшы ретінде танымал болатындығы суреттеледі. Бұл сол кездегі уағызшы монахтардың шарлатандығы мен мақтандығына қарсы өткір сатиралық көрініс болды. Бұл романде әрекет өте аз, екі элемент ерекше тәсілмен үйлестірілген: Гонгоран бароккосының уағызшыларының кең сөзді және педанттық стилін ұстанатын жаман уағызшылар туралы сатирикалық және бурлесктік ой-қиялы әңгіме және қасиетті уағыз өнері туралы дидактикалық трактат. Бұл үйлесімде автор түрлі оқиғалар мен әзіл-қалжыңдарды да араластырады. Пикареск роман және Сервантес стилінің ықпалы осы еңбекте көрінеді. Оның іс-қимылы дерлік болмауына қарамастан, ең бастысы – оның өткір зиялылығы мен ирониясы.

Кейінгі өмірі

Исланың беделі мен испан әдебиеті тарихындағы орны, ең алдымен, оның өзінің замандастарының уағыздаушыларына қарсы сатирасымен байланысты. Паленсия епископы кітаптың өзінің епархиясында басылуына қарсылық білдірді. Осының салдарынан Исла оны Мадридте жариялады, ал 1758 жылдың 22 ақпанында «Historia del famoso predicador fray Gerundio de Campazas, alias Zotes» деген атпен бірінші бөлігі жарық көрді. Басылған 1500 дананың 800-і алғашқы жиырма төрт сағаттың ішінде сатылып, басылым үш күнде таусылып бітті. Инквизиция кеңесі 1758 жылдың 14 наурызында бірінші бөлімнің және екінші басылымның «әрі қарайғы хабарламаға дейін» тоқтатылуын бұйырды. Кейіннен, екі жылдық сот процесінен кейін, 1760 жылдың 20 мамырындағы жарлықпен кітапқа тыйым салынды. Екінші бөлігі 1768 жылы жасырын түрде басылып шықты, ал Инквизиция оны 1766 жылы декретпен тыйым салған. Исланың кітап жазу мақсаты – пасторлық қызметтің негіздерінің бірі – уағыздауды жетілдіру болғанымен, сатирикалық кітап діни ордендердің мүшелерінің халық арасындағы жағымсыз беделін күшейтті және келесі ғасырда антиклерикализмнің аргументі ретінде қолданылды. Қазір бұл испан әдебиетінің шедеврі саналады.

Қалған жері

Бірнеше жыл бойы де Исла Виллагарсия де Кампоста (Валладолид) өмір сүрді, 1767 жылы Компания Испаниядан қуылғанға дейін. Ол Понтеведрадан ауыр сырқатпен кетіп, Корсика және Италияның түрлі қалалары арқылы Болоньяға жеткенше, онда Тедески графтары оны өз сарайларында (Палаццосында) қабылдады. Ол онда кардинал Гил Альварес де Альборноз құрған Испания Корольдік колледжінде оқыған испан студенттерімен үнемі байланыста болды. Шетте жүрген кезінде ол әпкесі Дона Мария Франсиска де Исламен қарапайым, отбасылық және жылы тонмен хат алмасып тұрды, бұл хаттар "Cartas familiares" (Отбасы хаттары) деген жинақты құрады. Болоньяда ол өзін көңіл көтеру үшін түрлі аудармалар жасады, мысалы, Жозе Антонио Константинидің хаттары ("Cartas de Jose Antonio Constantini") – сегіз томдық, оны Папалық мемлекеттерде аяқтады, сондай-ақ әке Антонио Франческо Беллатидің "Arte de encomendarse a Dios" еңбегі және Ален Рене Лесаждың танымал пикареска романы "Гил Блас де Сантильяна". Оның алғы сөзінде ол француз жазушысын осы жанрдағы бірнеше испан романдарын ұрлап, аударғанын айыптады. Бұл аударма 1787 және 1788 жылдары жарық көрді. Аударманың сәттілігі соншалықты болды, ХХ ғасырға дейін кемінде елу алты рет қайта басылды.

Өлім

Де Исла 1781 жылы Болоньяда зор кедейлікте қайтыс болды. Оның соңғы кітабы, Cartas de Juan de la Encina (Хуан де ла Энсинаның хаттары), 1784 жылы, оның өлімінен кейін жарық көрді және ол замандас испан дәрігерлерінің әрекеттерін қатаң сынады. 1803 жылы дін қызметкері Хосе Игнасио де Салас оның өмірбаянын Мадридте, Ибарра шеберханасында «Барлық жазбаларына талдамалық шолумен атақты әке Исланың өмірінің, мінез-құлқының және әдеби еңбегінің қысқаша тарихы» (Compendio histórico de la vida, carácter moral y literario del célebre padre Isla con la noticia analítica de todos sus escritos) деген атпен басып шығарды. Бұл шығынды оның адал әпкесі төлеп берді, ол сонымен қатар ағасының көптеген басқа да еңбектерін редакциялады.