Кіріспе

Иберизм (арагондық, баск, галисиялық, португал және испан тілдерінде: Iberismo; каталон және окцитан тілдерінде: Iberisme), сондай-ақ пан-иберизм немесе ибериялық федерализм деп белгілі, – Пиреней түбегінің барлық аумақтарын біріктіруді қолдайтын паннационалистік идеология. Ол негізінен Андорра, Португалия және Испанияны қамтиды, бірақ Гибралтар және Солтүстік Каталония немесе Француз Баск елі сияқты Францияның аумақтарын да қамтуы мүмкін.

Бастапқы және алғашқы деректер

Португалия мен Испанияның тарихы белгілі бір дәрежеде ортақ. Испан және португал тілдері – роман тілдері, каталан, галисиан, астурлеон және арагон тілдері сияқты, олардың барлығы Пиреней түбегінде сөйленеді. Португал тілі мен галиси тілдері ортағасырлық галисиан-португал тілінен Португалия графтығы Леон Корольдігінен бөлініп, Португалия Корольдігіне айналған кезде пайда болды. Екінші жағынан, Галисия Леон Корольдігіне тәуелді болып, Кастилия Тажына қосылғаннан бері галиси тілі кастилия тілінің ықпалына түсті. Қазіргі Испания мен Португалияның ұлттық ерекшеліктері Реконкиста кезеңінде қалыптасты. 1512 жылы Арагонның Фердинанд II Наварра Корольдігін басып алып, болашақта қазіргі Испания деп аталатын аумақтарды біріктірді. Алайда Португалия Испаниямен (Кастилиямен) отарлық экспансияда бәсекелесіп, тәуелсіз мемлекет болып қалды. Қақтығыстарды болдырмау үшін Тордесильяс шарты бойынша әлем португалдықтар мен кастилиялықтардың ықпал аймақтарына бөлінді. Португалияның Себастьян I Алькасер-Квибир шайқасында қаза тапқаннан кейін Испанияның Филипп II өзінің династиялық құқықтарын пайдаланып, Кастилия әскерлерін балама талапкерді жеңу үшін қолданды. Португалияның ұлттық ақыны Луис де Камоес Филипке қарсылық көрсетті, бірақ өзі испан тілінде сонеттер жазған (сол кезде екі тілде де екі сарайда да тілдердің қолданылуы кең таралған). 1581 жылы Филипп Португалияның Филипп I атанды, екі тәжді біріктіріп, сол уақытқа дейін тарихтағы ең ірі империя құрды. Испания Габсбургтары (Испанияның Филипп III және Португалияның II, Испанияның Филипп IV және Португалияның III) кейіннен Иберия одағы деп аталған, Португалия (оның отарларымен), Кастилия (оның отарларымен) және Арагон сияқты әртүрлі корольдіктердің жеке одағын басқарды. 1640 жылы Браганса герцогы Франция кардиналы Ришельедің қолдауымен Португалиядағы наразылық көтерілісін басқарды. Оның көтерілісі сәтті аяқталып, ол Португалияның Жоау IV атанды. Солтүстік Африкадағы Сеута қаласы Португалия тәжінен шығып, Испания королінің билігінде қалды. 1801 жылы Испания Португалияның Оливенса қаласын басып алып, оны Оливенса ретінде Испанияның құрамына қосты. Вена шартында Испания қаланы басып алуын тоқтату керек деп шешілгенімен Португалия осы аумаққа ресми талап қоймады, Испания оны елемеді және Оливенсаға қатысты Испанияның егемендігін мойындамады. Бұл аймақта шекараның нақты анықтамасы жоқ. 18 ғасырда Жозе Марчена осы ілімге прогрессивті, федеративтік және республикалық сипат берді ("l'Avis aux espagnols"). Либералдық үшжылдықта (1820–1823) құпия либералдық ұйымдар Португалияда иберизмді таратуға тырысты, бес республиканы Испанияда және Лузитания Ультериор мен Лузитания Ситериорды Португалияда құруды көздеді. Кейінгі Революциялық алтыжылдықта қозғалыс өркендеді; Генерал Прим де екі елдің бірігуін қолдады. Оның қазасынан кейін Бірінші испан республикасы (1873–1874) федерализміне байланысты одақ үшін қолайлы сәт болды. Испания мен Португалиядағы консервативті қайта жаңғыру кезеңінде "иберизм" республикалық және революциялық көзқарастары бар әлеуметтік өзгерістердің қозғаушы күші ретінде танылды, осылайша түбектің тұрақтылығына қауіп төндірді. 20 ғасырда иберизм анархистік Ибериялық Анархист Федерациясы және Ибериялық Жастардың Азаттық Федерациясы сияқты солшыл ағымдардың идеологиясына сіңіп кетті. Португалия мен Франколық Испанияның диктатуралары көптеген саяси ұқсастықтарды және өзара қолдаудың белгілі бір дәрежесін бөлісті, бірақ екі елдің де "арқа-арқаға" өмір сүргені айтылды. Қазіргі уақытта екі елдің де парламенттерінде иберизмді мақсат тұтқан партиялар жоқ, бірақ екі ел де 1986 жылы Еуропалық экономикалық қауымдастыққа қосылды және олардың шекаралары, Шенген келісіміне қол қойған барлық елдердің шекаралары сол кезден бері ашық. Испанияның "Республикалық сол" партиясы мемлекеттік құрылым ретінде "Иберия федерализмін" қорғайды. Ірі компаниялар көрші елде филиалдар ашты, ал Португалия мемлекеті шекаралық Эльвас муниципалитетіндегі босандыру орталығын жапты, пациенттерді Экстремадура денсаулық сақтау жүйесіне жіберді. Кейбір топтар иберизмді қолдайды, оның ішінде испан және португал офицерлері де бар. 2006 жылы Анголалық "Sol" апталық газеті жүргізген сауалнамаға сәйкес португалдардың 28% ғана Португалия мен Испания бір ел болуы керек деп ойлайды. Олардың 42% астананы Мадридке, ал шамамен 41% Лиссабонға орналастыруды ұсынады.

Қолдау

2009 жылғы сауалнама бойынша испан жауап берушілердің 30,3%-ы федерацияны қолдаса, португал жауап берушілердің 39,9%-ы қолдайтынын білдірген.