Кіріспе

Ұржық өндіретін организмнің жынысы – ер жынысы.

Ер (символ: ♂) – ұрықтану процесінде аналық жыныс жасушасымен, яғни жұмыртқамен бірігіп, сперма деп аталатын жыныс клеткасын өндіретін организмнің жынысы. Ер организм әйелдің кем дегенде бір жұмыртқасына қол жеткізбей, жыныстық жолмен көбейе алмайды, бірақ кейбір организмдер жыныстық және жыныссыз көбеюге қабілетті. Көптеген еркек сүтқоректілер, оның ішінде еркек адамдарда Y хромосомасы болады, ол еркек репродуктивті мүшелерін дамыту үшін тестостеронның көп мөлшерін өндіруді қамтамасыз етеді. Адамдарда "ер" сөзі әлеуметтік мағынада, жыныстық рөл немесе жыныстық идентификацияны білдіру үшін де қолданылуы мүмкін. Қайталама үлгі – изогамиялық түрлерде, гаметалары бірдей пішін мен мінез-құлыққа ие (бірақ молекулалық деңгейде әртүрлі) екі немесе одан көп жұптасу типі бар жыныстық көбеюден, гаметалары еркек және әйел типтеріне ие анизогамиялық түрлерге, содан кейін әйел гаметасы еркек гаметасынан әлдеқайда үлкен және қозғалу қабілеті жоқ оогамиялық түрлерге өту. Осы үлгінің себебі – екі гаметаның жыныстық көбею үшін қажетті түрде бірігу механизмдерінің физикалық шектеулері деген тұжырым бар. Сәйкесінше, түрлер арасындағы жыныс гаметалардың типімен (яғни сперматозоидтар мен жұмыртқалар) анықталады және бір туыстамадағы еркектер мен әйелдер арасындағы айырмашылықтар басқа туыстамадағы айырмашылықтарды міндетті түрде болжамайды. Әр түрлі жынысты организмдердің немесе репродуктивті органдардың арасындағы еркек/әйел диморфизмі жануарлармен ғана шектелмейді; еркек гаметалары хитридтер, диатомдар және құрлықтағы өсімдіктердің арасында да кездеседі. Құрлықтағы өсімдіктерде "әйел" және "еркек" терминдері тек әйел және еркек гаметаларын өндіретін организмдер мен құрылымдарды ғана емес, сонымен қатар еркек және әйел өсімдіктерін тудыратын спорофиттердің құрылымдарын да белгілейді.

Эволюция

Анизогомияның эволюциясы еркек және әйел функцияларының эволюциясына алып келді. Анизогомия эволюциясына дейін бір түрдегі жұптасу түрлері изогамиялық болды: бірдей өлшемде және екеуі де қозғала алатын, тек "+" немесе "–" типтері ретінде тіркелген. Анизогомияның пайда болуы туралы палеонтологиялық деректердің жетіспеуіне байланысты, оның мәні әлі толыққанды түсініксіз. Анизогомияның неліктен пайда болғанына қатысты көптеген теориялар бар. Көптеген теориялардың ортақ түйіні – ірі әйел гаметаларының тірі қалу ықтималдығы жоғары, ал кіші еркек гаметалары жылдам қозғалу арқасында басқа гаметаларды табуға бейім. Қазіргі модельдер кейбір түрлерде изогамияның неліктен сақталғанын түсіндіруде қиындық тудырады. Анизогомия изогамиядан бірнеше рет тәуелсіз дамыған; мысалы, Volvocales (жасыл балдырлардың бір түрі) әйелдері плюс жұптасу түрінен пайда болды. Жыныстық эволюция кем дегенде 1,2 миллиард жыл бұрын пайда болса да, анизогомиялық қазбалардың жоқтығы еркектердің қашан пайда болғанын анықтауды қиындатады. Бір теория бойынша, еркектер басым жұптасу түрінен (минус жұптасу түрі деп аталады) дамыған.

Символ

Ер жынысын бейнелеу үшін қолданылатын ең көп таралған символ – Марс символы ♂, солтүстік-шығысқа бағытталған жебесі бар шеңбер. Юникодтық код нүктесі:

Бұл символ Марс планетасының символымен толық сәйкес келеді. Оны алғаш рет 1751 жылы Карл Линней жынысты көрсету үшін пайдаланған. Кейде бұл символ рим құдайы Марстың қалқаны мен сүйенінің бейнеленген түрі деп есептеледі. Алайда, Уильям Т. Стерннің айтуынша, бұл түсіндіру "қияли" және барлық тарихи деректер француз классигі Клод де Сомезаның (Салмазиус, 1588-1683) "қорытындысын" қолдайды, ол символ θρ-дан шыққан, бұл грек тілінде Марс планетасының аты – Тоурос.

Этимология

Ежелгі француз тілінен алынған masle сөзі, латын тіліндегі masculus ("еркектік, еркек, еркекке тән") сөзінен шыққан, ал masculus сөзі mās ("еркек адам немесе жануар") сөзінің кішіртпе түрі.

Қолданылуы

Адамдарда "еркек" сөзі гендер контекстінде, мысалы, ер адамның немесе баланың гендерлік ролі немесе гендерлік идентитігі үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, Merriam-Webster сөздігінде "еркек" дегені "әйелген емес гендерлік идентитіге ие болу" дегенді білдіреді. Кембридж сөздігінде "еркек" сөзі "еркектерге қатысты немесе оларға тиесілі" деген мағынаны береді. Сондай-ақ, "еркек" сөзі қосылыстардың түрін де білдіруі мүмкін.

Жынысты анықтау

Белгілі бір организмнің жынысын бірнеше факторлар анықтауы мүмкін. Олар генетикалық немесе орталық факторлар болуы мүмкін, сондай-ақ организмнің өмірі бойында табиғи түрде өзгеруі де мүмкін. Көптеген түрлерде тек екі жыныс болады (ер немесе әйел), бірақ барлық түрлерде жынысты анықтау жүйесі бірдей емес. Көптеген жануарларда, адамдарды қоса алғанда, жыныс генетикалық тұрғыдан анықталады; алайда, Cymothoa exigua сияқты түрлер маңайдағы әйелдердің санына қарай жынысын өзгерте алады.

Генетикалық анықтауы

Көптеген сүтқоректілер, адамдарды қоса алғанда, гендік тұрғыдан XY жыныс анықтау жүйесімен анықталады, онда еркектерде XY (әйелдерде XX-қа қарама-қарсы) жыныстық хромосомалар болады. Әртүрлі түрлерде, адамдарды қоса алғанда, XX еркек болуы немесе басқа кариотиптер кездесуі мүмкін. Көбейту кезінде еркек X немесе Y сперматозоидтарды бере алады, ал әйел тек X жұмыртқасын бере алады. Y сперматозоид пен X жұмыртқасынан еркек, ал X сперматозоид пен X жұмыртқасынан әйел туады. Y хромосомасының еркектікке жауапты бөлігі – Y хромосомасының жыныс анықтайтын аймағы, SRY. SRY Sox9-ты белсендіреді, ол жыныс бездерінде FGF9 және PGD2-мен кері байланыс циклын құрайды, бұл гендердің деңгейін еркек дамуын қамтамасыз ететін жеткілікті деңгейде ұстауға мүмкіндік береді; мысалы, Fgf9 сперматозоидтік баулардың дамуына және Сертоли жасушаларының көбеюіне жауапты, олардың екеуі де еркек жыныстық дамуы үшін өте маңызды. ZW жыныс анықтау жүйесі, онда еркектерде ZZ (әйелдерде ZW-қа қарама-қарсы) жыныстық хромосомалар болады, құстарда және кейбір жәндіктерде (көбінесе көбелектер мен мольдарда) және басқа да организмдерде кездеседі. Құрт-құмырсқалар тобына жататын, мысалы, құмырсқалар мен аралар, көбінесе гаплодиплоидия арқылы анықталады.

Қоршаған ортаны анықтау

Кейбір бауырымен жорғалаушылар түрінде, мысалы, аллигаторларда, жынысы жұмыртқаның инкубацияланатын температурасына байланысты анықталады. Басқа түрлер, мысалы, кейбір бұқақтар, жынысын өзгертеді: ересектер еркек ретінде басталып, кейін әйелге айналады. Тропикалық клоун балықтарында топтағы үстем жеке тұлға әйел болады, ал қалғандары еркек болады. Көптеген буынтұқымдыларда жыныс паразиттік, эндосимбиотикалық Wolbachia туысына жататын бактериялармен жұғу арқылы анықталады. Бактерия тек жұқтырылған жұмыртқалар арқылы таратылуы мүмкін, ал міндетті эндопаразит әйелдің жыныстық қабілеттілігі үшін қажет болуы мүмкін.

Екінші жыныстық белгілер

Ер жануарлар өздерінің сауықтығын көрсететін белгілерді көрсету үшін екіншілік жыныстық ерекшеліктерді пайдалануға қабілетті болды. Жыныстық таңдау осы ерекшеліктердің дамуына түрткіс беретін күш деп саналады. Дене мөлшерінің айырмашылықтары және жыныстық таңдау талаптарын орындау мүмкіндігі әр түрдің екіншілік жыныстық ерекшеліктерінің қалыптасуына маңызды үлес қосты. Көптеген түрлерде аталықтар аналықтардан сперма өндіруден басқа да көптеген жағынан өзгеше болады. Мысалы, кейбір жәндіктер мен балықтарда аталықтары аналықтарынан кішкентай болады. Тұқымдық өсімдіктерде бір организмнің спорофит жыныстық органында еркек және әйел бөліктері болады. Сүтқоректілерде, адамдарды қоса алғанда, аталықтар әдетте аналықтардан ірі болады. Бұл көбінесе аталық сүтқоректілердің жұптасу мүмкіндігі үшін физикалық тұрғыдан күштірек және бәсекеге қабілетті болу қажеттілігімен байланысты. Адамдарда, аталықтар әйелдерге қарағанда көбірек дене шашы мен бұлшық массасына ие. Құстар көбінесе аналықтарды тартатын жарқын түсті қауырсындарын көрсетеді. Бұл көптеген құстар түріне тән, мысалы, аталық құстар аналықтарға қарағанда ашық түстерге ие болады, бұл оларды болашақ серіктерге көрінеуіне мүмкіндік береді. Бұл ерекшеліктер жыныстық таңдау нәтижесінде уақыт өте дамыды, себебі осы белгілерді көрсеткен аталықтар серіктерді тартуда және гендерін ұрпаққа жеткізуде табысқа жетті.