1651 ж. Англия-Шотландия соғысындағы Инверкейтинг шайқасы. Джон Ламберт басқарған ағылшын әскері мен Джеймс Холборн басқарған шотланд әскері арасындағы шайқас туралы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1651 жылғы шайқас, ағылшын-шотланд соғысы (1650–1652)
1651 battle during the Anglo Scottish War (1650 1652)
Инверкейтинг шайқасы 1651 жылдың 20 шілдесінде Джон Ламберт басқарған ағылшын әскері мен Джеймс Холборн басқарған шотланд әскері арасында Шотландияға жасалған ағылшын шабуылының аясында болды. Шайқас Инверкейтингтің оңтүстігінде, Ферри түбегіндегі тамазға жақын жерде өтті, және осы атаумен белгілі болды. 1649 жылдың қаңтарында Англия парламенттік үкіметі Шотландия мен Англияның патшасы болған Карл I-ді соттап, айыптап, өлім жазасын орындады. Шотландтар оның ұлын, сол аттас Чарльзды Ұлыбританияның патшасы деп мойындады және әскер жинауға кірісті. Оливер Кромвель басқарған ағылшын әскері 1650 жылдың шілдесінде Шотландияға басып кірді. Дэвид Лесли басқарған шотланд әскері 3 қыркүйекке дейін шайқасқа түсуден бас тартты, содан кейін Дунбар шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады. Ағылшындар Эдинбургты басып алды, ал шотландтар Стерлингке шегінді. Шамамен бір жыл бойы Стерлингке шабуылдау немесе оны айналып өту, сондай-ақ шотландтарды тағы бір шайқасқа шығаруға жасалған барлық әрекеттер сәтсіз аяқталды. 1651 жылдың 17 шілдесінде 1600 ағылшын сарбазы арнайы салынған, түбі тегіс қайықтармен Форт фиорды ең тар жерінен кешіп, Ферри түбегіндегі Солтүстік Куинсферриге түсті. Шотландтар ағылшындарды қоршауға күш жіберді, ал ағылшындар өздерінің қонуын нығайтты. 20 шілдеде шотландтар ағылшындарға қарсы шабуыл жасады және қысқа шайқаста жеңіліске ұшырады. Ламберт Бурнтисленд терең су портын басып алды, ал Кромвель ағылшын әскерінің көп бөлігін кемемен жеткізді. Содан кейін ол Шотландия үкіметінің уақытша ордасы болған Перт қаласын басып алды. Чарльз бен Лесли шотланд әскерін оңтүстікке алып барып, Англияға басып кірді. Кромвель оларды қуды, Шотландиядағы қалған қарсылық күштерін тазалау үшін 6000 сарбаз қалдырды. Чарльз бен шотландтар 3 қыркүйекте Вустер шайқасында шешулі жеңіліске ұшырады. Сол күні Шотландияның соңғы ірі қаласы – Данди де капитуляциялады.
The Battle of Inverkeithing was fought on 20 July 1651 between an English army under John Lambert and a Scottish army led by James Holborne as part of an English invasion of Scotland. The battle was fought near the isthmus of the Ferry Peninsula, to the south of Inverkeithing, after which it is named. An English Parliamentary regime had tried, convicted, and executed Charles I, who was king of both Scotland and England in a personal union, in January 1649. The Scots recognised his son, also named Charles, as king of Britain and set about recruiting an army. An English army, under Oliver Cromwell, invaded Scotland in July 1650. The Scottish army, commanded by David Leslie, refused battle until 3 September when it was heavily defeated at the Battle of Dunbar. The English occupied Edinburgh and the Scots withdrew to the choke point of Stirling. For nearly a year all attempts to storm or bypass Stirling, or to draw the Scots out into another battle, failed. On 17 July 1651 1,600 English soldiers crossed the Firth of Forth at its narrowest point in specially constructed flat bottomed boats and landed at North Queensferry on the Ferry Peninsula. The Scots sent forces to pen the English in and the English reinforced their landing. On 20 July the Scots moved against the English and in a short engagement were routed. Lambert seized the deep water port of Burntisland and Cromwell shipped over most of the English army. He then marched on and captured Perth, the temporary seat of the Scottish government. Charles and Leslie took the Scottish army south and invaded England. Cromwell pursued them, leaving 6,000 men to mop up the remaining resistance in Scotland. Charles and the Scots were decisively defeated on 3 September at the Battle of Worcester. On the same day the last major Scottish town holding out, Dundee, surrendered.
Өмірбаян
1639 жылы және 1640 жылы Шотландия мен Англияның жеке одақтағы королі болған Карл I шотланд азаматтарымен епископ соғыстарында соғысқа шықты. Бұл, шотландтардың Карлдың Шотландия шіркеуін реформалауға, яғни оны ағылшын діни тәжірибелерімен үйлестіруге жасаған әрекеттерін қабылдамауынан туындады. Карл сәттілікке жете алмады, ал одан кейін болған келісім Шотландия үкіметінде Келісімшілердің билігін орнатты; олар барлық мемлекеттік қызметкерлердің, парламентарийлердің және дін қызметкерлерінің Ұлттық келісімге қол қоюын талап етті және Шотландиядағы корольдің кеңесшілерінің барлығын бекіту құқығын Шотландия Парламентіне берді. Карлдың епископ соғыстарындағы жеңілісі және оларды қаржыландыру қажеттілігінің салдарынан, жылдар бойына туған шиеленістің күшеюінен кейін, Карл мен оның ағылшын Парламенті арасындағы қарым-қатынас қарулы қақтығысқа ұласып, 1642 жылы Бірінші ағылшын азаматтық соғысын басталды. Англияда Карлдың қолдаушылары, роялистер, парламентарийлер мен шотландтардың біріккен күштеріне қарсы тұрды, олар 1643 жылы Салтанатты Лига мен Келісім арқылы байланысты одақ құрды, онда ағылшын Парламенті шотланд Киркіне ұқсас принциптер бойынша ағылшын шіркеуін реформалауға келісті, оның орнына шотландтардың әскери көмегін алуға уағдаланды. Төрт жылдық соғыстан кейін роялистер жеңілді және Карл шотландтарға бағынды. Бірнеше айға созылған нәтижесіз келіссөздерден кейін шотландтар Карлді қаржылық келісімге қол жеткізу үшін ағылшын парламенттік күштеріне тапсырды және 3 ақпанда Англиядан кетті. Ағылшын армия кеңесі Карлға Ұсыныстар басшыларын қабылдауға қысым жасады, бұл шіркеудің пресвитериандық реформасын талап етпейтін, талаптардың азырақ жиынтығы еді. Оның орнына ол шотланд делегациясымен келісілген "Міндеттеме" деп белгілі ұсынысқа қол қойды. Карл екі корольдікте де парламент актісі арқылы Салтанатты Лига мен Келісімді растауға және шотландтардың Англиядағы тағын қайтаруға көмектесуінің шартымен Англияда пресвитериандық дінді қабылдауға келісті, бірақ тек үш жылдық сынақ мерзіміне ғана. Ұзаққа созылған саяси күрестен кейін "Міндеттеме" жақтастары Шотландия Парламентінде көпшілікке ие болды, сол кезде Англияда роялистер мен парламентарийлер арасында соғыс қайтадан жанданды. Шотландтар шілде айында корольдің атынан күресу үшін Гамильтон герцогының басшылығымен Англияға әскер жіберді, бірақ олар Престонда Оливер Кромвель басқарған күштермен ауыр жеңіліске ұшырады. "Міндеттеме" армиясының жеңілісі Шотландиядағы саяси дүрбелеңге әкелді және "Міндеттемеге" қарсы фракция үкіметті қайта бақылауға алды. Ұзаққа созылған қан төгіске наразы болған парламентарий армиясы ағылшын Парламентін тазартып, Карлді ағылшын халқына қарсы жасалған мемлекеттік қасақаналық үшін соттаған Рамп Парламентін құрды. Ол 1649 жылдың 30 қаңтарында өлім жазасына кесілді және республикалық Ұлтақ құрылды. Шотландия Парламенті корольдің өлім жазасы туралы шешім қабылдау кезінде кеңес алмай, оның ұлын, сонымен қатар Карлді де Британияның королі деп жариялады. Олар оған Голландия Республикасынан жер аударылудан оралып, тағын алуға рұқсат беру алдында, алдымен екі Келісімге қол қоюын талап етті: діни мәселелер бойынша Кирк билігін және азаматтық істер бойынша парламент билігін мойындау. Карл II бастапқыда бұл талаптарды қабылдауға құлықсыз болды, бірақ Кромвельдің Ирландиядағы науқаны сол жердегі роялистерді талқандағаннан кейін, ол шотланд талаптарын қабылдауға мәжбүр болды және 1650 жылдың 1 мамырында Бреда келісіміне қол қойды. Шотландия Парламенті жаңа корольді қолдау үшін әскерді жедел жинауға кірісті, ал Карл 23 маусымда Шотландияға кемемен аттанды.
In 1639 and again in 1640 Charles I who was king of both Scotland and England in a personal union, went to war with his Scottish subjects in the Bishops' Wars. These had arisen from the Scots' refusal to accept Charles's attempts to reform the Church of Scotland, known as the Kirk, to bring it into line with English religious practices. Charles was not successful and the ensuing settlement established the Covenanters' hold on Scottish government; they required all civil office holders, parliamentarians and clerics to sign the National Covenant and granted the Scottish Parliament authority to approve all of the King's councillors in Scotland. After years of rising tensions, in part caused by Charles's defeat in the Bishops' Wars and his need to fund them, the relationship between Charles and his English Parliament also broke down in armed conflict, starting the First English Civil War in 1642. In England, Charles's supporters, the Royalists, were opposed by the combined forces of the Parliamentarians and the Scots, who in 1643 had formed an alliance bound by the Solemn League and Covenant, in which the English Parliament agreed to reform the English church along similar lines to the Scottish Kirk in return for the Scots' military assistance. After four years of war the Royalists were defeated and Charles surrendered to the Scots. After several months of fruitless negotiations, the Scots handed Charles over to the English parliamentary forces in exchange for a financial settlement and left England on 3 February 1647. The English army council pressed Charles to accept the Heads of Proposals, a less demanding set of terms which did not require a Presbyterian reformation of the church. Instead he signed an offer known as the Engagement, which had been thrashed out with the Scottish delegation. Charles agreed to confirm the Solemn League and Covenant by act of parliament in both kingdoms and to accept Presbyterianism in England, although only for a trial period of three years, in return for the Scots' assistance in regaining his throne in England. After a protracted political struggle the supporters of the Engagement gained a majority in the Scottish Parliament, by which time war had again broken out in England between Royalists and Parliamentarians. The Scots sent an army under the command of the Duke of Hamilton into England to fight on behalf of the King in July, but it was heavily defeated at Preston by a force led by Oliver Cromwell. The rout of the Engager army led to further political upheaval in Scotland and the faction opposed to the Engagement was able to regain control of the government. Exasperated by the prolonged bloodshed the Parliamentarian army purged the English Parliament and established the Rump Parliament, which had Charles tried for treason against the English people. He was executed on 30 January 1649, and the republican Commonwealth was created. The Scottish Parliament, which had not been consulted prior to the King's execution, declared his son, also Charles, king of Britain. Before they would permit him to return from exile in the Dutch Republic to take up his crown, they demanded he first sign both Covenants: recognising the authority of the Kirk in religious matters and that of parliament in civil affairs. Charles II was initially reluctant to accept these conditions, but after Cromwell's campaign in Ireland crushed his Royalist supporters there, he felt compelled to accept the Scottish terms and signed the Treaty of Breda on 1 May 1650. The Scottish Parliament set about rapidly recruiting an army to support the new king and Charles set sail for Scotland, landing on 23 June.
Жаяу әскер
Екі әскерде де жаяу әскер құрамалары, жабдықтары мен тактикасы ұқсас болды. Полк – стандартты тактикалық бөлімше еді, бірақ олардың көлемі стандартталмаған және кең ауқымда өзгеретін. Жаяу әскер полкі мушкетерлер мен пикмендерден құралған. Мушкетерлер 4 футтық (1 метр) ұңғылы бар мылтықтармен және көбінесе, кремнийлі механизмдермен қаруланған. Бұл механизмдер тұтану үшін тұз қышқылына малынған жіңішке шоғырдың жанған ұшына тәуелді болды, оқпанды тұтандырып, оқты атып шығаратын. Бұл қарулар сенімді және берік болды. 1650 жылы мушкетер тактикасы бір қатардан кезекпен атудан, тұрақты атыс режимін сақтау үшін, бірден бүкіл бөлімнің бірдей атуына, соққы беру үшін өтудің ортасында болды. Пикмендер ұзын ағаштан жасалған, ұшы темірмен қапталған зымыраяқтармен жабдықталған. Екі әскерде де қолданылатын зымыраяқтардың ұзындығы 18 фут (5 метр) болды, бірақ жол жүргенде олар көбінесе 15 футқа (5 метрдей) дейін қысқартылып, қолдануға ыңғайлырақ етілді. Пикмендер қарапайым қылыштарды алып жүрді және әдетте болаттан жасалған шлем киеді, бірақ басқа қорғаныс жабдықтары болмады. Сол кездегі әскери нұсқаулықтар әр пикменге екі мушкетерден қатынас ұсынды, бірақ іс жүзінде командирлер мушкетерлердің санын барынша арттыруға тырысты, сондықтан жоғары қатынас қалыпты жағдай болды. Екі әскер де өздерінің жаяу әскер полктерін үш полктен тұратын бригадаларға біріктірді, олар әдетте екі полк қатар тұрып, үшіншісі резерв ретінде орналастырылды. Әр бөлімнің сарбаздары төрт немесе бес қатарға орналасып, бірқатардағы сарбаздар арасында шамамен 3 фут (1 метр) қашықтық болды; сондықтан 600 сарбаздық жаяу әскер полкі 120 сарбаздық қатарға және 5 қатар тереңдікке орналаса алатын, оның ені 360 фут (110 метр), ал тереңдігі 15 фут (5 метр) болатын. Пикмендер құраманың ортасында, «тұру» (stand) деп аталатын жерде орналастырылды, ал мушкетерлер екі жағына бөлінді. Жаяу әскерге қарсы әдеттегі тактика мушкетерлердің қарсыластарына оқ атуынан тұрды, ал олар жеткілікті түрде әлсіреген немесе моральдық жағынан құлаған кезде пикмендердің «тұруы» қарсыластардың ортасын бұзуға тырысып шабуылға шықты. Бұл «зымыраяқтың итерілуі» (push of the pike) деп аталды. Мушкетерлер де қарсыластармен мылтық доғарыштарымен шайқасып, оларды қоршауға тырысты, себебі олар осы мақсат үшін темірмен қапталған. Кавалерияға қарсы, нұсқаулар жаяу әскер бөлімдерінің қатарын шамамен бір адамға дейін тарылтуды және тұрақты түрде алға жылжуды талап етті. Кавалерияның жаяу әскерге қарсы тиімді болуы үшін олардың қатарын бұзуы керек еді, ал егер сарбаздар тығыз жиналған болса, бұл мүмкін емес еді. Жаяу әскердің рухы сақталғанша, кавалерия мұндай құраманың алдына қарсы ештеңе істей алмайды деп есептелді. Алайда, жаяу әскердің тығыз жиналуынан қанаттары мен артқы жағы көбірек осал болды, себебі бұл бөлімді маневрлеуді немесе бұруды қиындатты.
Infantry formations, equipment and tactics were similar in both armies. The regiment was the standard tactical unit, but their size was not standardised and varied greatly. An infantry regiment was composed of both musketeers and pikemen. The musketeers were armed with muskets possessing 4 feet (1 m) barrels and, mostly, matchlock firing mechanisms. These relied on the glowing end of a length of slow match, thin cord soaked in saltpetre, igniting the weapon's priming powder when the trigger was pulled. These were reliable and robust weapons. In 1650 musketeer tactics were in the middle of a transition from firing one rank at a time so as to maintain a steady fire, to the entire unit discharging a volley simultaneously for shock effect. Pikemen were equipped with pikes: long wooden shafts tipped with steel points. Pikes as issued in both armies were 18 feet (5 m), but on the march they were commonly cut down to a more wieldy 15 feet (5 m) or so. The pikemen carried basic swords and typically wore a steel helmet but no other armour. Military manuals of the time suggested a ratio of two musketeers for each pikeman, but in practice commanders usually attempted to maximise the number of musketeers and a higher ratio was the rule. Both armies organised their infantry regiments into brigades of three regiments each, which were typically deployed with two regiments abreast and the third behind as a reserve. The men in each unit would form up four or five ranks deep and in a relatively loose formation, with about 3 feet (1 m) of frontage per file; so an infantry regiment of 600 might form up 120 men wide and 5 deep, giving it a frontage of 360 feet (110 m) and a depth of 15 feet (5 m). The pikemen would be placed in the centre of a formation, in a "stand", with the musketeers divided on each side. The usual tactic against infantry was for the musketeers to fire on their opponents and once it was thought they had been sufficiently weakened or demoralised the stand of pikemen would advance, attempting to break through the enemy centre. This was known as a "push of the pike". The musketeers would also advance, engaging the enemy with their musket butts, which were steel plated for this purpose and attempting to envelop the opposing formation. Against cavalry, doctrine called for infantry units to tighten the spacing between their files to approximately per man and to advance steadily. To be effective against infantry, cavalry needed to break into their formation and if the men were packed together this was not possible. It was accepted that so long as the morale of the infantry held, cavalry could do little against the front of such a formation. However, the flanks and rear were increasingly vulnerable as the infantry packed more closely together, as this made manoeuvring or turning the unit more difficult.
Ат әскері
Англиялық атты әскердің көп бөлігі сол кездегідей ірі аттарға мінген. Атты әскерлер бас, көбінесе мойын, жақ және белгілі бір деңгейде бетін қорғайтын металл лобстер құйрықты шлемдер киген. Олар қалың, өңделмеген былғырдан тігілген күрмелер мен тізеге дейін жететін етік киген. Дене бронясы (металл кеуде және арқа пластиналары) сирек болған, бірақ белгілі еді. Олардың әрқайсысында екі пистолет және қылыш болған. Пистолеттер тым ұзын болған және тиімді ату қашықтығы шектеулі еді. Көптеген, бірақ барлық атты әскер пистолеттерінде кремнийлі механизмдер болған, олар ылғалды немесе желді ауа райында ұтқыш механизмдерге қарағанда сенімдірек болған. Кремнийлі механизмдер ұтқыш механизмдерге қарағанда қымбатқа түскен және көбінесе атты әскерге арналған, олар жылқыны басқару кезінде баяу ұтқышты жағуды және пайдалануды қиын деп тапқан. Қылыштар тура, 90 сантиметрлік (1 метр) және кесуге де, шаншуға да тиімді болған. Атты әскер көбінесе жаяу әскердің екі жағына орналастырылған. Шотландтық атты әскер де сондай-ақ шлемдермен, пистолеттермен және қылыштармен жабдықталған, бірақ дене бронясын кимеген, алайда көптегендері пистолет емес, найза ұстаған. Басты айырмашылық – шотландтық жылқылары кішкентай және жеңіл болған; бұл оларға маневрлілік берген, бірақ бетпе-бет кездесуде кемшілікке ұшыратқан. Олардың тактикасы маневрлеуге және шабуылдап, қашуға негізделген, олардың командирлері ағылшындармен бетпе-бет кездесе алмайтындарын түсінген. Англиялық атты әскердің тактикасы олардың күшін пайдалануға бағытталған. Олар тығыз формацияда жылжуға шығып, аттыларының аяқтары бірімен-бірі байланысқан күйде, тротка дейін жылдамдықпен ілгерілеген. Олар пистолеттерін өте жақын қашықтықтан атып, содан кейін аттарының салмағы мен формацияның күшін пайдаланып қарсыластарын кері тартуға және қатарына енуге тырысқан. Екі армияда да драгун болған. Олар бастапқыда атты жаяу әскер ретінде пайда болған, жылқыны жылдамдықтарын арттыру үшін пайдаланып, ал соғысқанда найза немесе мылтықпен күрескен. 1650 жылға қарай олар көбінесе арнайы атты әскерге айналған; олардың ешқайсысы найза ұстамаған. Англиялық драгундары мылтықтарын карабинге (жаяу әскер мылтықтарының қысқартылған нұсқасы) немесе кейде пистолетке айырбастап, ресми түрде атты әскер бөлімі деп танылған. Шотланд драгундары осы өзгерістің ортасында болған және екі жақты мылтықтар мен атты әскердің қылыштарын алып жүрген. Драгундар көбінесе барлаушылар ретінде немесе армияның тылшысында қызмет еткен.
Most of the English cavalry were mounted on large, for the time, horses. The cavalrymen wore metal lobster tailed pot helmets which protected the head and, usually, the neck, cheeks and, to an extent, face. They wore jackets of thick uncured leather and thigh length boots. Body armoura cuirass (metal chest and back plates) was unusual but not unknown. They were each armed with two pistols and a sword. The pistols were to long and had a very limited effective range. Most but not all cavalry pistols had flintlock firing mechanisms, which were more reliable in damp or windy weather than matchlock mechanisms. Flintlock mechanisms were more expensive than matchlock ones and were usually reserved for the cavalry, who found igniting and using the slow match while controlling a horse inconvenient. The swords were straight, 3 feet (1 m) and effective at both cutting and thrusting. Cavalry were usually positioned on each flank of the infantry. The Scottish cavalry were similarly equipped, with helmets, pistols and swords, and no body armour, although many bore lances rather than pistols. The main difference was that the Scottish horses were smaller and lighter; this gave them more nimble but put them at a disadvantage in a face to face confrontation. Their tactics depended on manoeuvrability and a hit and run approach, their commanders recognising that they could not withstand the English in a face to face encounter. English cavalry tactics were intended to utilise their strengths. They would advance in a tight formation, their riders' legs interlocked, at no faster than a trotto maintain formation. They would discharge their pistols at very short range and upon coming into contact attempt to use the sheer weight of their mounts and the mass of their formation to force back their opponents and burst through their ranks. Both armies contained dragoons. These had originated as mounted infantry, using horses to increase their operational mobility and dismounting to fight with pikes or muskets. By 1650 they had largely become specialist mounted troops; none carried pikes. The English dragoons had exchanged their muskets for carbines (shorter barrelled versions of the infantry's muskets) or, occasionally, pistols and been formally recognised as a cavalry arm. Scottish dragoons were part way through this transformation and carried both matchlock muskets and cavalry swords. Dragoons usually acted as scouts, or formed their army's rearguard.
Шотландияға ағылшындықтардың басып кіруі
Шотландия белсенді түрде қаруланып жатты, ал ағылшын одақтастығының басшылары қорқынышқа білінді. Олар Жаңа үлгідегі армияның генерал-лорды Томас Фэрфаксті, сол кезде парламенттік армиямен бірдей саналатын, алдын ала шабуыл жасауға басымдық жасады. Фэрфакс бұрынғы одақтастарына қарсы алғашқы соққы беруге құлықсыз болды, себебі Англия мен Шотландия әлі де Салтанатты Лига мен Келісіммен байланысты деп ойлады. Оливер Кромвель оның орнына Жаңа үлгідегі армияның бас қолбасшысы болып тағайындалды және 22 шілдеде Твид арқылы Шотландияға кіріп, Үшінші ағылшын азаматтық соғысын бастарды. Бреди келісіміне қол қойылғаннан кейін Шотландия Парламенті тәжірибелі генерал Дэвид Лесли басшылығымен жаңа әскер құру үшін адамдарды жинауға кірісті. Кромвель Шотландияға кірген кезде Леслидің құрамында 8000-9500 жаяу әскер және 2000-3000 атты әскер болды, бірақ бұл көрсеткіштер науқан барысында өзгере берді. Үкімет армияны "Кереке" қолдаған деген күдікпен, сондай-ақ күнәлі немесе жағымсыз деп есептелгендерден тазартатын комиссия құрды. Бұл Шотландия аристократиясының көп бөлігі және Лесли сияқты тәжірибелі әскери жетекшілер тарапынан қарсылыққа ұшырады. Тазалау көптеген тәжірибелі сарбаздар мен офицерлерді жойды, ал әскердің көп бөлігі жақсы дайындықтан өтпеген және тәжірибесі аз жаңа келгендерден құралды. Лесли Шотландия астанасы Эдинбург пен Лейт арасында қорғаныс шебін дайындады, содан кейін Шотландия шекарасына дейін жерді өртеу саясатын қолданды және Кромвельдің қарсылықсыз ілгерілеуіне мүмкіндік берді. Жабдықтардың жетіспеушілігі және жергілікті халықтың ағылшын басқыншыларына деген жаугершілігі Кромвельді теңіз арқылы үздіксіз жабдықтауға тәуелді қылды. Кромвель шотландтарды Эдинбургте шайқасқа шақыруға тырысты, бірақ Леслині қозғауға қол жеткізе алмады. Кромвельдің шабуылы Карл II Шотландия армиясына келгенмен бірге болды, онда оны жылы күтіп алды. Келісім үкіметінің мүшелері, олардың қасиетті соғысы Патшаға деген жеке адалдық сезімімен бұзылуы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді, Леслидің 80 офицері мен 4000 сарбазын жойған жаңа тазалауға бұйрық берді. 31 тамызда Кромвель кері шегінді; ағылшын армиясы 1 қыркүйекте Дунбарға жетті, соңғы 27 шақырымды екі күнде жүріп өтті, шотландтар оларды күні-түні қуды. Шотландия армиясы ағылшындарды қанаттан орап алды және бір отряд Кокбернспат тірегінде Бервик пен Англияға қарайтын жолды жапты. Шотландтардың негізгі күші Дунбардан оңтүстікке қарай 3 шақырым жердегі, жақсы қорғалған Дун төбесінде орналасты, онда қала мен оңтүстік-батысқа қарай созылған жағажай жолын бақылап тұрды. 2 қыркүйекте Кромвель жағдайды бағалап, Ньюкасл губернаторына шотландтардың шабуылына дайындалу туралы ескерту жолдады.
Scotland was actively rearming and the leaders of the English Commonwealth felt threatened. They pressured Thomas Fairfax, lord general of the New Model Army, which at this point was synonymous with the Parliamentarian army, to launch a preemptive attack. Fairfax was unwilling to strike the first blow against his former allies, believing England and Scotland were still bound by the Solemn League and Covenant. Oliver Cromwell succeeded him as commander in chief of the New Model Army and led it across the Tweed into Scotland on 22 July 1650 and so starting the Third English Civil War. Once the Treaty of Breda had been signed the Scottish Parliament started levying men to form a new army, under the command of the experienced general David Leslie. By the time Cromwell entered Scotland Leslie had some 8,000–9,500 infantry and 2,000–3,000 cavalry, although these numbers fluctuated during the course of the campaign. The government instituted a commission to purge the army of anyone suspected of having supported the Engagement, as well as men considered sinful or undesirable. This was opposed, unsuccessfully, by much of the Scottish nobility and the more experienced military leaders, including Leslie. The purge removed many experienced men and officers and the bulk of the army was composed of raw recruits with little training or experience. Leslie prepared a defensive line of earthworks between the Scottish capital Edinburgh and Leith, employed a scorched earth policy from there to the Scottish border and allowed Cromwell to advance unopposed. Lack of supplies and the hostility of the local people towards the English invaders forced Cromwell to rely on intermittent seaborne supplies. Cromwell attempted to bring the Scots to battle at Edinburgh but he was not able to draw Leslie out. Cromwell's attack coincided with a visit by Charles II to the Scottish army, where he was warmly received. Members of the Covenanter government, concerned their godly war would be corrupted by feelings of personal loyalty to the King, ordered a new purge, which removed 80 officers and 4,000 of Leslie's men. On 31 August Cromwell withdrew; the English army reached Dunbar on 1 September, having taken two days to march the final 17 mile (27 km), harassed day and night by the pursuing Scots. The Scottish army outflanked the English and a detachment blocked the road to Berwick and England at the easily defended Cockburnspath Defile. The Scots' main force encamped on the all but invulnerable Doon Hill, 2 mile (3 km) south of Dunbar, where it overlooked the town and the coastal road running south west from the town. On 2 September Cromwell surveyed the situation and wrote to the governor of Newcastle warning him to prepare for a possible Scottish invasion.
Данбар шайқасы
Англия армиясының жағдайы үмітсіз екеніне сенген Лесли әскерін төбеден алып, Дунбарға шабуыл жасауға қолайлы жағдайға келтірді. Қыркүйектің 2-3 күндері Кромвель армиясын шотландтықтардың оң қанатына таң атпай шоғырланған шабуыл жасау үшін маневрлады. Шотландтар күтпеген шабуылға тап болды, бірақ қарсылық көрсетті. Ағылшыздар олардың атты әскерін кері шегіндірді, ал Лесли жердің бедеріне байланысты жаяу әскерінің көп бөлігін шайқасқа сала алмады. Кромвель жеке басымен кавалерия резервін екі шотландтық жаяу әскер бригадасына қарсы шабуылға жетеді. Шайқас шешілмеген кезде, Лесли шайқастан шығып, кері шегінді, бірақ 12 мыңдық армиясынан 6000-ға жуық шотландтық тұтқынға алынды, ал шамамен 1500-і қаза тапты немесе жараланды. Жеңіліс туралы хабар Эдинбургке жеткенде, көптеген адамдар үрейлене қаладан қашып кетті, бірақ Лесли армиясының қалған бөлігін жинап, Стирлингте жаңа қорғаныс шебін құруға тырысты. Бұл Солтүстік-Шығыс Шотландияға жол тосқан тар жол болды, ол шотландтар үшін маңызды жабдықтау және сарбаздық ошақ еді. Оған үкімет, дін қызметкерлері және Эдинбургтің саудалық элитасы қосылды. Кромвель Эдинбург пен Лейт портын оңай басып алды. Эдинбург қамалы желтоқсанға дейін тұрды. Тарихшы Остин Вулрич басып алушы әскерлердің мінез-құлқын "үлгілі" деп сипаттап, қысқа уақыттан кейін көптеген қашқындар қалаға оралғанын және экономикалық өмір қалыпқа келгенін атап өтті. Дунбардағы жеңілістен кейін Лесли армия басшысы лауазымынан кетуге тырысты, бірақ шотланд үкіметі оған рұқсат бермеді, себебі лайықты алмастыратын адам болмады. Оның бірнеше офицері оның бұйрықтарын орындаудан бас тартып, Батыс қауымдастығы құраған жаңа армияға қосылды. Шотландия үкіметіндегілер Леслидің жеңілісін тазалауларға байланыстырады және Ангажерлерді қайтаруды көздеді; ал кейбіреулері Құдай оларды тастап кеткенін, себебі тазалаулар жеткілікті болмағанын және Келісімге адал емес дүниелік князьға тым көп сенім артқандарын айтты. Бұл радикалды топтар үкіметтің армияны дұрыс тазартпағаны үшін айыптаған Батыс манифестін жариялады, бұл шотландтар арасындағы араздықтарды одан әрі күшейтті. Манифест жазғандар, Батыс қауымдастығы армиясының басшылығын өз қолына алып, Кромвельмен келіссөз жүргізуге тырысты, оны Шотландиядан кетуге және оларды билікке жіберуге шақырды; бірақ Кромвель олардың ұсынысын қабылдамады және 1 желтоқсанда Хитон шайқасында (қазіргі Гамильтонның орталығында) олардың армиясын талқандады. 1651 жылдың 1 қаңтарында Карл Сконде ресми түрде таққа отырды.
Believing the English army was in a hopeless situation and under pressure to finish it off rapidly, Leslie moved his army off the hill and into a position to attack Dunbar. On the night of 2/3 September Cromwell manoeuvred his army so as to be able to launch a concentrated pre dawn attack against the Scottish right wing. The Scots were caught by surprise but put up a stout resistance. Their cavalry were pushed back by the English, while Leslie was unable to deploy most of his infantry into the battle because of the nature of the terrain. The battle was undecided when Cromwell personally led his cavalry reserve in a flank attack on the two Scottish infantry brigades which had managed to come to grips with the English and rolled up the Scottish line. Leslie executed a fighting withdrawal but some 6,000 Scots, from his army of 12,000, were taken prisoner and approximately 1,500 killed or wounded. When news of the defeat reached Edinburgh, many people fled the city in panic, but Leslie sought to rally what remained of his army and build a new defensive line at Stirling. This was a narrow choke point which blocked access to north east Scotland, the major source of supplies and recruits for the Scots. There he was joined by the bulk of the government, clergy and Edinburgh's mercantile elite. Cromwell captured Edinburgh and the port of Leith with little difficulty. Edinburgh Castle held out until December. The historian Austin Woolrych described the behaviour of the occupying troops as "exemplary" and observed that after a short time many fugitives returned to the city and its economic life returned to something akin to normality. After the defeat at Dunbar Leslie attempted to resign as head of the army, but the Scottish government would not permit it, largely because of a lack of any plausible replacement. Several of his officers refused to take orders from him and left to join a new army which was being raised by the Western Association. In the Scottish government the more practical blamed the purges for Leslie's defeat and looked to bring the Engagers back into the fold; the more dogmatic thought God had deserted them because the purges had not gone far enough and argued that too much faith had been put in a worldly prince who was not sufficiently committed to the cause of the Covenant. These more radical elements issued the divisive Western Remonstrance, which castigated the government for its failure to properly purge the army and further widened the rifts among the Scots. The Remonstrants, as this group became known, took command of the Western Association army and attempted to negotiate with Cromwell, urging him to depart Scotland and leave them in control; Cromwell rejected their advances and destroyed their army at the Battle of Hieton (near the centre of modern Hamilton) on 1 December. On 1 January 1651 Charles was formally crowned at Scone.
Маневрлер
1650 жылдың желтоқсанында Чарльз бен Шотландия үкіметі, тазартылған Engagers және Келісімге қол қоюдан бас тартқандықтан шеттетілген Highland басшыларымен келісімге келді. Бұл бәсекелес топтар нашар үйлестірілген және 1651 жылдың көктеміне дейін толыққанды Шотландия армиясына қосылмады. 1651 жылдың қаңтарында ағылшындар Форт фиордымен күш жіберіп Стирлингті айналып өтуге тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Ақпанның басында ағылшын армиясы Стирлингке қарсы жорыққа шықты, бірақ қорқынышты ауа-райы салдарынан кері шегінді; Кромвельдің өзі ауырып қалды. Маусымның соңында шотланд армиясы оңтүстікке қарай жылжыды. Ағылшындар Эдинбургтен солтүстікке қарай оларды қарсы алуға бет түзеді, бірақ Лесли армиясын Фолкирк қаласының солтүстігінде, Карон өзенінің ар жағында орналастырды. Бұл позиция Кромвельге шабуыл жасауға тым берік болды; Лесли тағы бір ашық шайқасқа түсуге барынша қарсылық көрсетіп, соңында шегінді. Кромвель Стирлингті айналып өтуге тырысты, бірақ одан нәтеже шықпады. Одан кейін Глазгоға аттанып, шотландтар бақылауындағы аймақтарға шабуыл жасады. Шотланд армиясы ағылшындарды ұстап, 13 шілдеде Килситтегі тағы бір берік позицияға оңтүстік-батысқа қарай жылжыды. Ағылшындар шығысқа қайта жол алды, ал шотландтар Каронға оралды. Ағылшындар Каллендар үйі маңындағы шотландтық бекінісіне шабуыл жасап, басып алды, бірақ Лесли оған келіспеді. Кромвель бұл әрекетті Леслиді шайқасқа шақыру үшін емес, шотландтардың назарын шығыстағы басқа да іс-шаралардан аулаққа шығару үшін жасады.
During December 1650 Charles and the Scottish government reconciled with the Engagers who had been purged and with Highland chiefs who had been excluded by their refusal to sign the Covenant. These competing factions were poorly coordinated and it was not until the late spring of 1651 that they were fully integrated into the Scottish army. In January 1651 the English attempted to outflank Stirling by shipping a force across the Firth of Forth, but this was unsuccessful. In early February the English army advanced against Stirling, then retreated in dreadful weather; Cromwell himself fell ill. In late June the Scottish army advanced south. The English moved north from Edinburgh to meet them, but Leslie positioned his army north of Falkirk, behind the River Carron. This position was too strong for Cromwell to assault; Leslie resisted every provocation to fight another open battle and eventually withdrew. Cromwell followed and attempted to bypass Stirling, but was unable to. He then marched to Glasgow and sent raiding parties into Scottish held territory. The Scottish army shadowed the English, moving south west to another strong position at Kilsyth on 13 July. The English moved back to the east and the Scots returned to the Carron. The English stormed and captured the outlying Scottish position of Callendar House, but Leslie still declined to be drawn out. Cromwell probably intended the action less as an attempt to provoke Leslie into battle and more to draw the Scots' attention away from activities taking place further east.
Ағылшын жері
1650 жылдың соңында Англияның Мемлекеттік кеңесі 50 тегіс түпті қайық жасауды бұйырды. Олар 1651 жылдың маусымында Литке жеткізілді. Шотландтар Форт өзенін кесіп өтуге тағы бір әрекет болатынын болжады және Бернтислендте гарнизон орналастырды. 17 шілде күні таңертең Лит гарнизоны, Дэниел полкі және полковник Роберт Овертонның ат полкінің төрт отряды тегіс түпті қайықтарға мінді. Олардың саны 1600 адамды құрады, жалпы басшылығын Овертон жүзеге асырды. Олар Форт шығанағының ең тар жерінен өтіп, Ферри түбегіндегі Солтүстік Куинсферриге түсті. Бёрнтислендтегі шотланд әскері ағылшындардың қонған жеріне қарай жылжыды, Стирлинг пен Данфермлиннен күштер шақырып, оларды күту үшін бекінді. Келесі төрт күн бойы ағылшындар қалған күштерін Форт арқылы жеткізіп, генерал-майор Джон Ламберт басқаруды өз қолына алды.
Late in 1650 the Council of State, the executive authority of the English Commonwealth, had ordered the construction of 50 flat bottomed boats, which arrived in Leith in June 1651. The Scots anticipated the possibility of another attempt to cross the Forth and established a garrison at Burntisland. Early on 17 July, an English force consisting of the garrison of Leith, Daniel's Regiment of Foot and four troops of Colonel Robert Overton's Regiment of Horse, boarded the flat bottomed boats. They totalled 1,600 men, under the overall command of Overton, and they crossed at the Firth of Forth at its narrowest point, landing at North Queensferry on the Ferry Peninsula. The Scottish troops at Burntisland moved towards the English landing place, sent for reinforcements from Stirling and Dunfermline and dug in to await them. For the next four days the English shipped the balance of their force across the Forth and Major general John Lambert took command.
Сандар
20 шілде күні таңертең ағылшындар Форт өзенінің солтүстік жағалауында төрт жаяу әскер және үш атты әскер полкін жинады. Олардың арасында тәжірибелі, соғыс көрген бөлімдер де, жаңадан шақырылған әскерлер де болды; бір атты полк, мүмкін, ополчениеден құралған. Тарихшы Стюарт Рид ағылшындардың "жедел құрылған күш" болғанын айтады. Олардың жалпы саны шамамен 4000 адамды құрады. Шотландтардың құрамында генерал-майор Джеймс Холборн басқаратын үш жаяу әскер полкі және Гектор Маклин Дуарт бастаған 500 таулы жауынгер болды. Сонымен қатар, Джон Браун Форделл басқаратын үш атты әскер полкі және шағын атты бірнеше бөлімдер де болды. Бёрнтислендтегі гарнизонның көп бөлігі де қатысқан болуы мүмкін, бірақ олардың саны белгісіз. Тарихшы Остин Вулрих шотландтардың 4000-нан астам әскері болғанын мәлімдейді.
By the morning of 20 July the English had assembled four infantry and three cavalry regiments on the north shore of the Forth. They were a mixture of experienced veteran units and freshly raised troops; one cavalry regiment may have consisted of militia. The historian Stuart Reid suggests the English were "very much a scratch force". They totalled approximately 4,000 men. The Scots had three infantry regiments brigaded under Major general James Holborne and 500 Highlanders led by Hector Maclean of Duart; and three cavalry regiments commanded by John Browne of Fordell with some smaller mounted units attached. Much of the garrison at Burntisland is believed to have also been present, but their number is not known. The historian Austin Woolrych states the Scots had more than 4,000 men.
Қатысу
Ферри түбегі Фифтің қалған бөлігінен шамамен 800 метрлік тар тілмемен бөлінеді және теңіз деңгейінен 73 метр биіктіктегі Ферри төбелерімен үстемдік етеді. Түбекке солтүстік-батысқа қарай жер көтеріліп, Кастленд төбесіне жетеді. Бұл Инверкейтинг ауылының шығысынан өтетін жағалау жолымен және солтүстікке қарай Данфермлинге дейінгі бағытты бақылайды, сонымен қатар табиғи қорғаныс позициясы болып табылады. 20 шілдеде шотланд әскері осы төбелер арқылы жылжып, кейін оңтүстік-батысқа, тілмеге және Ферри төбелеріндегі ағылшын бекіністеріне жақындады. Холборн, шотланд әскерінің жақында күшейтілген ағылшын күштерінен кем санда екенін сезіп, әскерін кері шегінуге бұйрық берді. Ламберт те, шотланд әскерінің артқы сапын қиындыққа салу үшін атты әскер полкін жіберді. Холборн дереу Кастленд төбесінің төменгі бөлігінде ағылшын әскеріне қарсы шайқасқа дайындалды. Шабуылдың егжей-тегжейі белгісіз, бірақ шотландтық жаяу әскер бригадасы орталықта, Браунның атты әскері оң жақта, ал кішігірім атты бөлімдер мен жоталықтар сол жақта орналасты. Ағылшын әскері де өз жаяу әскерін орталыққа орналастырды, атты әскерін екі жаққа тең бөліп, оң жаққа көбірек салмақ салды. Бір жарым сағат бойы ешқандай әрекет болмады, екі тарап та шайқасты бастауға батылмады. Ламбертке Стирлингтен шотландтық күштердің қосымша күштері келе жатқаны туралы хабар жеткенде, ол шабуылға көшуге мәжбүр болды. Браунның атты әскер бригадасы әлсіз ағылшын қанатына шабуыл жасап, ағылшын атты әскерінің бір бөлігін жеңді. Браунның барлық атты әскері шайқасқа тартылды, сондықтан артықшылықты пайдалану үшін резервте әскер қалмады. Ағылшын әскері резервтегі күшін сақтап, шатасқан шотланд әскеріне қарсы шабуыл жасап, оларды жеңіп, Браунды тұтқынға алды, ол кейіннен жарақатынан қайтыс болды. Екінші қанатта да ұрыс осылай жүрді, шотланд әскері бастапқыда сәттілікке жетіп, кейін Ламберт басқарған ағылшын резервтік атты әскерімен жеңілді. Шабуыл аяқталғаннан кейін Ламберт киімдерінен екі жұмылған оқ тапты. Бұл шайқас жарты сағаттан да аз уақытқа созылды. Жаяу әскер атты әскермен болған жекпе-жекке қатыспады және Холборн шотландтық атты әскерінің алғашқы табысын жаяу әскерінің дереу шабуылымен пайдаланбағаны туралы пікірлер бар. Шайқас жеңілгеннен кейін шотландтық жаяу әскері майданнан шегінуге тырысты. Оларды ағылшын атты әскері 10 шақырымға дейін қуып жетеді, олардың екі полкі жақсы тәртіппен қашып құтылуға үміттенді, ал үшінші полкі және Дюарттың жоталықтары талқандалды, көптеген әскерлер тұтқынға алынды, ал Дюарт қаза тапты. Холборн құтылып кетті, ол әскери сотқа тартылды, бірақ кінәсіз деп танылды. Ламберт жаудың 2000-ге жуық әскерін өлтіргенін, 1400-ін тұтқынға алғанын және 8 ағылшынның қаза тапқанын, ал жараланғандардың саны белгісіз екенін мәлімдеді. Шотландия армиясының жоғары шенеунігі сэр Джеймс Балфур өзінің күнделігінде 800-ге жуық шотландтың қаза тапқанын жазды. Қазіргі дереккөздер шамамен 1000 шотландтың тұтқынға алынғанын көрсетеді. Шайқас болған орын Historic Environment Scotland ұйымының тарихи шайқас алаңдарының тізімінде ұлттық маңызы бар шайқас алаңы ретінде белгіленген.
The Ferry Peninsula is separated from the rest of Fife by a narrow isthmus, about half a mile (800 m) wide and is dominated by the Ferry Hills, rising 240 feet (73 m) above sea level. Immediately beyond the peninsula, to the north west, the ground rises up again to Castland Hill, high. This commands both the coastal road, which ran through the village of Inverkeithing to its east, and the route north to Dunfermline and is a naturally strong defensive position. On 20 July the Scots advanced through these hills but then moved south west closer to the isthmus and the English entrenchments on the Ferry Hills. Holborne, believing the Scots outnumbered by the recently reinforced English force, ordered his men to pull back. Lambert, also of the opinion he had the numerically superior force, sent a cavalry regiment to harass the Scots' rearguard. Holborne promptly turned to face the English in battle order on the lower slopes of Castland Hill. Details of the battle are uncertain, but it seems the Scottish infantry brigade formed up in the centre, with Browne's cavalry on their right and the smaller mounted units and the Highlanders to the left. The English also had their infantry in the centre with their cavalry more evenly divided between the flanks, but with the greater weight on their right. Activity then stalled for an hour and a half, neither party willing to initiate a battle. When a messenger arrived for Lambert with news that further Scottish reinforcements were on their way from Stirling he felt compelled to take the offensive. Browne's cavalry brigade, facing the weaker English flank, charged it and routed some of the English cavalry. All of Browne's cavalry were committed to this fight and so there was no reserve to exploit the advantage. The English had maintained a reserve which counter charged the disordered Scots, routing them in turn and capturing Browne, who later died of his wounds. The fight went similarly on the other flank, the Scots being initially successful before being routed by the English reserve cavalry, likely personally led by Lambert. After the battle Lambert found two spent bullets lodged in his jacket. This part of the battle was over in less than 30 minutes. The infantry did not engage during the cavalry duels and there is a contemporary suggestion Holborne failed to exploit the Scottish cavalry's initial success with a prompt advance by his infantry. With the battle lost the Scottish infantry attempted to retreat from the field. They were pursued by the English cavalry for 6 mile (10 km) with two of their regiments managing to get away in good order, while the third, and Duart's Highlanders, were wiped out, many men being taken prisoner and Duart being killed. Holborne was among those who escaped; he was court martialled but exonerated. Lambert claimed to have killed 2,000 of the enemy and captured 1,400 and to have suffered only 8 Englishmen killed, along with an unknown number wounded. Sir James Balfour, a senior officer in the Scottish army, wrote in his journal that about 800 Scots were killed in total. Modern sources believe approximately 1,000 Scots were captured. The site of the battle has been designated by Historic Environment Scotland in its Inventory of Historic Battlefields as a battlefield of national importance.
Салдары
Соғыстан кейін Ламберт шығысқа қарай 6 миль (10 км) жол жүріп, Бурнтисленд теңіз портын басып алды. Кромвель бекітілген Инчгарви аралын жаулап алып, ағылшын армиясының көп бөлігін Бёрнтисландқа жеткізіп, 26 шілдеге дейін 13 000-ден 14 000-ға дейін әскер жинады. Форттың оңтүстігінде тек сегіз полк қалды, олардың барлығы Эдинбургте гарнизон құрды. Шотландтарға Англияға кіруге мүмкіндік бергенін түсінген Кромвель, егер мұндай жағдай туса, қандай шаралар қолдану керектігі туралы алдын ала бұйрық берді. Содан кейін ол Стирлингтегі шотланд әскерін елемеді және 31 шілдеде Шотландия үкіметінің орнына Пертке қарай жорық жасап, оны қоршап алды. Перт екі күннен кейін қарсылық көрсетпей берілді, бұл шотланд армиясын күшейтуден, азық-түліктен және жабдықтан айырды. Чарльз бен Лесли, Кромвельмен бетпе-бет келген жағдайда жеңіске үміт жоқ екенін сезіп, оңтүстікке қарай жорық жасап, Англияға басып кірді, соның нәтижесінде патшалық көтеріліс басталуы мүмкін деген үмітпен. Кромвель мен Ламберт шотланд әскерін ұстап, генерал Джордж Монкты 6000 ең тәжірибесіз әскермен қалдырып, шотландтардың қалған қарсылығын жоюды тапсырды. Тамыз айының соңына қарай Монк Стирлинг, Алит және Сент-Эндрюсті басып алды. Данди мен Абердин шотландтардың соңғы маңызды бекіністері болды. Монк 26 тамызда Дундидің сыртында толық әскерін жинап, оның берілуін талап етті. Қала қабырғалары мен жергілікті жасақ ағылшындарға қарсы тұра алады деп сенген қала басшысы бұдан бас тартты. Соғыс аяқталмай тұрғанда өзінің әскерлерінің өмірін қауіпке тігуге мәжбүр болғандықтан, Монк қала басып алынғаннан кейін оны тонауға рұқсат берді. Үш күндік бомбалаудан кейін аштық пен соғыстан шаршаған ағылшын әскерлері 1 қыркүйекте батыс және шығыс қақпаларын бұзып кіріп, қаланы толығымен тонады; бірнеше жүз бейбіт тұрғын, оның ішінде әйелдер мен балалар қаза тапты. Одан кейін қатаң әскери тәртіп орнатылды. Дундиден хабар алғаннан кейін Абердин дереу берілді, бұл шотландтардың тиімді қарсыласуына нүкте қойды. Осы уақытта Кромвель және оның әскерлері Ворчестерде шотланд армиясын қоршап алды және 3 қыркүйекте 1651 жылы Ворчестер шайқасында жеңді. Лесли, көптеген роялист қолбасшыларымен бірге тұтқындалды; ол Лондон мұнарасына қамалды және 1660 жылғы қалпына келтіруге дейін онда қалды. Карл II өзі шайқас алаңынан қашып құтыла алды. Шотландиялық ковенант үкіметі жойылды және ағылшын командирлері әскери билік орнатты. Кромвельдің 3 қыркүйекте 1658 жылы қайтыс болуынан кейін саяси жағдай тұрақсыз болды. Соңында Монк өз әскерін оңтүстікке бастап, 2 қаңтарда Твид өзенін кесіп өтіп, 3 ақпанда Лондонда болды, онда ол жаңа парламенттік сайлау шақырып, өткізді. Жаңа парламент 1 мамырда Карлді Англия мен Шотландияның (әлі де бөлек мемлекеттердің) монархы ретінде қайта шақырды. Шотландия мен Англия 1707 жылдың 28 сәуірінде бірыңғай мемлекет ретінде бірікті.
After the battle Lambert marched 6 mile (10 km) east and occupied the deep water port of Burntisland. Cromwell captured the fortified island of Inchgarvie and shipped most of the English army to Burntisland, assembling 13,000 to 14,000 men there by 26 July. Only eight regiments were left south of the Forth, all garrisoning Edinburgh. Realising this left open the way into England for the Scots, Cromwell issued contingency orders as to what measures to take if this was to occur. He then ignored the Scottish army at Stirling and on 31 July marched on the seat of the Scottish government at Perth, which he besieged. Perth surrendered after two days cutting off the Scottish army from reinforcements, provisions and materiel. Charles and Leslie, seeing no hope of victory if they stayed to face Cromwell, marched south and invaded England in the desperate hope of sparking a Royalist uprising. Cromwell and Lambert followed, shadowing the Scottish army while leaving General George Monck with 6,000 of the least experienced men to mop up what Scottish resistance remained. By the end of August Monck had captured Stirling, Alyth and St Andrews. Dundee and Aberdeen were the last significant Scottish strongholds. Monck drew up his full army outside Dundee on 26 August and demanded its surrender. The governor, believing the town walls and the local militia strong enough to withstand the English, refused. Infuriated at having to risk his men's lives with an assault when the war was all but over, Monck gave permission for the town to be sacked once it was captured. After a three day bombardment the hungry and war weary English troops stormed the west and east ports on 1 September, broke into the town and thoroughly sacked it; several hundred civilians, including women and children, were killed. Subsequently strict military discipline was enforced. On hearing the news from Dundee, Aberdeen promptly surrendered, ending effective Scottish resistance. Meanwhile, Cromwell and his forces overtook the Scottish army at Worcester and on 3 September 1651 defeated them at the Battle of Worcester. Leslie, along with most of the Royalist commanders, was captured; he was imprisoned in the Tower of London and would remain there until the 1660 Restoration. Charles II himself managed to escape the field. The Scottish Covenanter government was abolished and the English commanders imposed military rule. After Cromwell's death on 3 September 1658 there was political turmoil. Eventually Monck led his army south, crossing the Tweed on 2 January 1660 and entering London on 3 February where he called new parliamentary elections. The new parliament invited Charles back as the monarch of both England and Scotlandstill separate kingdoms on 1 May. Scotland and England formally united as a single nation on 28 April 1707.