Попэ – Тева басшысы, 1680 ж. испан басқыншылығына қарсы көтеріліс жетекшісі. 12 жылға испандықтарды Нью-Мексикодан ығыстырды. Pueblo тарихы, көтеріліс туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тева дінбасы (1630–1692)
Tewa religious leader (1630–1692)
Попе немесе По'пай ( /p//oʊ//p//eɪ/; шамамен 1630 – шамамен 1692) – Оукай Оуингехтен (испан отарлау кезеңінде Сан-Хуан Пуэбло деп аталған) шыққан Тева дінбасы. Ол 1680 жылы испан отаршылдығына қарсы Пуэбло көтерілісіне жетекшілік етті. Испандарға қарсы өткен алғашқы сәтті көтерілісте пуэбло халқы отаршылдарды аумағынан қуып шығып, оларды он екі жыл бойы кіргізбеді.
Popé or Po'pay ('/p//oʊ//p//eɪ/; c. 1630 – c. 1692) was a Tewa religious leader from Ohkay Owingeh (renamed San Juan Pueblo by the Spanish during the colonial period), who led the Pueblo Revolt in 1680 against Spanish colonial rule. In the first successful revolt against the Spanish, the Pueblo expelled the colonists and kept them out of the territory for twelve years.
Өмірбаян
Нью-Мексикодағы Рио-Гранде аңғарындағы Пуэбло тайпаларының испан үкімділігі 1598 жылы басталды. Сол кезде олардың саны 40 000-нан 80 000-ға дейін жеткенімен, көптеген тәуелсіз елді мекендер, көбінесе әртүрлі тілдерде сөйлеп, бір-біріне жау болғандықтан, испандықтарға қарсы біріге алмады. Испан үкімділігіне қарсы көтерілістер жиі болды, бірақ испандықтар наразылықты аяусыз басып тастады. Пуэбло тайпалары испан билеушілерінен, әскерлерден, дін қызметкерлерінен және олардың америкалық одақтастарынан, көбінесе Тлаксаладан келгендерден зорлық-зомбылық көрді. Әсіресе, испандықтар Пуэбло тайпаларының діни рәсімдерін тоқтатуға тырысты. Зорлық-зомбылық, мәжбүрлі еңбек және еуропалық аурулар (олардың иммунитеті болмағандықтан) салдарынан 17 ғасырдың соңына қарай Пуэбло халқының саны шамамен 15 000-ға дейін азайды. По'пай 1675 жылы Хуан Франсиско Тревино үкіметімен "сыйқымашылық" айыбымен тұтқынға алынған солтүстік Пуэбло тайпаларының 47 діни көшбасшысының бірі ретінде тарихқа енді. Үшеуі өлім жазасына кесілді, ал біреуі өз-өзіне қол жұмсады. Қалғандары қамшымен соғылып, Санта-Феде түрмеге қамалды және құлдыққа сатуға үкім шығарылды. Жетідеген Пуэбло сарбазы губернатордың кеңсесіне келіп, По'пай мен басқаларын босатуды әдепті, бірақ табанды түрде талап етті. Губернатор келісті, мүмкін, өйткені колония апачтар мен навахо тайпаларының шабуылдарына ұшырады және Пуэбло тайпаларының көтерілісіне қауқарсыз болды. По'пай "өзінмен байланысқандардың арасында құрмет пен қорқыныш сезімін тудырған, қатыгез және белсенді тұлға" деп сипатталды. Бостандыққа шыққаннан кейін По'пай алыс Таос Пуэблосына барып, көтеріліс жоспарлай бастады. По'пайдың үндеуі қарапайым болды: испандықтарды және олардың ықпалын жою, Пуэбло тайпаларына салыстырмалы бейбітшілік, гүлдену және тәуелсіздік әкелген ежелгі өмір салтына оралу. Пуэбло тайпаларының көтерілісі "жандану қозғалысының барлық классикалық белгілерін көрсетті: харизматикалық көшбасшының пайда болуы, пайғамбардың хабарын кең жұртшылыққа таратуға көмектесетін жақтастардың негізгі тобының қалыптасуы; және, соңында, Пуэбло тайпаларының мәдениеттері мен қауымдастықтарының табысты өзгеруі". По'пай барлық Пуэбло тайпаларының басшыларымен құпия келіссөздер жүргізді. Олар 1680 жылдың 13 тамызында көтеріліс бастауға келісті, ал әр Пуэбло тайпасына жүгіршілер түйінделген арқандармен жіберілді, түйіндердің саны көтеріліс басталар күнге дейін қалған күндердің санын көрсетті. Бірақ шындығында көтеріліс одан бұрын басталды. Пуэбло тайпаларының испандықтарға деген жек көруінің дәлелі, көптеген басшылар мен елді мекендер қатысқан жоспарларды құпия сақтай алды. По'пай испандарға сатқындық жасайды деп қорқып, өз күйеу баласы Николас Буаны өлтірді. Санта-Федегі испан билігінің ортасына жақын және, мүмкін, Пуэбло тайпаларының ең мәдениеттісі болған Тигуэкс аймағы ғана көтеріліске қатысудан бас тартты. Оңтүстік Пиро тайпалары көтеріліске шақырылмаған.
Spanish rule of the Pueblo Indians of the Rio Grande valley of New Mexico began in 1598. Although they numbered 40,000 to 80,000 people at that time, the many independent towns, often speaking different languages and hostile to each other, were unable to unite in opposition to the Spanish. Revolts against Spanish rule were frequent, but the Spanish ruthlessly repressed dissent. The Pueblo suffered abuses from Spanish overlords, soldiers, priests, and their Amerindian allies, many from Tlaxcala. In particular, the Spanish suppressed the religious ceremonies of the Pueblo. The effects of violence, forced labor, and European diseases (against which they had no immunity) reduced the Pueblo population to about 15,000 by the latter years of the 17th century. Po'pay appears in history in 1675 as one of 47 religious leaders of the northern Pueblo arrested by Juan Francisco Trevino's government for "witchcraft." Three were executed and one committed suicide. The others were whipped, imprisoned in Santa Fe, and sentenced to be sold into slavery. Seventy Pueblo warriors showed up at the governor's office and demanded, politely but persistently, that Po'pay and the others be released. The governor complied, probably in part because the colony was being seriously targeted by Apaches and Navajo warring parties and he could not afford to risk a Pueblo revolt. Po'pay was described as a "fierce and dynamic individual who inspired respect bordering on fear in those who dealt with him. After his release, Po'pay retired to the remote Taos Pueblo and began planning a rebellion. Po'pay's message was simple: destroy the Spanish and their influence and go back to the old ways of life that had given the Pueblos relative peace, prosperity, and independence. The Pueblo revolt displayed "all the classic characteristics of a revitalization movement the emergence of a charismatic leader, the development of a core group of followers who spread the prophet's message to the wider public; and, ultimately the successful transformation of Pueblo cultures and communities." Po'pay began secret negotiations with leaders from all other pueblos. They agreed to begin the revolt on August 13, 1680, and runners were sent out to each Pueblo with knotted cords, the number of knots corresponding to the days left before the revolt was to begin. The revolt actually began before that. The measure of the Pueblo's hatred of the Spanish is indicated by the fact that he was able to keep the plans secret, even though they involved many different leaders and towns. Po'pay murdered his own son in law, Nicolás Búa, because he feared he might betray the plot to the Spanish. Only the Tiguex area, close to the seat of Spanish power in Santa Fe and perhaps the most acculturated of the Pueblos, declined to join in the revolt. The Southern Piros were apparently not invited to join the revolt.
Көтеріліс
Соңғы бірнеше жыл салыстырмалы түрде тыныш және ішкі келіспеушіліктерсіз өтті, ал Санта-Фе астанасындағы испандар 10 тамызда таңертең губернаторға испан діни қызметкерінің Санта-Феден тоғыз шақырым жердегі Пуэблода өлтірілгені туралы хабар жеткенде таң қалды. 15 тамызға қарай 1000 испандық Санта-Федегі губернатордың сарайына сиынды, оларды Попе басқарған Пуэбло әскері қоршап алды, олардың саны 2500-ге жуық деп есептелді (немесе шамадан тыс бағаланды). Басқа испандар аман қалғандары достық Ислета Пуэблосына қашып, содан оңтүстікке қарай жол тартты. 21 тамызда испандықтар сарайдан шығып, Нью-Мексиконы тастап, Ел-Пасоға жеткенше тоқтамай, ұзақ сапарға шықты. Пуэблолар кетіп бара жатқан қоныс аударушыларды мазаламады. Аман қалғандардың саны шамамен 2000 адамды құрады. Көтеріліс салдарынан 400 испандық қаза тапты, оның ішінде Нью-Мексикодағы 33 діни қызметкердің 21-і.
The last few years had been relatively quiet and free from internal dissent, and the Spanish in the capital city of Santa Fe were astonished as a report came to the governor early in the morning of August 10 that a Spanish priest had been killed at a Pueblo only nine miles from Santa Fe. By August 15, 1,000 Spaniards had taken refuge in the Governor's palace in Santa Fe, and they were besieged by a Pueblo army led by Popé they estimated (or overestimated) to number 2,500. Other Spanish survivors had taken refuge in the friendly Pueblo of Isleta, from where they fled southward. On August 21 the Spanish broke out of the Palace and began a long trek south, leaving New Mexico behind and not stopping until they reached El Paso. The Pueblos did not molest the departing colonists. The survivors numbered nearly 2,000 persons. The revolt cost 400 Spanish lives, including 21 of the 33 priests in New Mexico.
Көтерілістен кейін
Попей испандарды Нью-Мексикодан қуып шығарып, кейіннен, мүмкін, әділдіктен алыс есептерге сүйене отырып, өзін барлық пуэблолардың жалғыз билеушісі етіп жариялады. Ол Нью-Мексикодағы испандықтардың барлық іздерін жоюға тырысты. "Христиандардың Құдайы өлді", - деп жариялады ол. "Ол шіріген ағаштан жасалған". 1681 жылы 300 сарбаздан тұратын испандық әскер Нью-Мексикода қайтадан бекініп алуға тырысты, бірақ Попейдің әскері оларды кері қайтарды. 1687 жылы испандықтардың тағы бір әрекеті де сәтсіз аяқталды. Бірақ испандықтарды қуып шығару пуэблоларға бейбітшілік пен гүлдену әкелмеді. Дәстүрлі дінге оралу құрғақшылықты баса алмады, ол егістіктерді жойды. Апачилер мен навахолар пуэблоларға жасаған шабуылдарын күшейтті, ал үндістер испандықтардың шабуылшылардан қорғағанын еске алды. Пуэбло ауылдары арасындағы дәстүрлі бәсекелестік оларды бөліп тастады. Попейдің барлық пуэблоларды билеуге тырысуы наразылық тудырды және көптеген пуэблолар оны тиран деп санады. Сонымен қатар, пуэблолардың арасында испандықтармен туыстық және достық байланыста болған шынайы христиандар да болды. Испан билігіне қарсылық пуэблоларға бірігуге себеп болды, бірақ ортақ жау жеңілгеннен кейін біріктігін сақтауға мүмкіндік бермеді. Попей, шамамен 1688 жылы, ол көздеген біріккен пуэбло мемлекеті бөлініп, әлсіреген күйде қайтыс болды. 1692 жылы губернатор Диего де Варгас 150 испан сарбазы мен испандықтарды қолдайтын пуэбло жауынгерлерінен тұратын әскерімен қайта басып алуға тырысты. Варгас жазалаудың орнына кешірім беруге уәде берді және көптеген пуэблолар біртіндеп испан билігін қабылдады, бірақ испан билігіне қарсылық бірнеше жылға созылды. Тек қазіргі Аризонада тұратын Хопи тайпасы ғана тәуелсіздігін сақтап қалды, ал көптеген пуэблолар да навахолар мен апачилардың арасында қоныстанды.
Po'pay had succeeded in expelling the Spanish from New Mexico and according to later accounts, possibly prejudiced, set himself up as the sole ruler of all the Pueblos. He attempted to destroy every trace of the Spanish presence in New Mexico. "The God of the Christians is dead," he proclaimed. "He was made of rotten wood." A Spanish force of 300 men attempted to regain a foothold in New Mexico in 1681, but was repelled by Po'pay's army. Another Spanish effort in 1687 also failed. But the expulsion of the Spanish had not brought peace and prosperity to the Pueblos. A return to the traditional religion did not bring rain to ease a drought that destroyed crops. The Apaches and Navajo stepped up their raids on the Pueblos and the Indians recalled that the Spaniards had provided some protection from the raiders. Traditional rivalries divided the Pueblo villages. Po'pay's efforts to rule over all the Pueblos were resented and he was considered a tyrant by many Pueblos. Moreover, among the Pueblos were sincere Christians with ties of family and friendship with the Spanish. Opposition to Spanish rule had given the Pueblos the incentive to unite, but not the means to remain united once their common enemy was vanquished. Po'pay died, probably in 1688, with the united Pueblo state he envisioned divided and weak. In 1692, Governor Diego de Vargas, with an army of 150 Spanish soldiers and pro Spanish Pueblo warriors, attempted reconquest. Vargas wisely promised pardon rather than punishment and most of the Pueblos gradually acceded to Spanish rule although violent opposition to Spanish rule continued for several years. Only the distant Hopi, living in what is today Arizona, retained their independence although many Pueblos also took up residence among the Navajo and Apaches.
Попэйдің салдары мен бағасы
Попайдың туған Пуэблосы Охкай Овингтен Мэтью Мартинес айтқандай, "алты түрлі тілде сөйлейтін және шамамен 640 километрге созылған екі ондаған қауымдастықтың көтерілісін ұйымдастыру үшін ерекше тұлға қажет болды". Попай туралы біз білетініміз испандық тарихшылар мен олардың үнді хабаршыларының көзқарастары арқылы бұрмаланған, олардың көпшілігі Попайға қарсы болды. Көтеріліс пен оның салдарынан испандықтар да, Пуэбло да қатты қиындыққа ұшырады. Дегенмен, испандықтар мен Пуэбло арасындағы қарым-қатынас көтерілістен кейін бұрынғыдан мүлдем өзгеше болды деп сенімді түрде айтуға болады. Жаңа Мексикада қорқынышты енкомиенда жүйесі (мәжбүрлі еңбек) тыйым салынды. Францискан дін қызметкерлері Пуэблоның діни рәсімдеріне араласпады, егер Пуэблолар католицизмнің сыртқы формаларын сақтаса. Пуэбло жауынгерлері мен испан сарбаздары ортақ жаулары – апачилер, навахолар, юталар және Жаңа Мексиканың өмір сүруіне жаңа, одан да үлкен қауіп төндіретін команчтермен күресте одақтасты. Осылайша, Жаңа Мексика испан және Пуэбло мәдениеттерінің қосылған ортасына айналды.
As stated by Matthew Martinez of Po'pay's home Pueblo, Ohkay Owingeh, "it took a unique individual to orchestrate the revolt across two dozen communities who spoke six different languages and were sprawled over a distance of nearly 400 miles." What little we know of Po'pay the man is distorted through the lenses of the Spanish chroniclers and their Indian informants, most of whom were opposed to Po'Pay. Both the Spanish and the Pueblos were decimated by the revolt and its aftermath. However, what can be said with certainty is that the relations between Spanish and the Pueblos was far different after the revolt than before. The dreaded encomienda system (forced labor) was prohibited in New Mexico. Franciscan priests did not interfere with Pueblo religious ceremonies provided that the Pueblos observed the outward forms of Catholicism. Pueblo warrior and Spanish soldier became allies in the fight against their common enemies, the Apaches, Navajo, Utes, and a new and even greater threat to the survival of New Mexico, the Comanche. Thus, New Mexico became a blend of Spanish and Pueblo culture.
Тану
2005 жылдың 22 қыркүйегінде АҚШ Конгресі ғимаратының ротондасындағы Ұлттық мүсін залы үшін По'пай мүсіні ашылды. Суретші Клифф Фрагуа – мүсіні Мүсін залына қойылған алғашқы американдық үнді суретшісі. Өмірден сәл үлкен мүсінде По'пай сол қолында түйілген арқан ұстап тұр, ол көтеріліс басталуының сигналы. Оң қолында аюдың киелі нысаны (фетиші) және артында құмыра бейнеленген, екеуі де Пуэбло әлемін және дінін көрсетеді. Арқасында Пуэбло діни рәсімдерін сақтағаны үшін алған қамшының іздері бар. Оукай Овинге ауылының өкілі Герман Агойо былай деді: "Пуэбло халқы үшін По'пай – біздің батырымыз. Пуэбло көтерілісі халқымызды дұрыс жолға салып, біздің мәдени ерекшеліктерімізді жоғалтудың алдынан сақтап қалды."
On September 22, 2005, the Po'pay statue for the National Statuary Hall in the rotunda of the U. S. Congress building was unveiled. The artist, Cliff Fragua, was the first American Indian artist to have a statue placed in the Statuary Hall. The statue, slightly larger than life size, shows Po'Pay holding a knotted cord in his left hand, the signal for the initiation of the revolt. In his right hand is a bear fetish and behind him a pot, both symbolizing the Pueblo world and religion. On his back are the scars from the whipping he received as a consequence of his observing Pueblo religious ceremonies. Herman Agoyo of Ohkay Owingeh said: "To the Pueblo people here, Po'pay is our hero. Tribes were on the verge of losing their cultural identity when the Pueblo revolt brought everything back on track for our people."