Кіріспе

Француз әскери қолбасшысы, губернаторы және принц-этрейнджер Жак де Савой, Немур герцогы (12 қазан 1531 – 15 маусым 1585) – француз әскери қолбасшысы, губернаторы және принц-этрейнджер. Жасынан атақ-даңққа ие болған Немур соңғы итальян соғыстарында король Генри II үшін күресіп, Мецтің қоршауында және 1554 және 1558 жылдары Ренти мен Каледегі керемет жеңістерде болды. Француз жаяу әскерінің қолбасшысы болған ол, 1558 жылы Кале қаласын басып алғаннан кейін жеңіл ат әскерінің қолбасшысы болып тағайындалды. Бір жыл бұрын ол Франсуа Гиз герцогымен бірге Италияға кірген, корольдың туған інісі Антуаннан қашу үшін де, Наварраның туысының өлімінен қорқу үшін де. 1559 жылы Генрих II айқаста қаза тапты, оның орнын жас ұлы Франсуа II басты. Франсуаның жас кезіне байланысты жаңа басқару, діни және қаржылық қиындықтарға тап болды, бұл оған қарсы қастандық жасауға себеп болды. Немур Амбуаз қастандығын басып тастауға, бірнеше көшбасшыларын тұтқындауға және барон де Кастельнауға егер ол бағынса, ешқандай зиян келмейді деп уәде берді, бірақ барон көп ұзамай көптеген ақсүйектердің жалбауына қарамастан жазаланды. Келесі жылы ол 10 жасар Анжуды сарайдан алып қашуға қатысты, оны «католик ортасында тәрбиелеу» үшін. Қастандық ашыққа шықты, және тұтқындалу қаупінен Немур сарайдан қашып кетті. Бірақ оған қарсы іс күшін жойды, өйткені жалғыз дәлел жас ханзаданың сөзі болды. Осы кезде оның жеке өміріне қатысты да сот ісі қозғалды. Франсуаза де Рохан оған бала бергеніне ашуланып, оған үйленуге берген уәдесін орындамағаны үшін, іс келесі төрт жыл бойы тоқтатылды, бірақ 1565 жылы Лион архиепискобы оның пайдасына шешім шығарып, келесі жылы жесір Анна д’Эстеге үйленуге рұқсат берді. Немур бірінші дін соғысында Лион және Дофинде барон де Адретпен шайқасты. Желтоқсан айында Дрёдегі шайқаста маршал Сент-Андре қаза болғаннан кейін, ол Лион губернаторы болды, бұл лауазымды тоғыз жылдай атқарып, кейін генерал-лейтенант Франсуа де Манделоттың пайдасына отставкаға шықты. Немур Гиздермен тығыз байланыста болды, оларды Гиз герцогының өлтірілуіне байланысты Монморенсимен болған жанжалдарында қолдады. Немур Меодағы шабуыл кезінде сарайда болды және сарайды Парижге қашуға сәтті кеңес берді. Келесі айда Париж қоршауда болған кезде, ол протестанттардың қаланы қоршаған сақинасын бұзуға көмектесті, содан кейін Анна де Монморенси Сен-Дени шайқасында жеңіске жетті. Монморенсидің қазасымен бірге, Немур бір кезде сарайдан қашуға тырысқан жас ханзада Анжу армияның генерал-лейтенанты болды. Оны қолдау үшін науқанды жүргізудегі практикалық мәселелерге қатысты кеңесшілердің бірі ретінде таңдалды. Үшінші дін соғысында Немурға Гиз герцогының інісі, Клод, Омаль герцогына, протестанттық армияның пайдасына неміс жалдамалы әскерлерінің Францияға кіруіне кедергі келтіру міндеті жүктелді. Омаль мен Немур күштерді тиімді тоқтатуға тым көп таласқандықтан, олар негізгі протестанттық күштермен бірікті. 1570 жылдары Немур белсенді саясаттан және әскери басшылықтан алыстады. Губернаторлық лауазымынан кеткеннен кейін, ол өзін толығымен өнерге арнады. 1576 жылдан кейін Лигге қатысы бар деген күдік болғанымен, король Мюсю бейбітшілігін бұзуға ниеті жоқ екенін ант беріп мәлімдеді. 1585 жылы ол қайтыс болды, және оның орнын Немур герцогы оның ұлы басты.

Италия соғыстары

Немор 1552 жылы қайта жанданған Италия соғыстарында шайқасты, Мецтің керемет қорғалысында және Ленстің қоршауында жеңіске жетіп, өзін ерекше көзге түсірді. Келесі жылдары ол 1554 жылы Ренти шайқасында француздардың таңғажайып жеңісінде, ал келесі жылы Пьемонтта соғысты. 1556 жылдың соңында француздар Папаны қолдау үшін Италияға жорық жасады. Немур экспедициямен бірге жаяу әскердің командирі ретінде саяхаттады. Бұл науқанның әдеттегі артықшылықтарымен қатар, оны өлтіруді қалаған Наваррадан оны біршама алшақтатты. Науқан Италия саясатының ішкі тартыстарына батып, көзге түспеді. Франсуа Гиз герцогының Кале қаласын тамаша басып алуынан кейін, патша жеңіске қатысқандарға награда беруге ниеттенді. Клод, Аумэль герцогы Пьемонт губернаторы болып тағайындалды, оның жеңіл атқыштар басшысы лауазымы бос қалды. Сөйтіп, Немур Аумэльдің орнына жеңіл атқыштар командирі болып тағайындалды.

Бейбітшілік

Италия соғыстарының аяқталуын және Камбрезис бейбіт шартының жасалуын тойлау үшін ат жарысын өткізу туралы шешім қабылданды. Генри, әрқашан соғыс өнеріне құштар болғандықтан, осы жарысқа қатысуға бел буды. Франсуа I, Невер герцогы, Гиз және Немур да қатысты. Немур мен Гиз екеуі де патшаға қарсы шықты, ал Генри екі кездесуде де өзінің ақсүйектерінен басым түсті. Осы шара барысында, шотланд гвардиясының капитаны Монтгоммериге қарсы жарыс кезінде Генридің қаза табуына себеп болды – қарсыласының найзасынан сынық оның басына кіріп кетті.

Франсуа II билік құрған

Францияның жас Франсуа II патшасы үшін құрылған жаңа Гиз басшылығы қаржылық және діни дағдарысқа тап болды. Осы екі мәселеге қарсылық Амбуаз қастандығына бірікті, онда бір топ ақсүйектер патшаны тұтқындап, оның кеңесшілерін өлтіруге тырысты. Гиздер бұл қастандық туралы хабардар болып, оның басталуымен әскери жауап беруге дайындық жасады. Мазер мен Раунайды жақында басып алған Немурға барон де Кастельнаудың иелігіндегі қамалды жаулау міндеті тапсырылды. Оның әскерлері Ноизай қамалын қоршап алды, бірақ келіссөздер арқылы нығайтылған резиденцияны бағындырудың тиімдірек екеніне шешім келді. Баронмен келіссөздер жүргізіп, ол Кастельнау мен оның ізбасарларын өлім жазасына тартпайтынына "намысына сөз беріп" уәде берген жағдайда, оны бейбіт түрде келуге көндіре алды. Алайда, әкімшілік Немур берген уәдесін орындамады, мүмкін қызығушылық танытпағандықтан немесе оны сарайға жеткізбегендіктен. Осылайша, көптеген католик ақсүйектерінің, соның ішінде "жақсы тегінен" шыққан Анн д'Эсте наразылығына қарамастан, адам өлім жазасына кесілді.

Карл IX билігі

1560 жылдың желтоқсанында жас патшаның қазасынан кейін биліктен қуылған Гиздер корольдік сарайдан шығып, Карл IX-тың жаңа ресми регенттігі кезінде көптеген лауазымдар мен игіліктер күтпегенін түсінді. Қаңтар айында олармен бірге Немур және Лонгвиль де кетіп қалды.

Құрлық

Көптеген католиктерге жас ханзадалар тәрбиеленіп жатқан орта тым протестанттық көрінді. Осы мақсатта, жас Анжуды сарайдан жасырып алып, оны Савой сияқты толыққанды католик ортасында тәрбиелеу жоспары жасалды. Немур осы құйрықшылыққа басшылық еткендердің бірі ретінде айыпталып, сотқа тартылды. Жас ханзаданы сарайдан алшақтату үшін Немур жас Генри де Гизді шақырып, оның ойыншысын өздеріне тартуға тырысты. Құйрықшылықтың болжанып қалғанын білген Екатерина баласынан кім оны сарайдан кетуге көндіруге тырысқанын сұрады; 10 жасар бала 29 қазанда Немурды кінәлады. Содан кейін Екатерина Немурдың тұтқындалуын бұйырды, бірақ ол сарайдан қашып кетті. Алайда, оған қарсы іс қозғағанда, оны қолдайтын жалғыз куәлік 10 жасар баланың көрсетуі екені анықталды; осылайша, Немурға қарсы іс көп ұзамай тоқтатылып, оған сарайға қайта оралуға рұқсат берілді. 1561 жылғы қазан айында Гиз және олардың одақтастары екінші рет сарайдан кеткен кезде, Немур олармен бірге көшіп кетті. Кетудің себебі тек діни ғана емес, сонымен қатар топтық мүдделерге байланысты болды, Лонгвиль, Гиздің көп жылдық серігі, өзінің протестанттығына қарамастан, олармен бірге кетіп қалды. Барлығы 700 атты әскер, сарайда жиналған дворяндардың көп бөлігі олармен бірге болды. Олардың, сондай-ақ Анна де Монморенсидің сарайдан кетуі Екатерина де Медичидің регенттік үкіметін Bourbon Vendôme және Châtillon-ға ғана сүйенген, осал қолдау базасымен қалдырды.

Бірінші дін соғысы

Бірінші азаматтық соғыс кезінде Немур Конде ханзадасын қолдаған Лион қаласын басып алуға тырысты. Ол Дофинде барон де Адретпен шайқасты, ал желтоқсан айында бүлікші әскердің дезертирлеуін қамтамасыз ететін тиімді келісімге келісуге жақын болды. Бірақ Адреттің қол астындағылары келіссөздер туралы біліп, оны тұтқындады. Дрю шайқасының маңызды шайқасында Лион, Божоле және Форц губернаторы, маршал Сент-Андре берілген соң майданда қаза табады. Бұл оның губернаторлық орнының бос қалуына себеп болды, оны Немур иеленді. Бірінші азаматтық соғысты протестанттарға шектеулі төзімділікпен аяқтаған Амбоаз жарлығынан кейін, тәж ішкі бейбітшілікті сақтау үшін фракцияларды келісуге талпынды. Осы мақсатта олар Конденің адалдығын нығайтуға үміттене отырып, оған жақындасты. Екатерина де Медичи Анна д'Эстеге Конденің Немур және марқұм герцогтың інісі, кардинал Гизбен татуласқанын жеткізді.

Қақтығыс

Бірінші дін соғысының соңғы қоршауы кезінде Гиз герцогы қанынан құйрылды. Оның отбасы Гаспар II де Колиньиді осы қастандыққа тапсырыс берген деп айыптады және адмиралға қарсы «әділеттілік» іздеуге бекінді. Колиньи болса, өзінің інісін қорғау үшін Монморенси еңісінің қорғауына ішті, ол Гиздермен бәсекелестігін қайта жақтатты. Үстемдікке қол жеткізу үшін Гиз көптеген көрнекті ақсүйектерден сотқа шағымдану үшін петиция ұйымдастырды, онда Колиньиге қарсы қылмыстық іс қозғау құқығы талап етілді. Немур қол қойғандардың арасында болды, бірақ сот мүдделілік танытпады және 1564 жылдың басында бұл кісі өлтіруін тергеуді ресми түрде тоқтатты.

Әкім

Лион губернаторы ретінде Немур әдебиетшілерді және өзінің губернаторлығындағы басқа да білім орталықтарын қолдауға ниеттенді. Корольдік банкротқа жақындаған сайын, аймақтық губернаторларға қаржы бөлуі жиі тоқталып, азая түсті. 1565 жылға қарай Немур губернаторлық қызметі кезеңінде төленбеген зейнетақылар мен жалақылар үшін 140 000 ливр қарыз жинады. Губернаторлар бұл қарыздардың корольдік қазынасы жеткілікті болғанда өтеледі деп үміттенді.

Екінші дін соғысы

Патшаның протестантизмге қатысты саясаты күшейіп, оның ықпалы азайып бара жатқанына наразы болған протестанттардың жетекшілері тағы да төңкеріс жоспарлады. Олардың мақсаты корольді Мео қаласында тұтқындап, Лоррейн кардиналы Карлосты өлтіру болды. Әрекеттері сәтсіз аяқталды, ал король көптеген пікірталасқаннан кейін сараймен бірге Парижге қайта шегінді. Канцлер Опитал Меодағы бекіністерге сенуді ұсынса, Немур мен Гиз Парижге қашуды жақтады және сарайды оған көндіре алды. Қашып бара жатқанда, оларды протестант әскерлері қуып жетті, олар жоспарларын Парижді қоршауға бейімдеді. Осы мақсатта олар қаланы қоршауға тырыса бастады, ал Ан де Монморенси қашып кету үшін ішінде әскер жинады. Монморенси әскер құрастырумен айналысқанда, Немур қаладағы қысымды азайтуға тырысқан қолбасшылардың бірі болды. 7 қарашада ол Парижді қоршау үшін маңызды болған өзен арқылы өтуді сәтті басып алды. Бірнеше күннен кейін Монморенси дайын болды және қаладан шығып, 10 қарашада Сен-Дени шайқасында протестант әскерін жеңді. Сен-Дени шайқасы кезінде Монморенси қаза тапты, Францияның констебльі лауазымы және патша әскерінің бас қолбасшысы лауазымы бос қалды. Тақтың бұл маңызды лауазымды тағы бір күшті ақсүйек отбасының бақылауына беруге ниеті болмады; сондықтан оның орнына патшаның інісі Анжу тақтың соғыс күштерін басқаруға таңдалды. Отбасына жақын болғанымен, Анжу әлі бала болды, сондықтан оған әскери кеңес беру үшін және әскерді майданда басқару үшін бірқатар адал ақсүйектер таңдалды. Бұл маңызды рөлге жақында маршалдыққа көтерілген Артус де Коссе Брисак, корольдің туысы Луи, Монпенсье герцогы және Немур таңдалды, ал Коссе жалпы басшылықты жүзеге асырды.

Үшінші дін соғысы

Үшінші дін соғысының бастапқы кезеңінде протестанттар бұрынғыдай солтүстікте емес, оңтүстік-батыста өз қозғалысын консолидациялады. Дегенмен, король Нассаудың Людовигі испандық Нидерландыдан әскермен Францияға кіруге тырысатынын сезіп, осы мақсатта Карл Немурға Парижді қорғау үшін әскер жинауды бұйырды, бірақ Нассау шекарада жеңіліске ұшырады. 1569 жылдың басында Цвайбрюкен герцогы батыста жиналған протестант ақсүйектерін қолдау үшін Францияға өтуді жоспарлап отырғаны анық болды. Сондықтан, екі күштің бірігуін қаламайтын сарай екінші әскерді жинады. Омальге Шампаньдегі тоқтау күшін басқару міндеті тапсырылды, ал оған қолдау көрсету үшін Немур Рона аңғарынан күштерді жіберді. Екі қолбасшының арасы жақсы болмады, олардың үнемігі қақтығыстары Цвайбрюкенге Франш-Конте арқылы олардан жасырынып өтуге және Гаспар II де Колиньи басқаратын протестанттармен байланыс орнатуға мүмкіндік берді. Олардың біріккен әскерінің көтерілісшіл қалдықтары корольдің інісі Анжудың басшылығымен Лимож қаласындағы негізгі патшалық әскерімен қосылды.

Қайтарып алу

1571 жылы Немур Лион аймағының губернаторы лауазымынан бас тартуды қалады. Ол бұл лауазымды аймақтағы генерал-лейтенанты және бұрынғы паж Франсуа де Манделотқа беруді жөн көрді. 16 ғасырдың басында мұндай шешім өте ерекше саналды, себебі губернаторлардың тағайындалуы губернатордың кетуі немесе қайтысы жағдайында патшалыққа тиесілі болатын; алайда 1560 жылдарға қарай бұл жиі кездесетін құбылысқа айналды. Манделот 1588 жылы қайтыс болғанға дейін Лионды басқарып тұрды.

Қанағатсыздар

1575 жылы протестанттар ғана көтерілісші болған жоқ, өйткені Малодовол қозғалысы патшалықтағы тұрақтылықты сақтау үшін діни келісімге ұмтылған көптеген саясаткерлерді де қамтыды. Неверс патшаның кіші інісі Аленсонға, патша билігіне қарсы көтерілгендер жеңіске жете алмайтынын айтып, осы мүмкіндікті пайдаланбауға кеңес берді. Бірақ Аленсон бұл қозғалысты өзінің күшіне пайдалы деп ойлады және Малодоволдармен бірікті, «шет елдіктердің» ықпалын сынап, оларды Генерал штаттардан шеттетуге шақырды. Ол бұл терминмен Лотарингиялық Гиздерді, сондай-ақ итальяндық тегі бар Невер және Немур герцогтарын меңзеді. Аленсон Мсье бейбіт шартында өзіне артықшылықты шарттарға қол жеткізсе, Немур мен Невер сарай өміріндегі қызметін жалғастыра берді.

Лига

Бесінші дін соғысын аяқтаған Мсье мырзаның келісімді ұсынуына жауап ретінде, жақтас католиктер ашумен толқыды. Франция бойынша көптеген адамдар діни лигалар құра бастады, олардың ең танымал үлгісі – Пэроннеде Жак д’Юмиер құрған және Францияға тарала бастаған лига. Генри, Гиз герцогы Генридің, Майен герцогы Карлдың және Немурдың осы лиганың бастылары ретінде қатысқанына күдіктенді және олардың барлығынан Мсье келісімінің талаптарын орындауға ант алды. Қозғалысты тоқтатудағы үнемігі сәтсіздігіне наразы болып, ол өзін оның төрағасы деп жариялады және 1576 жылғы Генералдық штаттар оны келісімді бұзуға және протестанттарға қарсы соғыс ашуға мәжбүр етті. Өмірінің соңғы жылдарын әдебиет пен өнерге арнаған ол 1585 жылы Аннесиде қайтыс болды.