Жаһудилердің эволюция туралы көзқарастары

Эволюция және еврей көзқарасы: эволюция теориясы, жаратылыс, ғалам жасы туралы еврейлердің түрлі пікірлері. Қазіргі еврейлердің көпшілігі оны қабылдайды.

22 мин оқу

100%

Дереккөз: Jewish views on evolution — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Эволюция туралы еврей көзқарастары эволюция теориясы, эксперименталды эволюция, өмірдің пайда болуы, ғаламның жасы, эволюциялық жаратылыстану және теистік эволюция бойынша түрлі пікірлерді қамтиды. Бүгінде көптеген яһудилер эволюция теориясын қабылдайды және оны дәстүрлі иудаизммен қайшы деп санамайды, бұл Вильна Гаоны мен Маймонид сияқты көрнекті раввиндердің кітаптардың фактілік емес, этикалық маңыздылығына баса назар аударғандығын көрсетеді.

Классикалық раввиндік ілімдер

Киелі кітап хронологиясы Құдай әлемді жаратуды шамамен 6000 жыл бұрын аяқтағанын көрсетеді. Бұл дәуір мидраш, «Седер Олам» да жасалған хронологияда көрініс тапқан, бірақ «Жаратылыс кітабын» сөзбе-сөз оқу иудаизмде сирек кездеседі. Бұл дәуір тана Хосе бен Халафтаға тиесілі және ол ғаламның жаратылысынан бастап Иерусалимдегі Екінші ғибадатхананың құрылысына дейінгі тарихын қамтиды. Доктор Джеральд Шрёдер Нахманидтің 6 күндік жаратылысты сипаттауын Эйнштейннің уақытқа қатысты салыстырмалы көзқарасымен, уақыт-кеңістіктің кеңеюіне қатысты түсіндіреді, яғни 6 күндік жаратылыс біздің көзқарасымыздан 15,75 миллиард жыл. Хасдай Крескас Құдайдың әлемнің және жаратылыстардың Жаратушысы екенін айтады, бірақ осы әлемдегі тәртіп тек осы жағдайда ғана мүмкін: минерал өсімдік үшін, өсімдік – жануар үшін, жануар – адам үшін, яғни адам жануарды жей алады. Адам осы әлемдегі ең жоғары деңгей. Екінші жағынан, біз көптеген формалар мен заттардың архетиптерін ойлап табуға болады, көптеген формалардың архетипі туралы, бірақ біз жаратылыстардың Чарльз Дарвин сияқты дамуын елестете алмаймыз, өйткені Құдайдың бастапқы жоспары көптеген жаратылыстар үшін, бірақ олардың шексіз саны үшін емес. Хасдай Крескас мына метафораны түсіндіреді: Біріншісі – форма қосылу және араласу арқылы құралады, мысалы, оксимель сірке және балдың араласуы арқылы пайда болады. Екіншісі, қоспаның мөлшерін өзгерткенде, формасы да өзгереді. Мысалы, Theriac құрауыштарының арақатынасы өзгергенде, Theriac-тың формасы өзгереді және ол басқа формаға ие болады. Бұл тіпті, қосылыстың қарапайым құрамдас бөліктері өзгерген кезде де (немесе Хашем) болады. Құдайдың мәңгілік білімі өзгермейді, өйткені Құдай жаратылыс алдында да, кейін де бәрін біледі; мүмкіндіктің мәртебесін тек Құдай үшін уақыт тұрғысынан елестетуге болады, яғни Ол әлемді қалағанда, бірақ Құдай мәңгіліктен бастап бәрін біледі. Жарату мүмкіндігі қажеттілік болуы мүмкін, өйткені бұл болмыстың сапасы, сондықтан бұл «соңы» болуы мүмкін, өйткені мүмкіндік жағдайында, оның құдайлық білімі мәңгілік және кемелді деп елестете алатын және ойлайтын кезде, Құдайдың ғана болуы мен білімі кемелді және бізден жоғары: Егер бір нәрсе бір жағынан қажет болса, онда ол нәрсе өзінен-өзі қажет емес екендігі күмәнсіз. Бұл өздігінен мүмкін болатын және қазір сезім арқылы сезілетін нәрселерде айқын болады. Адамның білімін ескере отырып, мүмкін нәрсенің бар екені белгілі болғаннан кейін, оның болуы міндетті түрде қажет. Оның керісінше, ол ешқандай көзқараспен жоқ. Бірақ бұл қажеттілік нәрсенің мүмкіндігін өзгертпейді және нәрсенің қажеттілігін өздігінен мәжбүрлемейді. Сондықтан, құдайлардың таңдауға жататын нәрселерді білуі олардың өздерінің қажеттілігін мәжбүрлемейді және мүмкін болғанының табиғатын мүлдем өзгертпейді. Қазіргі раввиндердің көбісі дүние 6000 жылдан астам уақыт бұрын пайда болған деп есептейді. Олардың ойынша, мұндай көзқарас эволюция теориясы сияқты ғылыми теорияларды қабылдауға көмектеседі. Бұл пікірді ұстанушы раввиндер өз тұжырымдарын Талмудтағы немесе мидраштағы тармақтарға негіздейді. Мысалы: Мидраштың бірнеше тармақтарында «Жаратылыс кітабының» бірінші тарауындағы оқиғалардан бұрын «уақыт жүйесі» (סדר זמנים) болған және осы уақытқа дейін Құдай басқа да түрлі «дүниелерді» жаратты және жойды деп айтылады. Нахманид (1194–1270) былай деп жазады: Бірінші күні Құдай барлық нәрсенің энергиясын (כח) «материясын» (חומר) жаратты, содан кейін ол негізгі жаратылысты аяқтады. Содан кейін Құдай сол энергиядан басқа барлық нәрсені жаратты. Кейбір мидрашимдер жаратылыстың «бірінші аптасы» өте ұзақ уақытқа созылған деп айтады. «Зохар» кітабында Адам атаның заманында дүниеде бір-бірімен байланысты емес көптеген адамдар өмір сүрген, бірақ Тора бір жерде өмір сүрген бір адамға назар аударған. Мишнада Адне Саде (жануарлар сияқты жабайы адам) деп аталатын атақты тіршілік иесі туралы айтылады және олар белгілі бір заңдар мақсатында адамдар немесе жабайы жануарлар ретінде жіктелуі керек пе екендігі туралы пікірталас жүріп, бұл тіршілік иесі адамдар мен жабайы жануарлар арасындағы аралық форма екенін білдіреді.

Biblical chronology indicates that God completed the creation of the world close to 6,000 years ago. This age is reflected in the chronology developed in a midrash, Seder Olam, but a literalist reading of the Book of Genesis is rare in Judaism. This age is attributed to the tanna Jose ben Halafta, and covers history from the creation of the universe to the construction of the Second Temple in Jerusalem. Dr. Gerald Schroeder interprets Nachmanides description of the 6 days of creation in conjunction with Einstein's relativistic view of time applied to the expansion of space time to say that the 6 days of creation are 15.75 Billion years from our perspective. Hasdai Crescas imagines that God is the Creator of the World and of the creatures but the order in this World is possible only in this case: mineral is for the vegetative, vegetative is for the animal, animal is for man, i. e. man can eat animal Man is the highest level in this World. On the other hand, we can think about more archetypes for more forms and substances, about an archetype for more forms but we cannot imagine the elaboration of the creatures as Charles Darwin did because the original plane of God is for a big number of creatures but not an infinite quantity of them. Hasdai Crescas gives this metaphor to explain: The first is that form comes to be in a compound through composition and blending, as oxymel comes to be through the blending of vinegar and honey. The second is that when the proportions in the blending are changed the form changes. For example, when the proportions of the ingredients in Theriac change vis à vis one another, the form of Theriac changes, and it takes on a different form. And even more is this the case when the simple components of the compound change (Or Hashem). The eternity of divine knowledge cannot change because God knows everything before the Creation and after this; the status of possible can be imagined only by time perspective for God, that is when He would like to create the World but God has always known all things from eternity. The possibility of Creation can be necessity because this is the quality of existence, so this can have “the end” because in the case of possibility, also when it can imagine and think that His divine knowledge is eternal and perfect, the existence and the knowledge of God only are perfect and higher than ours: There is no doubt that if a thing is necessary from one perspective, it does not follow that the thing is necessary in itself. This will be evident in things that are possible in themselves and exist now perceived by sense. For in the case of human knowledge, once it is known that a possible thing exists, its existence is positively necessary. And its contrary is not existent from any perspective. But this necessity does not change the nature of the thing’s possibility and does not compel the thing’s necessity in itself. Therefore, God’s having knowledge with respect to things that are subject to choice does not compel their necessity in themselves and does not change at all the nature of the possible. Most modern rabbis believe that the world is older than 6,000 years. They believe such a view is needed to accept scientific theories, such as the theory of evolution. Rabbis who have this view base their conclusions on verses in the Talmud or in the midrash. For example:

Several passages of midrash state that there was a "time system" (סדר זמנים) before the events in the first chapter of Genesis, and thus, that God created and destroyed various other "worlds" before this time. Nachmanides (1194–1270) writes: In the first day God created the energy (כח) "matter" (חומר) of all things, and then he was finished with the main creation. After that God created all other things from that energy. Some midrashim state that the "first week" of Creation lasted for extremely long periods of time. The Zohar states that at the time of Adam there were already many unrelated people living in the world, but the Torah chose to focus on one person living in one location. The Mishnah discusses a reputed creature known as Adne Sadeh (wild man like creatures), and debates whether they should be categorized as humans or wild animals for the purpose of certain laws, implying that this creature is an intermediate form between humans and wild animals.

Сөзбе-сөз емес түсіндіруге дайындық

Кейбір ортағасырлық философ-рационалистер, мысалы Маймонид пен Герсонид, Жаратылыс кітабындағы барлық мәлімдемелерді тура мағынада түсінудің қажеті жоқ екенін айтты. Олардың пікірінше, адам Тораны ғылымның жетістіктерімен үйлесімді түсінуге міндетті. Шындығында, орта ғасырлардың көрнекті раввиндерінің бірі Маймонид, егер ғылым мен Тора арасында қайшылық туса, онда бұл ғылымды дұрыс түсінбегендіктен немесе Тораны қате интерпретациялағандықтан болады деп жазды. Маймонид, егер ғылым діннің негізгі қағидаларына қайшы келмейтін бір мәселені дәлелдесе, онда оны қабылдап, Киелі кітапты сәйкес түсіндіру керек деді. Мысалы, Платонның ғалам мәңгілік болған деген тұжырымын талқылағанда, ол оны дәлелдеуге жеткілікті рационалды дәлел жоқ екенін айтты, сондықтан (Маймонид) ғаламның белгілі бір уақытта жаратылғаны туралы Киелі кітаптағы тура мағынаны қабылдауға болады және қабылдады; бірақ егер Платонның теориясы жеткілікті ғылыми дәлелдермен сенімді болғанда, ол Жаратылыс кітабын сәйкес қайта интерпретациялауға дайын болар еді. Жаратылыс кітабына қатысты Маймонид "Киелі кітаптағы баяндама, көпшілік сенгендей, барлық бөлігінде тура мағынада емес" деп мәлімдеді. Ол сол абзастың соңында бұл алғашқы беттерден бастап, жаратылыстың алтыншы күніне дейінгі мәтінге қатысты екенін нақтылады. Нахманид, Маймонидтің рационалистік көзқарастарын жиі сынаған, (Жаратылыс кітабына түсіндірмесінде) Киелі кітаптың жаратылыс туралы баяндамасын сөзбе-сөз аударудан туындаған бірнеше логикалық қателіктерді көрсетті және бұл баяндама іс жүзінде рухани ұғымдарды бейнелі түрде көрсетеді деп мәлімдеді. Ол Хагига трактатындағы Мишнадан келтірілген мәліметтерге сүйеніп, жаратылыс туралы мистикалық мағынасы дәстүрлі түрде ұстаздардан жоғары білімді шәкірттерге жеке ортада беріліп келгенін айтты. Классикалық раввиндер арасында Киелі кітаптағы жаратылыс оқиғасын сөзбе-сөз түсіндіру кең таралған емес. Сондықтан Киелі кітапты түсіндіруші Ыбырайым ибн Езра (11-ғасыр) былай деп жазды: "Егер Торада ақылға сыймайтын нәрсе кездессе, онда оның шешімін бейнелі түсіндіруден іздеу керек, мысалы, жақсылық пен жамандық ағашының әңгімесін ғана бейнелі мағынада түсінуге болады." Сол сияқты Саадия Гаон да, егер олар сезімдерге немесе ақылға қайшы келсе, Киелі кітаптағы аяттарды тура мағынада түсіндіруге болмайды деп жазды. Бірнеше ерекше жағдайлардың бірі - Тосафистердің "Рош-Хашана" трактатына берген түсіндірмесі, онда Жаратылыс кітабын тура мағынада оқығанда жаратылыс жасына сілтеме жасалған сияқты көрінеді. Көптеген адамдар бұл тәсілді қазіргі православие және кейбір хареди дінтерінде мүмкін деп қабылдайды.

Some medieval philosophical rationalists, such as Maimonides and Gersonides held that not every statement in Genesis is meant literally. In this view, one was obligated to understand Torah in a way that was compatible with the findings of science. Indeed, Maimonides, one of the great rabbis of the Middle Ages, wrote that if science and Torah were misaligned, it was either because science was not understood or the Torah was misinterpreted. Maimonides argued that if science proved a point that did not contradict any fundamentals of faith, then the finding should be accepted and scripture should be interpreted accordingly. For example, in discussing Plato's view that the universe has existed literally forever, he argued that there was no convincing rational proof one way or the other, so that he (Maimonides) was free to accept, and therefore did accept, the literal biblical view that the universe came into being at a definite time; but that had Plato's theory been convincing enough with sufficient scientific proof he would have been able to reinterpret Genesis accordingly. With regard to Genesis, Maimonides stated that "the account given in scripture is not, as is generally believed, intended to be in all its parts literal." Later in the same paragraph, he specifically states that this applies to the text from the beginning to the account of the sixth day of creation. Nachmanides, often critical of the rationalist views of Maimonides, pointed out (in his commentary to Genesis) several non sequiturs stemming from a literal translation of the Bible's account of Creation, and stated that the account actually symbolically refers to spiritual concepts. He quoted the Mishnah in Tractate Hagigah which states that the actual meaning of the Creation account, mystical in nature, was traditionally transmitted from teachers to advanced scholars in a private setting. A literal interpretation of the biblical Creation story among classic rabbinic commentators is uncommon. Thus Bible commentator Abraham ibn Ezra (11th century) wrote,
If there appears something in the Torah which contradicts reason then here one should seek for the solution in a figurative interpretation the narrative of the tree of knowledge of good and evil, for instance, can only be understood in a figurative sense. Similarly, Saadiah Gaon wrote that Biblical verses should be interpreted non literally if they contradict the senses or intellect. One of several notable exceptions may be the Tosafist commentary on Tractate Rosh Hashanah, where there seems to be an allusion to the age of creation according to a literal reading of Genesis. The non literal approach is accepted by many as a possible approach within Modern Orthodox Judaism and some segments of Haredi Judaism.

Жаратылыс кітабының нақты түсіндірмелері

Жаратылыс кітабындағы оқиғаға қатысты Маймонид Адамның бастапқыда "адам пішініндегі жануарлар" ұрпағы болғанын, ал кейін ғана ақыл-ойы мен санасы жетілген, толыққанды адамдар туғанын айтты. Сол сияқты, Нахманид Құдайдың бастапқыда адамды тік жүретін, адамға ұқсас жаратылыс ретінде жаратқанын, содан кейін оған адам деңгейіндегі ақыл-ой мен түсінік сыйлағанын болжады. Раши, жаратылыс күндерін сипаттаған аяттарға түсіндірме бергенде оларды нақты күн ретінде қарастырса да, Жаратылыс кітабының 1-тарауына қатысты пікірлерін Адам жаратылғанға дейін әлемнің бірден, кез келген уақыт ұзақтығы болмай жаратылғаны туралы түсініктемелермен шектеді.

Жаратылыс кітабына дейінгі дәуірлер туралы каббалистік талқылау

Көптеген классикалық каббала көздері Шмитот – жаратылыстың ғаламдық циклдері туралы айтады, бұл үнділік юга түсінігіне ұқсас. Шмитот дәстүріне сәйкес, Жаратылыс кітабы тек қазіргі дәуір туралы ашық айтады, ал бұрынғы ғаламдық циклдер туралы ақпарат мәтіннің эзотерикалық түсіндірілісінде жасырылған. Акралық Исаак бен Самуил (13 ғасыр), көрнекті каббалист және Нахманидтің шәкірті, осы теорияға сүйене отырып, Әлемнің жасы шамамен 15 миллиард жыл деп есептеді. Оның пікірінше, шмитот адам жаратылмас бұрын болғандықтан, Адам мен Хауадан бұрынғы уақытты адам жылдарымен емес, құдай жылдарымен өлшеу керек. Забур 90:4 айтуынша: «Мың жыл Сенің алдында өткен күндей», демек, бір құдай күні 365,250 (365,25 күндік жылды ескере отырып) адам күніне тең. Ливнат Ха Сапир сияқты, ол да біз жетінші шмитотта екенімізді, әр шмитот 6000 жылға созылатынын айтты. Осылайша, Исаак Әдем жаратылған кездегі Әлемнің жасын 7 * 6000 * 365,250 = 15,340,500,000 жыл деп есептеді. Раввин Бахия бен Ашер (11 ғасыр, Испания) Тораға түсіндірмесінде, адам баласы білетін тарихтан бұрын ғаламда көптеген уақыт жүйелері болғанын тұжырымдайды. Каббалаға сүйене отырып, ол Жердің миллиардтаған жылдық екенін есептейді.

Дарвинге қарсы яһудилердің көзқарасы

Чарльз Дарвиннің эволюциялық теориясы пайда болғаннан бастап, еврей қауымы еврейлік діни нанымдары мен қазіргі ғылымның жаңалықтарын талқылай бастады.

1800 жылдан кейінгі үйлесімділіктің каббалистік көзқарастары

Итальяндық кабалист раввин Илья Бенамозег эволюциялық теорияға қатысты ұстанымын уақыт өте келе өзгертті. Оның көзқарастары үш кезеңнен өтті, бұл үш маңызды еңбектегі трансмутация идеяларымен байланысты болды, атап айтқанда, еврей библиялық түсіндірме Em leMikra (1862–1865), итальяндық теологиялық трактат Teologia Dogmatica e Apologetica (1877) және оның өлімнен кейін француз тілінде жарық көрген зор еңбегі Israël et l'humanité (1914). Бенамозег Дарвиннің барлық тіршілік жаратылыстардың ортақ түбірінен шыққандығы туралы есебін кабалистік ілімдерді қолдау үшін дәлел ретінде қарастырды, оларды біріктіре отырып, ғарыштың эволюциясының ұлы көрінісін ұсынды, бұл мораль мен діннің дамуын түсіну үшін радикалды маңызы бар. Еуропадағы жаратылыс пен эволюция арасындағы пікірсайыстарда Бенамозегтің маңыздылығы – эволюцияның пантеистік түсіндірмесін қолдайтын ең ерте дәстүрлі еврей ғалымы ретінде танылуында. Ол осы мәселе бойынша алғашқы еңбектерінде эволюция ғылыми теорияның негізгі қағидасы болса, ол Тораға қайшы келмейді, егер оны Құдайдың басшылығымен түсіндірсе, деп жазды. Данциг раввині Израиль Липшиц (19 ғасыр) Тора мен палеонтология тақырыбында танымал лекция оқыды, ол Мишнаның Yachin u Boaz басылымында, Массечет Санхедриннен кейін жарияланды. Ол кабалистік мәтіндер әлемнің көптеген тарихи циклдардан өткенін, әрқайсысы ондаған мың жылдарға созғанын үйретеді деп жазады. Ол осы ілімдерді Еуропа, Америка және Азия геологтарының геологиялық зерттеулерімен, сондай-ақ палеонтологтардың табандарымен байланыстырады. Ол 1807 жылы Сібірде, Ресейде табылған мамонттың және жақында қазылған бірнеше танымал динозавр қаңқаларының қалдықтары туралы айтады. Бұл және еврей ілімі арасында ешқандай қайшылықты таппай, ол былай дейді: «Бұның бәрінен біздің заманымызда барлық кабалистердің көптеген ғасырлар бойы Жердің төрт рет жойылғаны және жаңартылғаны туралы айтқандары ең айқын растамасын тапты». Ғалымдар эволюция теориясын алғаш рет жасаған кезде, бұл идеяны Нафтали Цви Йехуда Берлин, қашанғы Нецзив атанған раввиндер қабылдады, олар Кабаланың Киелі кітаптың дәстүрлі түсіндірмелері мен қазіргі ғылыми жаңалықтар арасындағы келіспеушіліктерді шешудің жолы деп қарады. Ол динозаврлардың ежелгі қазбалары мидраш пен кейбір кабалистік мәтіндерде сипатталған бұрынғы «дүниелерде» қырылған жандардың қалдықтары деп ұсынды. Бұл пікірді раввин Арье Каплан (1934–1983) қолдады.

Rabbi Elijah Benamozegh, an Italian Kabbalist, changed his position over time with respect to evolutionary theory. His views went through three stages, corresponding to his engagement with ideas of transmutation in three key works, namely, the Hebrew biblical commentary Em leMikra (1862–1865), the Italian theological treatise, Teologia Dogmatica e Apologetica (1877), and his posthumous great work in French, Israël et l'humanité (1914). Benamozegh came to view Darwin's account of the common descent of all life as evidence in support of kabbalistic teachings, which he synthesized to offer a majestic vision of cosmic evolution, with radical implications for understanding the development of morality and religion itself. In the context of the creation evolution debate in Europe, Benamozegh's significance is as the earliest traditionalist Jewish proponent of a panentheistic account of evolution. From the time of his earliest work on the subject, he wrote that were evolution to become a mainstay of scientific theory, it would not contradict the Torah as long as one understood it as having been guided by God. Rabbi Israel Lipschitz of Danzig (19th century) gave a famous lecture on Torah and paleontology, which is printed in the Yachin u Boaz edition of the Mishnah, after Massechet Sanhedrin. He writes that Kabbalistic texts teach that the world has gone through many cycles of history, each lasting for many tens of thousands of years. He links these teachings to findings about geology from European, American and Asian geologists, and from findings from paleontologists. He discusses the wooly mammoth discovered in 1807 Siberia, Russia, and the remains of several then famous dinosaur skeletons recently unearthed. Finding no contradiction between this and Jewish teachings, he states "From all this, we can see that all the Kabbalists have told us for so many centuries about the fourfold destruction and renewal of the Earth has found its clearest possible confirmation in our time." When scientists first developed the theory of evolution, this idea was seized upon by rabbis such as Naftali Zvi Yehuda Berlin, known as the Netziv, who saw Kabbalah as a way to resolve the differences between traditional readings of the Bible and modern day scientific findings. He proposed that the ancient fossils of dinosaurs were the remains of beings that perished in the previous "worlds" described in midrash and in some Kabbalistic texts. This was the view held by Rabbi Aryeh Kaplan (1934–1983).

19-ғасырдың соңындағы эволюцияға қатысты православиелік көзқарас

1880-ші жылдардың соңында, православие емес яһудилік формаларына алғашқы қарсылық білдірген ықпалды рабби Самсон Рафаэль Хирш, барлық тіршілік бір жалпы организмнен пайда болды деген идеяны қолдамаса да, тіпті ғылым эволюцияның факт екенін дәлелдесе де, бұл православие яһудилігінің сенімдеріне ешқандай қауіп келтірмейді деп жазды. Ол эволюцияға сенудің, Құдайдың ғажайыптарын (әлем үшін жасалған жоспарын) түсіну арқылы, Құдайға деген құрметті күшейтетінін айтты. Бұл ешқашан өзгермейді, тіпті егер ғылымның соңғы тұжырымы, жер бетіндегі барлық түрлердің пайда болуы бір ғана, ең алғашқы, түпкілікті өмір формасына дейін жететінін көрсетсе де, бұл бүгінгі күні фактілермен толыққанды қолдау таппаған, әзірге белгісіз гипотеза болып қалады. Егер осы тұжырым ғылыми әлемде толыққанды қабылдануға жетсе де, яһуди ойлауы, осы тұжырымның жақтаушысының пікірлерінен өзгеше, бізді осы бастапқы форманың әлі де сақталған өкілін біздің барлық ата-бабамыз деп санауға шақырмайды. Керісінше, яһудилік осындай жағдайда өзінің жандарын, шексіз жаратушылық даналығы мен мәңгілік құдіретімен, тек бір бейпішін ядроны және "бейімделу мен тұқым қуалау" заңын пайдаланып, көрінетін хаостан, бірақ шындығында нақты тәртіптен бүгін білетін, әрқайсысы өзгелерден ерекшеленетін, шексіз түрлерді жаратуға мәжбүр болған жалғыз Құдайға одан да зор құрметпен қарауға шақырады. (Жиналған еңбектер, 7 том, 263–264 беттер)

1900 жылдардың басы мен ортасында консервативті яһудилік пен реформалық яһудиліктің көпшілігі эволюцияның ғылыми факт екенін қабылдады. Олар Жаратылыс кітабы мен оған байланысты яһуди ілімдерін осы фактінің негізінде түсіндірді.

19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында яһудилік эволюциялық түсініктер

Люсьен Вольф (1857–1930) – белгілі журналист, дипломат және қауымдық қайраткер, Англо-еврей қауымдастығы мен Британдық еврей депутаттары кеңесінің бірлескен комитетінің мүшесі болды. Ол 1884 жылы «The Fortnightly Review» журналында «Иудаизм дегеніміз не? Бүгінгі күннің мәселесі» деген мақала жазды, бұл Голдвин Смиттің биологиялық расистік антисемитизміне жауап ретінде болды. Вольф Смиттің тұжырымдамасын қабылдады (яғни, еврейлер – дінмен қалыптасқан биологиялық нәсіл, ал діннің өзі заңгерлік еді), бірақ стратегиясы құндылық үкімін кері қайтаруға бағытталды. Вольф эволюцияны Виктория дәуірінде кең таралған, қоршаған ортаның нәсілдік гигиенаны жақсартатын және уақыт өте келе еврей нәсілінің сипаттарын тұрақты түрде жетілдіретін қасиеттерді іріктейтін күшті прогрессивтік тұрғысынан түсіндірді. Вольф «иудаизмнің оптимизмі», «заңгерлікпен» көрініс тапқандықтан, еврейлерге басқа діндер мен сенімдердегілерге қарағанда 30-40% артықшылық беретінін, олардың ғасырлар бойы сақталуын ғана түсіндірмей, сонымен қатар адамзат эволюциясының тарихындағы маңызды кезеңді білдіретінін мәлімдеді. Яһуди дінінің «ақыл-парасаты мен күші» оған «адамзат тарихында ерекше қадам жасауға» мүмкіндік берді. Джозеф Джейкобс (1854–1916) – жазушы және әлеуметтік ғалым, өмірінің соңында Нью-Йорктегі еврей теологиялық семинариясына тағайындалды. Ол тарих, статистика және нәсіл ғылымдары саласындағы алғашқы салааралық зерттеулер жүргізді және 1880 жылдары Лондон университетінің Статистикалық зертханасында, евгеник Фрэнсис Гальтонның басшылығымен антропологияны оқыды. Джейкобс үшін иудаизм мен еврейлік идентиті эволюциялық ойдан тыс мағынасыз еді. Ол еврей тарихының эволюциялық тұрғысынан қарап, еврей дініндегі салалы дамуларды ұсынды, сондай-ақ еврей нәсілі мен халықтылық мәселесін антропологиялық және социологиялық көзқараспен зерттеу арқылы өзінің замандастарының антисемит стереотиптеріне қарсы тұруға тырысты. Ол бас сүйектерінің өлшемдерін жинады, мұрын пішінін талдады, түрлі маңызды статистиканы, байлықтың таралуын және тіпті оның ұстазы Гальтонның евгеникалық ғылымын қолдануда жан басына шаққандағы генийді мұқият тізімдеді. Мысалы, еврей отбасындағы балалардың көп болуын түсіндіруге тырысқанда, Джейкобс мұны туысқандар арасындағы некелердің салыстырмалы түрде жоғары жиілігімен түсіндіруге болады деп болжады, олардың аралас некелерге қарағанда құнарлырақ екенін айтты. Дарвиннің «Адамның тегі» еңбегінде айтқан ер балалардың көптігі, статистикалық қателіктерге қарамастан, «растық ерекшеліктері бар биостатистикалық құбылыстардың бірі» болып көрінді. Осыған қарамастан, Джейкобс сандық ғылымды зерттеудің негізгі аясы әрқашан сапалық тарихи болғанын атап өтті, сондықтан оның еңбегі «Жүдей деген не?» деген сұраққа бірінші толыққанды салааралық жауап береді деп айтуға болады. Вольф пен Джейкобс иудаизмді діннің адамзат эволюциясындағы рөлін зерттеу үшін зерттеу нысаны ретінде қарастырды, осылайша еврейлерді адамгершілікке жақындастырып, оларды әмбебаптандырды. Екеуі де еврей дінін эволюциялық теория призмасы арқылы қарастыру арқылы еврейлердің ерекшелігін нәсілдік антисемитизм тудыратын ассимиляция қаупіне қарсы тұру үшін түсіндіре алады деп сенді.

Lucien Wolf (1857–1930) was a celebrated journalist, diplomat, and communal authority, acting as a committee member of the conjoint committee of the Anglo Jewish Association and the British Board of Deputies, the two representative bodies of Anglo Jewry. He wrote "What is Judaism? A Question of To day" in The Fortnightly Review (1884) in response to the biological racist anti Semitism of Goldwin Smith, and accepted Smith's premises (that the Jews were a biological race shaped by a religion that was, in its essence, merely legalism), with a strategy had been to attempt to reverse the value judgment. Wolf understood evolution in the strongly progressive sense that was common to much Victorian thought, with the environment selecting for traits that would maximize racial hygiene and permanently and continually improve the character of the Jewish race over time. Wolf asserted that "the optimism of Judaism" as "expressed in "legalism" gave Jews a 30% or 40% advantage over those of other religions and creeds, and not only explained their survival over the ages but actually represented an important moment in the story of human evolution. The "wisdom and power" of Judaism had enabled it to "accomplish of itself a distinct step in the history of the human species." Joseph Jacobs (1854–1916) was a writer and social scientist appointed to Jewish Theological Seminary in New York towards the end of his life. He produced pioneering cross disciplinary work in history, statistics, and race science, and was a student of anthropology at the Statistical Laboratory at University College London in the 1880s under the eugenicist Francis Galton. Jacobs was one for whom Judaism and Jewish identity made no sense apart from evolutionary thought. He offered an evolutionary account of Jewish history that suggested branching developments within the Jewish religion, and he explored the issue of Jewish race and peoplehood from both anthropological and sociological perspectives as a means by which to confront the anti Semitic stereotypes of his day. He compiled measurements of skulls sizes, analyzed nose shapes, and carefully tabulated various vital statistics, wealth distribution, and even genius per capita in his application of the eugenic science of Galton, his tutor. For example, in attempting to explain the high number of children per Jewish family, Jacobs tentatively suggested that this could be explained by the relatively high frequency of marriages between cousins, which he hazarded were more fertile than mixed marriages. The high proportion of male births, which Jacobs noted that Darwin had commented upon in his Descent of Man, however exaggerated by poor statistics, nevertheless appeared to be "one of the few biostatical phenomena which seem to be distinctively racial." Despite this, Jacobs insisted that the over arching framework and context for his pursuit of the quantitative science was always a qualitative historical one, and one might therefore argue that, as such, his work represents the first truly interdisciplinary answer to the question: what is a Jew? Both Wolf and Jacobs presented Judaism as a case study for the investigation of the role of religion in human evolution, thereby humanizing and universalizing the Jew at the same time. Both men believed that by viewing Jewish religion through the prism of evolutionary theory they could construe Jewish difference in such a way as to counter the threat to assimilation posed by racial antisemitism.

Дарвинизм мен Холокостқа яһудилердің көзқарасы

Мордехай Каплан (1881–1983) және Ханс Йонас (1903–1993) – ХХ ғасырдың екі ықпалды еврей діни ойшылы, олар ғылыми біліммен және әсіресе дарвинизммен терең айналысты. ХХ ғасырдағы Нью-Йорк қаласында тұратын екі діни ойшылдың жазбалары жалпы жамандық мәселесіне және әсіресе Шоаның діни сынағына баламалы көзқарас табу туралы ортақ алаңдаушылықты білдірді. Реконструкционизм иудаизмінің негізін қалаушы Каплан үшін еврей діні мен еврей Құдайының ғылыми тұрғыдан кеңейтілген (немесе шабыттандырылған) қайта қарастырылуынан нәр алу мүмкін болды. Капланның 1930 жылдардан бастап жазған еңбектері эволюцияға төрт түрлі, бірақ бір-бірімен байланысты контексте қызығушылық танытады. Біріншіден, эволюция, даму немесе өзгеріс мағынасында, Капланның реконструкциялық жобасының негізін қалау үшін қолданылады; Иудаизм – тірі организм, ол өзгеріп жатқан ортасына бейімделеді. Екіншіден, эволюция – бұл хаостан тәртіпке келтіретін, ғаламның өзгеруіне ұқсас Құдайдың жаратылысы. Үшіншіден, адамзаттың биологиялық эволюциясы. Өсімдіктер мен жануарлардың, соның ішінде адамның да, дарвиндік табиғи іріктеу арқылы эволюциялануы Каплан үшін белгілі болды, бірақ табиғи іріктеу адам эволюциясын толыққанды түсіндіруге жеткіліксіз екендігіне күмән жоқ, кем дегенде, Капланды адам эволюциясының ең қызықтырған аспектілері, атап айтқанда, қоғамдық этика қызықтырды. Бұл оны «рухани іріктеу» теориясын дамытуға итермеледі, ол табиғи іріктеу мен жыныстық іріктеуді қоса алғанда, адам эволюциясын қалыптастырған эволюциялық қысымдардың қоспасына іріктеу үшін қосымша және бәсекелестік күшті қосты. Төртіншіден, Каплан эволюцияны қазіргі кезде әлеуметтік дарвинизм деп аталатын нәрсеге қатысты талқылайды, яғни органикалық биологияның теориялық негізін адам қоғамына, әсіресе нәсілдік бәсекелестік туралы нацистік теорияға қолдану. Каплан, күткендей, мұндай идеологияларға қарсылық білдіреді, бірақ оның басты себебі – олар ғаламға мағына мен тәртіп әкелуде Құдаймен серіктес болған адамдар туралы түсінігін бұзуға қауіп төндіреді. Технология философы Йонас үшін еврей теологиясының дәстүрлі санаттарын қайта қарау оның Холокостты қандай да бір моральдық мағынада түсіну үшін күресуінен туындаған, оның биологиялық өзіндік пайда болуына қызығушылығын ескере отырып қалыптасқан. Йонас Дарвиннің басты үлесі адам емес өмірдің құнын арттыру болды: «Адамның жануарлардан таралуы туралы [дарвиндік] теорияның адам қадір-қасиетіне тигізген қорлауы ашу туғызды, бірақ бұл реакция сол принциптің өмір құбылысына біраз қадір-қасиетті қайтарып бергенін ескермеді. Егер адам жануарлармен туыс болса, онда жануарлар да адаммен туыс, сондықтан да олар да адамда, олардың ең жоғары дамыған туысында, өзінде бар ішкі болмысқа ие». 1968 жылы «Аушвицтен кейінгі Құдай туралы түсінік: еврей дауысы» атты эсседе ол бастапқыда және белгісіз себептермен «шарт пен тәуекелге және [] болмыстың шексіз түріне» байланысты ғаламдық тәжірибеге өзін арнаған Құдайды көз алдына елестетеді. Бұл Құдай, ол ғаламды құраған, бірақ онымен бірдейленбейтін, бұл бұрынғы нұсқада нақты көрсетілгендей, оны уақыт пен кеңістікте кез-келген Құдайдың басшылығы немесе түзетуісіз және оның қалай дамуы туралы алдын ала білместен ашылатын физикалық және биологиялық заңдарды орнату арқылы жаратты. Әлемнің өзі табиғи заңдар мен ықтималдыққа сай ойнауға қалдырылды, Құдай бұл процеске толық араласпады. Өмірдің таңғажайып пайда болуынан кейін («біздің құдай күткен дүниенің кездейсоқ пайда болуы» деп сипатталады), соқыр эволюциялық күштер ақырында адам ақыл-ойына «білім мен еркіндікке», яғни моральдық таңдау қабілетіне ие етіп жаратты. Өлі ғалам тірі ғаламға айналды, ал тірі ғалам моральдық ғаламға айналды. Адаммен бірге организм өз мүддесі үшін өмір сүруден басқалардың мүддесі үшін өмір сүруге көшті, яғни басқалар үшін және өмір мен моральға жол ашты (оның айтуынша: «өзін-өзі қанағаттандыратын өмір жауапкершілікке жол ашты»). Бұл жазбаға сәйкес, Құдай жаратылыста серіктес тапты, өйткені ғалам енді оны орнатқан аморальдық табиғи заңдарға сәйкес ғана дамымайды, бірақ адамның өзін-өзі тануымен, өзін-өзі анықтау әрекеттерімен түбегейлі өзгертілуі мүмкін, бұл іс-әрекеттер этикалық немесе материалдық өлшемдерде орын алды ма. Құдай бүкіл жаратылыстың негізі болып саналатындықтан, әлемді Өзіне қосқандықтан, әлемді қалыптастырған адамның істері де Құдайға әсер етеді: «Оның істерінің Құдайдың тағдырына тигізген әсерінің құдіретінде адамның мәңгілігі жатыр». Йонас Холокостты қарастырған кезде, ол Құдайдың Аушвицтегі үнсіздігін Жаратқан Иенің өзінің жаратылысынан алыс болуының қажетті салдары ретінде түсіндіре алады. Каплан мен Йонастың көзқарастарының негізінде космостық эволюционизмнің бір түрі жатты, ол адамдық этиканың пайда болуын эволюциялық тұрғыдан түсінуді қажет етеді. Екеуі де дарвиндік теорияны жақсы түсінген жоқ, бірақ олар оны сын тұрғысынан қарастырып, геноцидтік әлемді түсіндіру үшін Дарвинді пайдалануға тырысты, бұл түсінік толығымен натуралистік немесе толығымен табиғаттан тыс емес еді.

Mordecai Kaplan (1881–1983) and Hans Jonas (1903–1993) were two influential Jewish religious thinkers of the twentieth century who engaged seriously with scientific knowledge and, in particular, with Darwinism. The writings of two twentieth century New York based religious thinkers shared a common concern to find an alternative approach to the problem of evil in general and to the religious challenge of the Shoah in particular. For Kaplan, the founder of Reconstructionist Judaism, it was possible to draw upon his already well developed, scientifically augmented (or inspired) revisions of the Jewish religion and the Jewish God. Kaplan's writings from the 1930s onwards manifest an interest in evolution in at least four different although related contexts. First, evolution, in the sense of development or change, is used as a justification for Kaplan's reconstructionist project; Judaism is a living organism transforming and adapting to its changing environment. Second, evolution is presented as a divine process or principle that brings order out of chaos, in the sense of the volution of the cosmos. Third, the biological evolution of mankind. The evolution of plant and animal life, including human life, by means of Darwinian natural selection was a given, as far as Kaplan was concerned, although there is no doubt that in his mind natural selection was inadequate to explain human evolution in its entirety—or, at least, those aspects of human evolution that Kaplan was most interested in, namely, the ethics of a community. This led him to develop his theory of "spiritual selection," which added a complementary—and competing—force for selection to the mix of evolutionary pressures that shaped human evolution, including natural selection and sexual selection. Fourth, Kaplan discusses evolution in relation to what we would now call Social Darwinism, that is, the application of a theoretical framework for organic biology to human society, and in particular the Nazi theory of race competition. Kaplan, as one might expect, is hostile to such ideologies, but his key reason is that they threaten to undermine his understanding of humans as partners with the divine in bringing meaning and order to the universe. For the philosopher of technology, Jonas, the revisions to the traditional categories of Jewish theology arguably followed from his struggle to make some kind of moral sense of the Holocaust in the light of his interest in the biological emergence of selfhood. For Jonas, Darwin's key contribution was to raise the value of non human life: "The affront to human dignity posed by the [Darwinian] theory of man's descent from animals provoked outrage, but this reaction overlooked the fact that the same principle restored a degree of dignity to the phenomenon of life as a whole. If man is related to the animals, then the animals are also related to man and therefore, in degrees, possess that inwardness which man, their most highly advanced relative, is aware of in himself." In a 1968 essay entitled "The Concept of God After Auschwitz: A Jewish Voice" he envisions a God who, in the beginning and for unknowable reasons, had committed Himself to a cosmic experiment in "chance and risk and [the] endless variety of becoming." This God, who contained the cosmos but was not to be identified with it, as is made explicit in an earlier version, had created it by establishing the physical and biological laws that unfolded over time and space without any divine direction or correction and without foreknowledge of how it would develop. The cosmos was left to itself, to play out according to natural laws and probability, with God having withdrawn Himself completely from the process. Following the surprising emergence of life (described as "the world accident for which the becoming deity had waited"), blind evolutionary forces had eventually generated the human mind with its capacity for "knowledge and freedom," that is, for moral choice. The dead cosmos became the living cosmos, and the living cosmos became the moral cosmos. With the human, the organism had moved beyond existence for its own sake to existence for the sake of others, that is, an existence premised upon responsibility for others and for the cosmos itself, which had given birth to life and morality (as he puts it: "self fulfilling life has given way to the charge of responsibility"). According to this account, God had found a partner in creation, in that the universe would no longer develop only according to the amoral natural laws by which He had established it, but could be radically altered by the self aware, self determined actions of humans, whether these deeds took place in ethical or material dimensions. To the extent that God was to be regarded as the ground of all being, containing the cosmos within Himself, those human deeds that shaped the world also affected God: "In the awesome impact of his deeds on God's destiny lies the immortality of man." By the time Jonas arrives at a consideration of the Holocaust, he is able to explain God's silence at Auschwitz as the necessary consequence of the Creator's absence from His creation. At the heart of the visions of both Kaplan and Jonas was a kind of cosmic evolutionism that necessitated an understanding of the origins of human ethics from an evolutionary perspective. While neither could be said to have demonstrated an intimate understanding of Darwinian theory, both viewed themselves as critically engaged with it and sought to utilize Darwin in offering accounts of a genocidal world that were neither entirely naturalistic nor entirely supernatural.

Дарвиндік теорияға яһудилер қарсылық білдірді

Реформа, консервативті және қазіргі православиелік қозғалыстар эволюциялық теория мен иудаизмнің ілімдері арасында қайшылық жоқ екенін мәлімдегенмен, кейбір харедим раввиндері эволюциялық теориядағы белгілі бір ілімдерге қатаң қарсылық білдіреді. Кейбір христиан креационистерінің сөздік түсіндірмесінен өзгеше, олар еврей ауызша дәстүрі және еврей мистикасы арқылы Жаратылыс кітабының көптеген түсіндірмелеріне ашық екенін көрсетеді. Сондай-ақ, олар биологиядағы эволюциялық теорияға дайын, бірақ оны Тораның жаратылыс туралы айтуымен қайшылықта деп санайды. Литва ешива дәстүрінің америкалық харедим раввині Авигдор Миллер, сондай-ақ Сатмар сияқты хасидтік қауымдастықтарда жоғары құрметке ие болды, эволюция теориясына күшті қарсылық көрсетті және эволюцияға қарсы бірнеше кітаптарында қатты талас-тартыс жазды, сонымен қатар танымал лекцияларында осы тақырыпты жиі қозғады, креационистік ұстанымды қабылдады. Осы тақырыпқа арналған кітаптарынан таңдаулар 1995 жылы жарық көрген «Аалам куәлік етеді» атты кітапшада жинақталды. Любавичер немесе Хабад хасидизмінің дүниежүзілік қозғалысының ребесі Менахем Мендель Шнеерсон эволюцияға қарсы болды және оның ізбасарлары осы ұстанымды сақтайды. Агудат Израиль ұйымының өкілі Ави Шафран еврей баспасөзінде кең таралған апталық бағана жазады. Дарвиндік эволюциялық теорияға қарсы шыққан Шафран еврей көзқарасын христиан фундаментализмінен ажыратуға тырысады. Ол былай деп жазады: «Жаратылыстағы мақсатты растауымыздың салдарынан кейбіреулердің пікірінше, біз, яһудилер, басқа топтардың ғылымға деген күмәндануымен ортақпыз. Бірақ Тораға адал яһудилер ғылымға құлшылық етуді қабылдамаса да, біз ғылымды жау деп санамаймыз». Шафранның айтуынша, керісінше, иудаизм Құдайдың жаратылысынан мүмкіндігінше көп нәрсе үйренуге тырысады. Шафран христиан фундаментализмінің сөздік түсіндіруін де қабылдамайды. Ол былай деп жазады: «Сөздік түсіндіру де еврейлік көзқарас емес. Көптеген псукимдер (аяттар) қарапайым оқудан өзге мағына береді». Шафранның пікірінше, Тора сөздерінің нағыз мағынасын табуға еврей ауызша дәстүрі көмектеседі. «Біздің көпшілігімізге қол жетімді емес терең мағыналардың бірнеше деңгейі бар. Брейшит (Жаратылыс, ашкеназдық еврей) және Мидрашим олар ашқаннан гөрі әлдеқайда көп нәрсені жасырады. Тора ғаламның жаратылысын Хакодош Барух Ху (Қасиетті) қасақана жасағандығын және жаратылыстың кезең-кезеңмен дамығандығын көрсетеді. Бірақ бұл туралы толық мәлімет берілмейді». Кейбір қазіргі православиелік яһуди жазушылары эволюция шындық ретінде қабылданса, онда ол Тораның маңызсыз деп есептелуіне ғана емес, сонымен қатар жалған деп есептелуіне әкелуі мүмкін деп алаңдайды. Раввин Довид Готлиб еврейлер үшін эволюцияны қабылдау атеизмді қабылдауға тең деп санайды. Израильдік микробиолог Моррис Голдман Дарвинизм иудаизм үшін мәселе екенін, өйткені Дарвинизм Құдайды маңызды емес етеді деп жазды. Басқа мәселелер эволюция адамгершіліктің дамуына діни емес негіз бола алады және адамдар басқа жануарлардан сапалық жағынан ерекшеленеді деген ойды жояды.

Whilst the Reform, Conservative and Modern Orthodox movements have stated that they feel there is not a conflict between evolutionary theory and the teachings of Judaism, some Haredi rabbis have remained staunchly opposed to certain teachings in evolutionary theory. In contrast with the literalist biblical interpretation of some Christian creationists, they express an openness to multiple interpretations of Genesis, through Jewish oral tradition and Jewish mysticism. They have also expressed an openness to evolutionary theory in biology, except where they perceive that it is in conflict with the Torah's account of creation. Rabbi Avigdor Miller, a highly revered American Haredi rabbi of the Lithuanian Yeshivah Tradition, who was also highly respected in Hasidic communities such as Satmar, was strongly opposed to the theory of evolution, and wrote strong polemics against evolution in several of his books, as well as speaking about this subject often in his popular lectures, taking a Creationist position. Several selections from his books on this subject were collected in a pamphlet he published in 1995 called "The Universe Testifies". Rabbi Menachem Mendel Schneerson, the Rebbe of the worldwide movement of Lubavitcher or Chabad Hasidism, was avidly opposed to evolution, and his following remains committed to that position. Rabbi Avi Shafran, a spokesman for Agudath Israel, writes a weekly column that is widely syndicated in the Jewish press. As an opponent of Darwinian evolutionary theory, Shafran is careful to distinguish the Jewish perspective from that of Christian fundamentalism. He writes, "An unfortunate side effect of our affirmation of purpose in creation at a time of controversy is the assumption made by some that we believing Jews share some other groups’ broader skepticism of science. But while Torah faithful Jews reject the blind worship of science, we do not regard science as an enemy." Quite the contrary, Shafran remarks, Judaism seeks to learn as much as possible from God's creation. Shafran also rejects the literalism of Christian fundamentalism. He writes, "Nor is 'Biblical literalism' a Jewish approach. Many are the p’sukim (verses) that do not mean what a simple reading would yield." To Shafran, the Jewish oral tradition is the key to the true meaning of the Torah's words. "There are multiple levels of deeper meanings inaccessible to most of us. The words of Breishis (Genesis, Ashkenazi Hebrew) and the Midrashim thereon hide infinitely more than they reveal. It is clear that the Torah describes the creation of the universe as the willful act of HaKodosh Boruch Hu (the Holy One), and describes creation as having unfolded in stages. But details are hardly provided." Some contemporary Orthodox Jews writers are concerned that if evolution is accepted as true, then it could lead to the Torah being deemed not only irrelevant but also false. Rabbi Dovid Gottlieb has argued that for Jews accepting evolution is equivalent to accepting atheism. The Israeli microbiologist Morris Goldman has written that Darwinism is a problem for Judaism, since Darwinism makes god irrelevant. Other issues are that evolution can provide a non religious basis for the development of morality, and it removes the idea that humans are qualitatively different from other animals.

Слифкин оқиғасы

2004-2005 жылдары раввин Натан Слифкиннің (кейде Носсон Слифкин деп айтылады) үш танымал кітабы хареди раввиндері тобы тарапынан діни бұрылыс жасады деген айыптамамен тыйым салынды. Өзінің жақтастары арасында "Зоопарк раввині" деп танымал болған Носсон Слифкин "Тора әлемі" атты ғылым мен дін туралы кітаптар сериясының авторы еді. Бұл кітаптар ортодоксал қауымдастықтарында тыйым салынғанға дейін кеңінен оқылды. Тыйым салуда: «Носсон Слифкиннің кітаптары оқырман үшін үлкен тосқауыл. Олар дінге қарсы пікірлерге толы, біздің даналарымыздың сөздерін бұрмалап, emunah (сенім) негіздерін қорлайды», - делінген. Бұл тыйым яһудилерге Слифкиннің кітаптарын оқуға, иеленуге немесе таратуға тыйым салды. Дженни Ротенберг бұл тыйым туралы зайырлы еврей журналы "Момент"-те жариялап, бұл оқиғаның ультра-ортодоксал қоғамдағы маңызды бұрылыс нүктесі екенін айтты. Ротенберг аты-жөнін жариялауды қаламаған бірнеше раввиндермен сұхбаттасты. Олардың бірі: «Соңғы 15 жылда Бнай Брак раввиндері мен Американың көбірек ашық ойлы ультра-ортодоксал раввиндері бірқатар маңызды саясат мәселелері бойынша келіспеушілікке түсті. Слифкинге қатысты тыйым салу – үлкен жарылыс. Бұл билік үшін күрес, ал тыйымға қол қоймағандар қазір ашулы. Мен ұзын ақ сақалды, бұл мәселеге қатты ашуланған раввиндер туралы айтып отырмын», - деді. Бұл раввиннің сөзіне göre, Слифкиннің көзқарастары ультра-ортодоксал қауымдастықтағы көптеген адамдармен ортақ. «Ол көп адамның үнсіз талқылаған нәрсені айқын айтуда. Ондай адамдар үшін ол – белгілі бір тұлға».

Православ ғалымдары Дарвинге жауап береді

Бірнеше заманауи ортодоксалды яһуди ғалымдары жаратылысты қазіргі заманғы ғылыми жаңалықтар мен Жаратылыс кітабына қатысты раввиндердің түсіндірмелеріне сәйкес қарастырды. Осы ғалымдардың әрқайсысы қазіргі ғылым Тораның нақты мағынадағы түсіндірілуін растайды деп мәлімдеді. Олардың барлығы Жер мен Ғаламның жасы миллиардтаған жылдарға жететінін көрсететін ғылыми дәлелдерді қабылдайды және Жердегі түрлердің алуан түрлілігін эволюциялық үрдіс арқылы түсіндіруге болатынын мойындайды. Дегенмен, олардың әрқайсысы эволюцияның белгілі бір аспектілерін немесе қазіргі адамның пайда болуын табиғи емес, илаһи процестер ретінде қарастырады. Осылайша, олардың әрқайсысы эволюциялық парадигманы қабылдаса да, дарвинизмнің кейбір тұстарын қабылдамайды. Шай Черри былай деп жазады: «Егер екінші жүзжылдық еврей теологтары ғылым мен Тораны бөліп қараса, біздің заманауи ортодоксалды физиктеріміз оларды біріктірді. Чикаго университетінде білім алған физик Натан Авизер эволюциялық парадигмада түрлердің уақыт өте келе өзгеруіне, соның ішінде қазіргі адамның Homo erectus-тан пайда болуына Құдайдың басшылығын ұсынады. Физик ретінде ол жаратылыстың алты күнін кең мағынада ұзақ уақыттарға қатысты деп түсіндіреді, бұл түсіндірмеге Маймонид пен Нахманид сияқты раввиндердің сөздерін келтіреді. Авизер үшін эволюциялық негіздеме қолданылады, тек «жасау» (bara) деген еврейше сөз қолданылған жағдайда ғана. Авизердің пікірінше, «Қазіргі адамның ақыл-ойы мен мәдениеті жойылып кеткен неандертальдық адамнан әлдеқайда жоғары екендігі, тіпті екі түрдің де өте ұқсас екендігі ерекше маңызға ие». Ол мұны Жаратылыс 1:27-нің нақты мағынасын түсіндіру арқылы түсіндіреді: «Құдай Адамды Өзінің бейнесінде жаратты». MIT-те білім алған физик Джеральд Шрёдер қазіргі ғылым Жаратылыс кітабын тура мағынада оқып түсінуге кедеріс келтірмейді деп санайды. Шындығында, қазіргі ғылым «жаратылыс оқиғасының нақты мағынасын» түсінуге көмектеседі. Шрёдер үшін Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы, «алға қарай жылдам қозғалатын ғаламда уақыттың кері бұрылуы», 15 миллиард жылдық ғаламдағы уақытты жаратылыстың алты күніне сығымдауын түсіндіреді. Шрёдер үшін қазіргі адамның пайда болуы жазудың басталуымен байланысты болуы мүмкін. Оның айтуынша, археологтар алғашқы жазуды «бес-алты мың жыл бұрын, яғни Киелі кітапта Адам атаның жаны (нешама) жаратылған кезде жазған». Шрёдер үшін Адам ата жазуға қабілетті алғашқы адам болған, ал Адам атаның жаратылуы – бұрынғы адамнан құдайлық жанының енуі. Физик және басқа да оқу орындарында, соның ішінде Флатбуш иешивасында оқытушы Джуда Ланда мүлдем басқаша көзқарас ұстанады. Ланда үшін генетикалық мутация кездейсоқ процесс емес, ол адамзатқа кездейсоқ болып көрінетін, бірақ Құдайдан келген процесс. «Сөздер мен сөйлемдерді кітап түрінде құрастыру жоспар мен басшылық арқылы ғана жүзеге асырылатыны сияқты, эволюция да жоспарланған және басшылыққа ие. Кітапты оның авторы жобалайды, эволюция (және осы күнге дейін) табиғат заңдарымен жобаланған (біз Құдаймен жобаланғанына сенеміз). Ланда Дарвиннен ерекшеленетін жері – оның эволюцияның мақсаты жоқ деген дарвиндік түсінігін қабылдамауында. Ланда өмірдің түпкі мақсаты бар екеніне дәлел бар деп айтпайды, ол тек ғылым оны жоққа шығара алмайтынын айтады. Ол былай деп жазады: «Құдай ғаламның заңдарын және материя мен энергияның алғашқы түрлерін белгілі бір тіршілік түрлерін соңғы өнім ретінде ойда ұстап, жасаған болуы мүмкін. Эволюция мен табиғи іріктеу Оның мақсатына жету үшін таңдаған және ойлап тапқан құралы болуы мүмкін». Авизар мен Шрёдер сияқты Ланда да ғылым мен Жаратылыс кітабындағы Киелі кітаптағы оқиғаларды тура мағынада қабылдап, оларды әдеби түсіндірме арқылы үйлестіреді. Вандербильт университетінің еврей ой-пікірлері профессоры Шай Черри бұл заманауи ортодоксалды ғалымдар еврей теологтарының ұстанымын қабылдамайтынын айтады. Теологтар заманауи ғылымды Жаратылыс кітабымен келістіру үшін Мидраш пен Кабала сияқты кейінгі жазбаларды қолданады. Осының бәріне салыстырғанда, ортодоксалды ғалымдар еврей теологиясын негізінен елемей, Жаратылыс кітабын фундаменталистік және сөзбе-сөз түсіндіруді қолдайды. Алайда олардың әрқайсысы өздерінің жазбаларында ғылым мен Жаратылыс кітабын үйлестіруге тырысады. Черри былай дейді: «Олар ғылыми білімнің көзі ретінде Тораға қарағанда ғылымды артық көретін американдық еврей қауымын нысанаға алған. Егер Жаратылыс кітабы Дарвин мен Эйнштейннің жаңалығын болжағандығын көрсетуге болар болса, онда Киелі кітаптың мәртебесі қайтадан арта түсер еді, өйткені ол Библиялық сын мен қазіргі ғылымның пайда болуынан бері оның мәртебесі төмендеп келеді». Черридің сөзіне сәйкес, Авизар, Шрёдер және Ланданың кітаптары ортодоксалды яһудилердің діни сенімін күшейтуге бағытталған, өйткені қоғамда секуляризация күшейіп барады. Авизар мен Шрёдер Жаратылыс кітабы қазіргі ғылымның жаңалығын болжайды деп дәлелдеуге тырысты, осылайша оның мәртебесін арттыруға ұмтылды. Керісінше, Ланда ортодоксалды яһудилердің діни сеніміне кедеріс келтіретін нәрсені жоюға тырысты, секулярлық яһудилерге ортодоксалды яһудилік пен қазіргі ғылым үйлесімді екенін дәлелдеу арқылы. Сонымен қатар, ол өздерінің ортодоксалды қауымдағы студенттеріне ғылымды оқу ортодоксияға адал болуға кедеріс келтірмейтініне көндіруге тырысты. Биофизика саласында зерттеуші Натана Робертсон да «Алғашқы алты күн» атты кітап шығарды, онда ғалам мен өмірдің пайда болуына қатысты ғылыми теориялар мен Жаратылыс кітабындағы оқиғаларды үйлестіруге тырысады. Нахманид (Рамбан) және Рашиден алынған раввиндік көздер, сондай-ақ Жаратылыс кітабына қатысты кабалистік түсіндірмелер келтірілген. Натана дарвиндік эволюцияны Киелі кітаптағы оқиғамен үйлестіріп, бібілдік мәтін мен ғылыми теорияны тереңірек түсінуде екі әлемдің үйлесетінін айтады. «Ғылымды тереңірек оқығанда және сонымен қатар Жаратылысты (Берешит) тереңірек оқығанда, екі принцип бір-біріне жақындаса бастайды».

Several Modern Orthodox Jewish scientists have interpreted creation in light of both modern scientific findings and rabbinical interpretations of Genesis. Each of these scientists have claimed that modern science actually confirms a literal interpretation of Torah. All of them accept the scientific evidence that the age of the Earth and the age of the universe are on a scale of billions of years, and all of them acknowledge that the diversity of species on Earth can be explained through an evolutionary framework. However, each of them interprets certain aspects of evolution or the emergence of modern humans as a divine process, rather than a natural one. Thus, each of them accepts an evolutionary paradigm, while rejecting some aspects of Darwinism. Shai Cherry writes, "While twentieth century Jewish theologians have tended to compartmentalize science and the Torah, our Modern Orthodox physicists synthesized them. Nathan Aviezer, a physicist who trained at the University of Chicago, allows for divine guidance within an evolutionary paradigm in the transmutation of species over time, including the emergence of modern man from Homo erectus. As a physicist, he interprets the six days of creation as broadly referring to large periods of time, an interpretation for which he cites rabbinic sources, including Maimonides and Nachmanides. For Aviezer, the evolutionary framework applies, except where the Hebrew verb bara (create) is used. To Aviezer, "It is particularly meaningful that Modern Man is intellectually and culturally so vastly superior to his closest relative, the extinct Neanderthal Man, even though both species are very similar." He explains this through a literal interpretation of Genesis 1:27 — "And God created Man in His image." Gerald Schroeder, an MIT trained physicist, believes that modern science contains nothing inimical to a literal reading of Genesis. Indeed, modern science allows one to understand the "true literal meaning of the Creation narrative." To Schroeder, it is Einstein's relativity, the "distortion of time facing backwards in a forward rushing cosmos", that accounts for the compression of time in a 15 billion year old universe into six days of creation. To Schroeder, the emergence of modern man can be dated to the beginning of writing. Archeologists date the first writing, he notes, "at five or six thousand years ago, the exact period that the Bible tells us the soul of Adam, the neshama, was created." To Schroeder, who cites the Targum of Onkelos, Adam was the first man who could write, and the creation of Adam from more primitive man was a divine ensoulment. Judah Landa, a physicist and teacher at, among other institutions, the Yeshiva of Flatbush, takes a completely different approach. To Landa, genetic mutation is not a random process, but a divinely guided one that only appears random to humanity. "Evolution was designed and guided, just as the putting together of words and sentences into book forms is accomplished only by design and guidance. A book is designed by its author, evolution was (and continues to be) designed by the laws of nature (which in turn, were designed, we believe, by God). Where Landa differs from Darwin is in his rejection of the Darwinian notion that evolution has no purpose. Landa does not claim that there is proof of a final purpose for life; he merely asserts that science cannot rule one out. He writes, "God may very well have designed the laws of the universe and the earliest forms of matter and energy with particular life forms as end products in mind. Evolution and natural selection may be the vehicles he chose and designed to achieve His purposes." Like Aviezar and Schroeder, Landa reconciles science with the biblical account of Genesis, taken literally, but he does so through literary interpretation. Shai Cherry, Professor of Jewish Thought at Vanderbilt University, remarks that these Modern Orthodox scientists have rejected the approach taken by Jewish theologians. Theologians have tended to use later writings, such as Midrash and Kabbalah, to reconcile modern science with Genesis. The Orthodox scientists, by comparison, have largely ignored Jewish theology, in favor of a fundamentalist and literalist interpretation of Genesis. Yet in their writings, each of them seeks to reconcile science with Genesis. Cherry speculates, "They were targeting an American Jewish community that privileges science over Torah as a source of scientific knowledge. If Genesis could be shown to have anticipated Darwin or Einstein, then the Bible would regain an aura of truth that it had been losing since the advent of biblical criticism and modern science." According to Cherry, the books of Aviezar, Schroeder, and Landa have each sought to strengthen Orthodox Jewry in a time of mounting secularization. Aviezar and Schroeder sought to prove that Genesis anticipates the findings of modern science, and thus increase its status. By contrast, Landa sought to remove a barrier to Orthodox commitment, by proving to secular Jews that Orthodox Judaism and modern science are compatible. At the same time, he sought to persuade students in his own Orthodox community that the study of science is not incompatible with commitment to Orthodoxy. Nathan Robertson a researcher in Biophysics has also released a book titled "The First Six Days" which claims to reconcile the scientific theory of the beginnings of the universe and life with the biblical account of creation. Rabbinical sources are cited from Nachmanides (Ramban) and Rashi along with kabbalistic interpretations of Genesis. Nathan reconciles Darwinian evolution with the biblical account and states that at deeper levels of understanding of the biblical text and of scientific theory, the two worlds overlap. "As one studies science to deeper levels and also tries to study Bereshis [Genesis] to deeper levels, both principles begin to converge on each other."

Яһудилердің ақылды жаратылысқа деген көзқарасы

Ақылды жаратылыс қозғалысы өмір мен адамзаттың пайда болуына зиялы Жаратушы жауапты екенін, ал эволюцияны жоққа шығаратынын мәлімдейді. Яһуди теологтары, ұйымдары және белсенділері ақылды жаратылысты ғылыми емес діни ұғым деп санайды. Кейбіреулер эволюцияны теистік тұрғыдан түсіндіруді қолдағанмен, олар ақылды жаратылыс қозғалысының қағидаларын көбінесе қабылдамайды. Раввин Брэд Хиршфилд, Ұлттық еврей оқу және көшбасшылық орталығының президенті, ақылды жаратылысты "олардың бұрыннан бар сенімдерін растауға жасаған әрекеті" деп бағалайды. АҚШ-тағы яһуди ұйымдары мемлекеттік мектептерде ақылды жаратылысты оқытуға қатысты үнемі қарсылық білдіріп, мұның дін мен мемлекеттің бөліну принципін бұзу боларын айтады.