Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Литвадағы соғыстар сериясы, 1918–1920 жылдар
Series of wars in Lithuania, 1918–1920
Литваның тәуелсіздік үшін соғыстары, сондай-ақ Бостандық күресі деп те аталады, Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Литва өз тәуелсіздігін қорғау үшін үш соғыс жүргізген кезеңді қамтиды: большевиктермен (1918 жылдың желтоқсаны – 1919 жылдың тамызы), Бермонтиандармен (1919 жылдың маусымы – 1919 жылдың желтоқсаны) және Польшамен (1920 жылдың тамызы – 1920 жылдың қарашасы). Бұл соғыстар тәуелсіз Литваның халықаралық деңгейде мойындалуын және азаматтық институттардың құрылуын кешіктірді.
The Lithuanian Wars of Independence, also known as the Freedom Struggles , refer to three wars Lithuania fought defending its independence at the end of World War I: with Bolshevik forces (December 1918 – August 1919), Bermontians (June 1919 – December 1919), and Poland (August 1920 – November 1920). The wars delayed international recognition of independent Lithuania and the formation of civil institutions.
Өмірбаян
1795 жылы Польша-Литва одақтастығының бөлінісінен кейін Литва Ұлы Княздығы Ресей империясына қосылды. Литваның ұлттық қайта өркендеуі 19 ғасырда басталды, ал тәуелсіз ұлт мемлекетін құру қозғалысы 20 ғасырдың басында күшейді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Литва аумағын 1915 жылдан бастап 1918 жылдың қараша айына дейін Германия басып алды. 1918 жылдың 16 ақпанында Литва Кеңесі барлық бұрынғы заңды байланыстардан тәуелсіздікті қайта жариялады. Декларацияда литвалықтардың өзін-өзі анықтау құқығы, яғни этностық литвалық аумақтарда мемлекет құру туралы айтылды. Тәуелсіздік туралы актіні жариялау бастапқыда неміс оккупациялық күштерімен тоқтатылды. Бірақ 1918 жылдың 23 наурызында немістер декларацияны мойындады, олардың жоспарлары спутниктік елдер желісін (Mitteleuropa) құруға бағытталды. Дегенмен Германия кеңеске литвалық әскери күшін, полиция күшін немесе азаматтық институттарды құруға рұқсат бермеді. 1918 жылдың 11 қарашасында Германия Батыс майданында бейбіт келісімге қол қойып, Литва үстінен бақылауын жоғалтты. Аугустинас Волдемарас басқаратын алғашқы ұлттық үкімет құрылды. Волдемарас Литваға әскери күш қажет емес, себебі ол соғысқа қатысуды жоспарламады, тек шағын жасақ қана жеткілікті деп мәлімдеді. Бұл көзқарас шындыққа сай келмеді, өйткені жақын арада әскери қақтығыстар басталды.
After the Partitions of the Polish–Lithuanian Commonwealth in 1795, the Grand Duchy of Lithuania was annexed by the Russian Empire. The Lithuanian National Revival emerged during the 19th century and the movement to establish an independent nation state intensified during the early 20th century. During World War I, Lithuanian territory was occupied by Germany from 1915 until the war ended in November 1918. On February 16, 1918, the Council of Lithuania declared the re establishment of independence from all previous legal bonds with other states. The declaration asserted the right to self determination, meaning the creation of a state within ethnic Lithuanian territories. The publication of the Act of Independence was initially suppressed by the German occupation forces. However, on March 23, 1918, the Germans acknowledged the declaration; their plans had shifted to the establishment of a network of satellite countries (Mitteleuropa). However, Germany did not allow the council to establish a Lithuanian military force, police force, or civic institutions. On November 11, 1918 Germany signed an armistice on the Western Front and officially lost the war and control over Lithuania. The first national government, led by Augustinas Voldemaras, was formed. Voldemaras issued a declaration that Lithuania did not need a military force, as it was not planning to engage in warfare, and that only a small militia was needed. This view was unrealistic, since military conflicts soon erupted.
Әскердің құрылуы
Әскер құру туралы алғашқы заң актісі 1918 жылғы 23 қарашада қабылданды. Оның дамуы мен ұйымдастырылуы қаржыландырудың, қару-жарақ, оқ-дәрі және тәжірибелі әскери қолбасшылардың жетіспеушілігіне байланысты баяу жүрді. 20 желтоқсанда Антанас Сметона мен Вольдемарас Германияға көмек сұрауға барды. Бұл көмек 1918 жылдың соңында Германия Литва үкіметіне жүз миллион марка көлемінде өтемақы төлеген кезде келді; жаңа литва армиясының ұйымдастырылуы кезең-кезеңмен шығып жатқан неміс армиясының басшылығымен жүргізілді. Алайда, екі лидердің кетуі ел ішінде қиын жағдай тудырды. Литва Кеңесі Вольдемарас кабинетін отставкаға жіберді; Миколас Слежевичюс Литваның премьер-министрі болды және 1918 жылғы 26 желтоқсанда жаңа кабинет құрды. Мемлекетке төнген қауіпті сезіне отырып, ол бірнеше күннен кейін жарлық шығарды. Жарлық литвалық ер адамдарға жолталған, оларды елді қорғау үшін еріктілер қатарына қосылуға шақырды. Әскери қызметке келіскен литвалық еріктілерге тегін жер берілуі уәде етілді. Германия Литваның тәуелсіздігін қолдау бойынша келісімдерін орындау мақсатында, Литва аумағында қалған бөлімшелерден еріктілер жасағын құруға тырысты, бірақ бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды. Германияға еріктілерді іздеу үшін адамдар жіберілді. Жылдамдатылып еріктілер жасағы құрылды, оларға күніне 5 марка, ал айына 30 марка төленді. Бірінші жасақтар 1919 жылдың қаңтар айында Литваға келе бастады, бірақ олардың кейбіреулері нашар жағдайда болғандықтан кері қайтарылды. Қаңтардың соңына қарай 400 ерікті Алютус, Йонава, Кедайняй және Каунас қалаларында орналасты. Олар 46-шы саксониялық дивизияның негізін құрады, ол наурыз айында Оңтүстік Литва саксониялық ерікті бригадасы болып қайта аталды. Бригада 18-ші, 19-шы және 20-шы полктерден тұрды. Соңғы неміс әскерлері 1919 жылдың шілдесінде Литвадан шықты. Белорустар мен литвалық еврейлер де литва армиясының еріктілері ретінде қатысты. Литва аумақтарын қорғау үшін ерікті күштерді жинауға сәттіліктер жеткеннен кейін, 1919 жылдың 5 наурызында литва қарулы күштерін кеңейту мақсатында жұмылдыру басталды. Бұл шақыру 1897-1899 жылдары туған ер адамдарға қатысты. 1919 жылдың жазының соңында литва армиясының саны шамамен 8000 адамды құрады. Келесі шайқастарда 1700 литвалық ерікті қаза тапты, 2600-нан астам адам жарақат алды, ал 800-і хабарсыз жоғалып кетті. Тарихшы Альфонсас Эидинтас қаза болғандардың жалпы саны 1444 екенін көрсетеді.
The first legislative act creating an army was passed on November 23, 1918. Its development and organization moved slowly due to lack of funding, arms, ammunition, and experienced military commanders. On December 20 Antanas Smetona and Voldemaras went to Germany to request assistance. This arrived at the end of 1918, when Germany paid the Lithuanian government one hundred million marks in reparations; the organization of the new Lithuanian army proceeded under the auspices of the German army, which was withdrawing in stages. However, the departure of both leaders created a difficult domestic situation. The Council of Lithuania released Voldemaras' cabinet; Mykolas Sleževičius became Prime Minister of Lithuania and formed a Cabinet on December 26, 1918. Perceiving an imminent threat to the state, he issued a proclamation several days later. Directed at Lithuanian men, the proclamation invited volunteers to join a force to defend the country. Lithuanian volunteers who agreed to join the military force were promised free land. Fulfilling its Armistice obligation to support Lithuanian independence, Germany initially tried to organize a volunteer force from units remaining in Lithuanian territory, but those attempts failed. Crimps were sent to Germany to recruit volunteers. A division of volunteers was soon formed, who were paid 5 marks per day plus 30 marks per month. The first units began arriving in Lithuania during January 1919, although some of them were sent away because they were in poor condition. By the end of January, 400 volunteers were stationed in Alytus, Jonava, Kėdainiai, and Kaunas. They formed the basis for the 46th Saxonian division, renamed in March to the Southern Lithuanian Saxonian Volunteer Brigade. The brigade consisted of the 18th, 19th, and 20th regiments. The last of these German troops would leave Lithuania during July 1919. Belarusians and Lithuanian Jews also participated as volunteers of the Lithuanian Army. After successful attempts at mustering a voluntary force to defend Lithuanian territories, mobilization was begun on March 5, 1919, to expand the Lithuanian armed forces. It applied to men born between 1897 and 1899. At the end of summer 1919, the Lithuanian army numbered about 8,000 men. During the battles that followed, 1,700 Lithuanian volunteers died, more than 2,600 were injured, and 800 were missing in action. Historian Alfonsas Eidintas cites the total deaths as 1,444.
Большевиктерге қарсы соғыс
Германияда төңкеріс болғанда, неміс үкіметі 1918 жылғы 5 қарашада Литваның Совет Ресейінен тәуелсіздігін мойындаған Брест-Литовск шартынан қолдауын кері алды. Ал 13 қарашада Совет Ресейі үкіметі бұл шарттан бас тартты.
As revolution broke out in Germany, the German government withdrew support for the Treaty of Brest Litovsk, which had ceded Lithuania independence from Soviet Russia on November 5, 1918. Meanwhile, the Soviet Russian government renounced the treaty on November 13.
Бермонтиандарға қарсы соғыс
Бермонтиандар, өздерінің басшысы Павел Бермондт Аваловтың атымен аталып, ресми түрде Батыс Ресей еріктілер армиясы деп танылған, аралас орыс-герман әскері болды. Армия құрамына Ресей азамат соғысында большевиктерге қарсы күресуге уәде берген соң Германия империясы босатып жіберген ресейлік әскери тұтқындар мен Германия соғысты жоғалтқаннан кейін Латвия және Литвада орналасқан Фрейкорп мүшелері кірді. Бастапқыда Бермонтиандар көбінесе Латвияда әрекет етті, бірақ 1919 жылдың шілдесінде олар Литва-Латвия шекарасын кесіп өтіп, Куршенай қаласын жаулап алды. Ол кезде литвалықтар большевиктермен шайқасып жатқандықтан, тек дипломатиялық наразылық білдіре алды. Кейінгі қақтығыстар Антанта өкілі, француз генералы Анри Ниссельдің араласуымен тоқтатылды, ол неміс әскерлерінің шығарылуын бақылады. Литва әскері, Бермонтиан әскерлерінің тонауын болдырмау және олардың толық эвакуациясын қамтамасыз ету үшін, шегініп бара жатқан олардың соңынан ерді. 15 желтоқсанға дейін Бермонтиандар Литвадан толығымен шығарылды.
The Bermontians, named for their leader Pavel Bermondt Avalov and formally known as the West Russian Volunteer Army, were a mixed German Russian army. The army included Russian prisoners of war, released by the German Empire after promising to fight against the Bolsheviks in the Russian Civil War, and members of the Freikorps, stationed in Latvia and Lithuania after Germany lost the war. At first the Bermontians operated mostly in Latvia, but in July 1919, they crossed the Lithuanian–Latvian border and took the town of Kuršėnai. At that time the Lithuanians were engaged in battles with the Bolsheviks and could only issue diplomatic protests. Later clashes were stopped by the intervention of an Entente representative, the French General Henri Niessel, who oversaw the withdrawal of German troops. The Lithuanian military followed the retreating Bermontian soldiers to prevent them from further looting and to ensure their complete evacuation. By December 15, the Bermontians were completely removed from Lithuania.
Польшаға қарсы соғыс
Литва және Польша әскерлері 1919 жылдың көктемінде қанағаттаспады.
Lithuanian and Polish forces had already clashed in spring 1919.
1920 жылдың жазы
1920 жылғы маусымда Кеңес Ресейінің әскері Вильнюсті басып алды. Варшава шайқасында жеңілгеннен кейін көп ұзамай, шегініп келе жатқан Қызыл Армия 12 шілдеде қол қойылған бейбіт келісім шартының талаптарына сәйкес қаланы Литваға тапсырды. Польша мен Литва арасындағы қарулы қақтығыстың алдын алу мақсатында келіссөздер басталды. 7 қазанда Сувалки келісіміне қол қойылды. Бірақ, 8 қазанда келісім ресми күшіне енгенге дейін, генерал Люциан Желиговский басқаратын ерікті 1-ші литва-белорус дивизиясы көтеріліс ұйымдастырды. Литва әскерінің кең фронтқа таралуы және поляк күштерінің сандық артықшылығының есебінен Вильнюс аймағы тез басып алынды. Жеңіске жеткеннен кейін, қараша айында Литва жасаған қарсы шабуыл, Ширвинтос және Гиедрайчай жерлерінде сәттілікке ұласқан болатын, Ұлттар Лигасының әскери комиссиясымен тоқтатылды. Поляк әскерінің Вильнюсті халықаралық келісімдерге қайшы келіп басып алуына байланысты Каунас Литваның уақытша астанасы болды. Вильнюс дауы 1939 жылғы қазан айында ғана шешілді, сол кезде Литва әскерлеріне Литваның де-юре астанасына кіруге рұқсат берілді. Бұл Литваның КСРО-Литва өзара көмектесу шартына қол қоюымен байланысты болды, ол Литваға КСРО-ның шекарасында жиналған үлкен әскерлерінің қысымымен мәжбүрлеп жасалды.
In June 1920 the Soviet Russian army had taken Vilnius. Shortly after their defeat in the Battle of Warsaw, the withdrawing Red Army handed the city over to Lithuania under the terms of the peace treaty signed on July 12. Negotiations were started in an attempt to avoid an armed conflict between Poland and Lithuania. On October 7, the Suwałki Agreement was signed. However, on October 8, before the agreement was to formally take effect, the volunteer 1st Lithuanian Belarusian Division under the command of general Lucjan Żeligowski staged a mutiny. The Vilnius region was quickly seized due to the Lithuanian troops being dispersed on a wide frontline and the Polish forces overwhelming Lithuanian units by their larger numbers. After gathering enough troops, the subsequent Lithuanian counteroffensive attempt in November that had already yielded success at Širvintos and Giedraičiai was stopped by Military Commission of League of Nations. Kaunas became the temporary capital of Lithuania due to the Polish forces seizing Vilnius in contravention to international agreements. The dispute over Vilnius was only resolved in October 1939 when Lithuanian troops were allowed to re enter Lithuania's de jure capital as part of the Soviet–Lithuanian Mutual Assistance Treaty, into which Lithuania was effectively forced due to the overwhelming Soviet forces massed on its border.
Желиговскийдің көтерілісі
Польша мемлекетінің басшысы Йозеф Пилсудский ұйымдастырған көтеріліс 1920 жылғы 8 қазанда генерал Люкян Желиговский басқаратын 1-ші литва-беларусь дивизиясы арқылы іске асырылды. Польша армиясының құрамындағы, негізінен поляктардан, сондай-ақ литвалықтар мен беларустардан тұратын 1-ші литва-беларусь дивизиясы 1920 жылғы 9 қазанда Вильнюсті бақылауға алды, бұл Литваның ресми астанасы мен оны қоршаған Вильнюс аймағының Литвадан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін бөлінуіне әкеп соқты. Тарихнамада бұл әскери әрекет поляк-литва соғысының жалғасы ретінде қарастырылады.
A staged mutiny arranged by the Polish Chief of State Józef Piłsudski was carried out by 1st Lithuanian–Belarusian Division under command of general Lucjan Żeligowski on October 8, 1920. The 1st Lithuanian–Belarusian Division, part of the Polish Army, consisted mostly of Poles but also some Lithuanians and Belarusians, took control of Vilnius on October 9, 1920, which led to the separation of the official Lithuanian capital and the surrounding Vilnius region from Lithuania until World War II. This military action is considered as a continuation of the Polish Lithuanian war in historiography.
Желиговскидің қазандағы шабуыл
1920 жылдың қазан айында генерал Люкян Желиговский Вильнюсті басып алған бүлігінен кейін литва әскеріне қарсы әскери шабуыл бастады. Литвалықтар санда аз болғанына қарамастан, 18 қазанда қарсы шабуылға тырысты, бірақ тәжірибелі поляк әскері оларды Рыкантай маңында сәтті кері қайтарды. Ерекше оқиға – поляктардың Юоделайға жасаған шабуылы, онда 13-ші Вильно улан полкі литва генералы Стасис Настопканы тұтқынға алып, жақын жердегі литва әскерін шегінуге мәжбүр етті.
In October 1920, General Lucjan Żeligowski led a military offensive against the Lithuanian army following his mutiny that captured Vilnius. The Lithuanians, despite being outnumbered, attempted a counter offensive on October 18, but the experienced Polish forces successfully repelled them near Rykantai. A notable event was the Polish raid on Juodeliai, where the 13th Wilno Uhlan Regiment captured the Lithuanian General Stasys Nastopka and caused the Lithuanian army nearby to retreat.