Ногай Ордасы: 15-17 ғасырлардағы қазақ даласындағы моңғол-түрік конфедерациясы. Тарихы, құрамы, Едіге бастаған билеушілер мен Кіші Ноғай Ордасы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1440-1634 жылдардағы Понтий-Каспий даласындағы конфедерация
1440s–1634 confederation in the Pontic–Caspian steppe
Ноғай Ордасы – Ноғайлар құрған конфедерация, ол шамамен 1500 жылдан бастап Понтий-Каспий даласын мекендеген, бірақ 17 ғасырда калмыктар батысқа, ал орыстар оңтүстікке ығыстырғанға дейін сақталған. Манғұттар деп аталатын моңғол тайпасы Ноғай Ордасының негізін құрады. 13 ғасырда Алтын Орданың басшысы, Шыңғысханның Жоши арқылы тікелей ұрпағы Ноғай хан, көптеген түркі тайпалары қосылған маңғыт әскерін құрды. Бір ғасырдан кейін ноғайларға маңғыт әкелінінен және жошид аналық желісінен тараған Эдиге басшылық етті, ол Ноғай әулетін құрды. 1557 жылы Ноғай Нұр әл-Дин Қази Мирза Исмаил Бегпен келіспей, Солтүстік Кавказ даласында Кіші Ноғай Ордасын құрды. Каспийдің солтүстігіндегі ноғайлар одан әрі Ұлы Ноғай Ордасы деп аталды. 17 ғасырдың басында Орда калмықтардың шабуылынан әлсіреп, ыдырады. Қара теңіздің солтүстігіндегі ноғайлар Ноғай бейге емес, Крым хандығына бағынды. Олар келесі топтарға бөлінді: Буджак (Дунайдан Днестрге дейін), Едисан (Днестрден Бугқа дейін), Жамбойлық (Бугтан Қырымға дейін), Едіккүл (Қырымның солтүстігінде) және Кубань. Атап айтқанда, Едисандықтар түрлі аймақтарда жеке топ ретінде еске алынады.
The Nogai Horde was a confederation founded by the Nogais that occupied the Pontic–Caspian steppe from about 1500 until they were pushed west by the Kalmyks and south by the Russians in the 17th century. The Mongol tribe called the Manghuds constituted a core of the Nogai Horde. In the 13th century, the leader of the Golden Horde, Nogai Khan, a direct descendant of Genghis Khan through Jochi, formed an army of the Manghits joined by numerous Turkic tribes. A century later the Nogays were led by Edigu, a commander of Manghit paternal origin and Jochid maternal origin, who founded the Nogai dynasty. In 1557, Nogai Nur al Din Qazi Mirza quarreled with Ismael Beg and founded the Lesser Nogai Horde on the steppe of the North Caucasus. The Nogais north of the Caspian were thereafter called the Great Nogai Horde. In the early 17th century, the Horde broke down further under the onslaught of the Kalmyks. The Nogais north of the Black Sea were nominally subject to the Crimean Khanate rather than the Nogai Bey. They were divided into the following groups: Budjak (from the Danube to the Dniester), Yedisan (from the Dniester to the Bug), Jamboyluk (Bug to Crimea), Yedickul (north of Crimea) and Kuban. In particular, the Yedisans are mentioned as a distinct group, and in various locations.
Қоғам
Ноғайлардың екі тобы болды: Каспий теңізінің солтүстігінде өздерінің бейі (басшысы) билік еткен, ал Қара теңіздің солтүстігінде Крым ханына шартты түрде бағынышты болғандар. Бірінші топты шамамен 1632 жылы қалмақтар таратты. Екіншісі Қырым хандығының тағдырымен бірге болды. Ноғай тілі – қыпшақ түркі тілдерінің бірі, көршілес қазақтар, башқұрттар, қырым және волга татарларының тілдерімен бір топқа жатады. Олар мұсылман дінін ұстанған, бірақ діни институттары нашар дамыған. Ноғайлар көшпелі малшылар болып, қой, жылқы және түйе өсірген. Сыртқы тауарларды сауда (көбінесе жылқы мен құлдар), шабуылдар мен алым-салық арқылы алған. Яик өзені бойында бағынышты шаруалар да болған. Ноғайлардың табысының басты көзі – құл сату болды, оларды Қырым мен Бұхараға сатқан. Аң аулау, балық аулау, керуендерден салық алу және маусымдық егіс жұмыстарына көшу де маңызды рөл атқарды, бірақ бұл туралы мәліметтер жеткіліксіз. Негізгі әлеуметтік бірлік – жартылай тәуелсіз улус немесе топ. Аристократтарды мирза деп атаған. Ноғайлардың билеушісі – бей. Олардың қысқы лагері және сауда орталығы Яик өзенінің төменгі ағысындағы Сарайчик қаласында орналасқан. 1537 жылдан бастап екінші дәрежедегі тұлға – Нұр әл-Дин болды, ол әдетте бейдің ұлы немесе кіші інісі және мұрагері саналған. Нұр әл-Дин Волганың оң жағалауын басқарды. 1560 жылдардан бастап тағы бір Нұр әл-Дин пайда болды, ол соғыс басшысы рөлін атқарды. Үшінші дәрежеде Кеикуват тұрды, ол Эмбаны басқарды. Саяси құрылым тұрақсыз болды және жеке беделге байланысты болды, себебі көшпелі ноғайлар ұнамайтын басшыдан оңай кетіп қала беретін. Елшілер мен саудагерлерді ұрып-соғу және тонау жиі кездесетін. Көптеген халықтарда жеңіл-жеңіл қаралатын жылқы ұрлау, далалық өмірдің маңызды бөлігі болды. Бейлер мен мирзалар жиі сыртқы билікке вассал болып жариялаған, бірақ мұндай жариялаулар мағынасыз болды.
There were two groups of Nogais: those north of the Caspian Sea under their own Bey (leader), and those north of the Black Sea nominally subject to the Crimean Khan. The first group was broken up circa 1632 by the Kalmyks. The second shared the fate of the Khanate of Crimea. The Nogai language was a form of Kypchak Turkic, the same language group as that of the neighboring Kazakhs, Bashkirs and Crimean and Volga Tatars. Their religion was Muslim, but religious institutions were weakly developed. They were pastoral nomads grazing sheep, horses, and camels. Outside goods were obtained by trade (mostly horses and slaves), raiding, and tribute. There were some subject peasants along the Yaik river. One of the main sources of income for the Nogais was raiding for slaves, who were sold in Crimea and Bukhara. Hunting, fishing, caravan taxation, and seasonal agricultural migration also played a role, although this is poorly documented. The basic social unit was the semi autonomous ulus or band. Aristocrats were called mirza. The ruler of the Nogais was the Bey. The capital or winter camp was at Saraychik, a caravan town on the lower Yaik. From 1537 the second in rank was the Nur al Din, usually the Bey's son or younger brother and expected successor. The Nur al Din held the right bank along the Volga. From the 1560s there was a second Nur al Din, a sort of a war chief. Third in rank was the Keikuvat, who held the Emba. Political organization was fluid and much depended on personal prestige since as nomads, the Nogai subjects could simply move away from a leader who was disliked. Ambassadors and merchants were regularly beaten and robbed. Stealing horses, looked down upon in many cultures, was an important part of social and economic life on the steppe. Beys and Mirza's would often declare themselves vassals of some outside power, but such declarations had little meaning.
Құлдық және шабуылдар
Ноғай Ордасы Қырым хандығымен бірге Ресей, Украина, Молдова, Румыния және Польшадағы елді мекендерге шабуыл жасады. Құлдар Оңтүстік Ресей, Польша, Литва, Молдавия, Валахия және Шеркесияда татар атты әскерлерімен "даладан жинау" деп аталатын сауда арқылы ұсталып алынды. Тек Подолияда ғана 1578 және 1583 жылдар аралығында барлық ауылдардың үштен бірі қиратылды немесе тасталып кетті. Кейбір зерттеушілердің есебуынша, Қырым хандығы тұсында 3 миллионнан астам адам тұтқынға алынып, құлдыққа салынды.
The Nogai Horde along with the Crimean Khanate raided settlements in Russia, Ukraine, Moldova, Romania, and Poland. The slaves were captured in southern Russia, Poland Lithuania, Moldavia, Wallachia, and Circassia by Tatar horsemen in a trade known as the "harvesting of the steppe". In Podolia alone, about one third of all the villages were destroyed or abandoned between 1578 and 1583. Some researchers estimate that altogether more than 3 million people were captured and enslaved during the time of the Crimean Khanate.