Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
ботаникалық туыс Өсімдіктер туысы
the botanical genus
Genus of plants
Carissa – Африка, Австралия және Азияның тропикалық және субтропикалық аймақтарында өсетін бұталар немесе кішкентай ағаштардың туысы. Бұрын шамамен 100 түр тізімделген, бірақ олардың көпшілігі синонимдер мәртебесіне төмендетілді немесе Acokanthera сияқты басқа туыстарға жатқызылды.
Carissa is a genus of shrubs or small trees native to tropical and subtropical regions of Africa, Australia and Asia. Until recently about 100 species were listed, but most of them have been relegated to the status of synonyms or assigned to other genera, such as Acokanthera.
Сипаттама
Кариссаның әртүрлі түрлері бұталар немесе ағаштар ретінде өседі, олардың биіктігі 2-10 метрге жетеді. Олардың тегіс, өткір тікендері көбінесе қауіпті болады; бұл морфологиялық тұрғыдан өзгерген бұтақтар болып табылатын нағыз ботаникалық тікендер. Тікендер Carissa spinarum сияқты қарапайым, Carissa bispinosa сияқты екіге бөлінген немесе Carissa macrocarpa сияқты тармақталған болуы мүмкін. Жапырақтары бай, жылтыр, балауызды жасыл, тегіс, қарапайым, бүтін және эллипстік немесе ланцет пішіндес немесе сопақша. Олардың ұзындығы 2–8 см, түрлеріне байланысты, көбінесе қалың және былғары тәрізді болады. Қолайлы климатта кейбір түрлер жыл бойы гүлдейді. Гүлдері сабақсыз немесе қысқа сабақты, диаметрі 1–5 см, бес бөлікті ақ немесе қызғылт түсті гүлшолпаны бар. Олар жалғыз немесе шатырша немесе қызылша тәрізді топтамаларда орналасуы мүмкін. Кейбір түрлерінің гүлдері Гардения хош иісіне ұқсас иіс шығарады, бұл оларды бағбанда өсімдік ретінде танымал етеді. Жемісі – регби допшасына ұқсас, сопақша пішінді, алхоры тәрізді жидек. Түсі түрлеріне қарай өзгереді. Кейбір түрлері піскенде қызыл, ал басқалары жылтыр қоңыр-қара түске айналады. Олардың ұзындығы 1,5–6 см, әдетте 1–4 жалпақ қоңыр тұқымды, бірақ кейбір түрлерінде 16-ға дейін болады.
Different species of Carissa grow as shrubs or trees, attaining respective heights of 2 to 10 m tall. They bear smooth, sharp thorns that often are formidable; they are true botanical thorns, being modified branches, morphologically speaking. The thorns may be simple, as in Carissa spinarum, dichotomously forked as in Carissa bispinosa, or dichotomously branched as in Carissa macrocarpa. The leaves are a rich, glossy, waxy green, smooth, simple, entire and elliptic to ovate or nearly lanceolate. They are 2–8 cm long, partly depending on the species, and generally are thick and leathery. In suitable climates some species flower through most of the year. The flowers are nearly sessile, 1–5 cm diameter, with a five lobed white or pink tinged corolla. They may be solitary or borne in clusters in an umbel or corymb. The flowers of some species some have a fragrance reminiscent of Gardenia, which adds to their popularity as garden plants. The fruit is a plum like berry in the shape of a prolate spheroid, like that of a rugby ball. In colour they vary according to species. In some species they are red when ripe, whereas others turn a glossy purple black. Typically they are 1.5–6 cm in length, and usually contain 1 4 flat brown seeds, but up to 16 in some species.
Жемістер
Карисаның жемісі – сопақша келген, ішінде көптеген ұсақ тұқымдары бар жидек. Жасыл жемісі улы, кейде өте қауіпті, бүкіл өсімдік сияқты; бірақ піскен жемістерін жеуге болады (әлдеқайда қышқыл болғанымен), кейбір түрлерінің дәмі жемісті, құлпынай немесе алмаға ұқсас. Бір жемісте шамамен 52 мг калий, 7 мг С витамині, 2,2 мг кальций, 3,2 мг магний және 1,4 мг фосфор болады. Табиғи өсетін жерлерінде C. macrocarpa-ның піскен жемістерін жергілікті халықтар қатты жақсы көреді, оларды шикі жейді немесе желе, тәттілер, қант-конфет жасауға пайдаланады. Көптеген түрлі құстар мен сүтқоректілер, сондай-ақ кейбір шөппен қоректенетін жорғалаушылар жарқырап тұрған қызыл Карисса жемістеріне тартылып, оларды жеп, тұқымдарын таратуға көмектеседі. Carissa carandas бірнеше Азия елдерінде жемісі үшін өсіріледі, ол түрлі тағамдарда, тәттілерде және халық медицинасында қолданылады (мақалаға қараңыз).
The fruit of the carissa is an oblong berry which contains numerous small seeds. The green fruit is poisonous, sometimes dangerously so, as is the entire plant; however, the ripe fruits are edible (though possibly tart), with some species having fruity flavors and overtones of strawberry or apple. One single fruit contains around 52 mg of potassium, 7 mg vitamin C, 2.2 mg calcium, 3.2 mg magnesium and 1.4 mg phosphorus. In its native range, the ripened fruits of C. macrocarpa are especially relished by local peoples, eaten raw or used to make jelly, sweets or candies. Numerous species of birds and mammals, and some herbivorous reptiles, are drawn to the vivid red Carissa fruits, consuming them and distributing the seed. Carissa carandas is cultivated in several Asiatic countries for its fruit, which is variously used in cooking, confectionaries and in folk medicine (see article).
Бау-бақша шаруашылығы
Карисса түрлері көбінесе бағбанда жақсы өседі және топиария жасауға, сондай-ақ мықты, тығыз, әдемі, тікенді, гүлдейтін қоршаулар құруға пайдалы. Кейбір жайыла өсетін түрлері жер жамылғысы ретінде қолданылады. Карисса түрлерін тұқымдардан немесе кесінділерден өсіруге болады және олар жеңіл қырауды көтереді.
Carissa species generally respond well to gardening and are valued in topiary and in forming strong, dense, decorative, thorny, flowering hedges. Some sprawling varieties are useful as ground covers. Carissa species are grown from seed or cuttings and tolerate slight frost.