Кіріспе

Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің тұрақты мемлекеттік хатшысы (1938-1946)

Өмірбаян және білім

Кадоган әулетті әрі бай аристократ отбасында Джордж Кадоганның жетінші ұлы және ең кіші баласы ретінде тәрбиеленді. Оның анасы – Уильям Крэвеннің, 2-ші Крэвен графының қызы, леди Беатрикс Джейн Крэвен. Ол Генри Кадоган, Челси виконты, Джеральд Кадоган, 6-шы Кадоган графы, Уильям Кадоган және сэр Эдвард Кадоганның бауыры болды. Ол Итон және Оксфордтың Баллиол колледжінде білім алып, онда тарих пәнін оқыды.

Сыртқы істер қызметінің алғашқы жылдары

Кадоган 1908 жылдан 1950 жылға дейін Дипломатиялық қызметте көрнекті мансапқа ие болды. Оның алғашқы орны Константинополь болды, онда ол «дипломатия өнерін үйреніп, Канцелярия басшысына бірқатар тапқыр әзілдер жасау үшін екі керемет жыл өткізді». Кадоганның екінші орны Венада болды, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Лондондағы Сыртқы істер министрлігінде қызмет етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ол Версаль бейбіт келісімінде қызмет етті. 1923 жылы ол Сыртқы істер министрлігінің Ұлттар лигасы бөлімінің басшысы болды және Лиганың болашағына үмітпен қарады. Женевадағы қарусыздану конференциясының сәтті аяқталуына ол осышалық сенімді болмады және бірлескен қарусыздану үшін қажетті сенімнің болмауына қатты наразы болды. Осы жұмысты атқара жүріп, ол әріптесі және жоғары лауазымдағы адамы Энтони Иденді бағалады. Кадоган оны жақсы мінезді деп тапты және 1933 жылы әйеліне жазған хатында: «Оның дұрыс пен бұрысты жақсы білетініне сенемін, егер ол бір нәрсені дұрыс деп ойласа, соған толыққанды беріледі, ал егер бір нәрсені бұрыс деп ойласа, он миллион жабайы тайпа оны оған мәжбүрлей алмайды», - деп жазды. Иден де Кадоганға риза болды, оның «ризасыз міндетін ерекше зиялылық, сезімталдық және шыдамдылықпен атқарғанын» айтты. Отбасы 1934 жылы Пекиннен Жапониямен туған қиындықтарға байланысты ұлттық үкімет эвакуациялағаннан кейін келді. Ол Чан Кайшимен кездесіп, Ұлыбританияның қолдауын беруге көндіруге тырысты. Қытайда нақты үкімет болмағанмен, Кадоган барынша тырысты, бірақ Сыртқы істер министрлігінен қолдау алмады. 1935 жылы Қытай Республикасына берілетін несиені ұзарту туралы ұсынысы тағы да қабылданбағаннан кейін, ол: «Қытайда қалуға ниетті екендерін айтқандарына қарамастан, олар ештеңе жасамайды. Ал 'қалу' оларға ақша, күш-жігер немесе тәуекел түрінде шығын әкеледі. Қытайлар бізден жалықты. Мен оларды жігерлендіре алмасам, олармен 'байланыста' болудың қажеті жоқ», - деп жазды. 1936 жылы Кадоган жаңа тағайындалған Мемлекеттік хатшы Энтони Иденнен орынбасар хатшы лауазымын ұсынатын өтініш алды. Ол Қытайдан кенеттен кетіп қалғанына өкінді, бірақ ұсынысты қабылдап, Лондонға оралды. Ол кеткеннен кейін жағдай нашарлаған. Фашистік Италия Абиссинияға шабуыл жасады, ал нацистік Германия Рейн аймағын қайта басып алды. Жағдайды бағалай отырып, Кадоган Версаль келісімінің кекшіл ережелерін қайта қарауды ұсынды, «ол шын мәнінде қару тоқтату шартынан гөрі артық емес еді». Алайда бұл ұсынысты сэр Роберт Ванситтарт пен Иден де қабылдамады. Келісімді өзгерту Германияның амбицияларын арттырады деп саналды. Кадоган келіспеді және күнделігіне: «Меніңше, оның наразылығын көкірегіне тығып ұстауға рұқсат берілгенше, оның талаптары қарулануымен артады», - деп жазды. Ол Германияның наразылықтарын жазбаға түсіру үшін Германиямен келіссөздер жүргізуге тырысты және Германияның Орталық Еуропаға үстемдік ету мүмкіндігі туралы әріптестері оны алаңдатпады. Кадоган Сыртқы істер министрлігінде стратегиялық бағыттың жоқтығына шыдамсыздықпен қарады. Ол: «Біздің 'саясатымыз' сәтті болды деп айтуға болмайды. Бізде ешқандай саясат жоқ, тек не болатынын күтіп отырамыз», - деп шағымданады. Кадоган сонымен қатар Черчилльді Ньюфаундлендтің Плацентия шығанағындағы Атлантика конференциясына Уэльс принці кемесімен бірге алып барды, ол президент Франклин Д. Рузвельт дайындығына көмектесу үшін репетицияларда Рузвельт рөлін ойнады. Ялта конференциясына дайындық барысында Кадоган Станислав Миколажик басшылығындағы «Лондондық поляктарды» Шығыс аумақтарын Кеңес Одағына беру идеясына көндіруге көп күш жұмсады. 22000 поляк офицері мен зиялылары Кеңес Қызыл Армиясының Катынь қырғынында атып өлтірілгеннен кейін, Кадоган 1943 жылғы 18 маусымда күнделігіне: «Катыньға дейін көп жыл бұрын Кеңес үкіметі өз азаматтарын он мыңдап өлтіруді қалыпты жағдайға айналдырған, егер біз 1941 жылы олардың құшағына тастай алсақ, Катынь біздің жағдайымызды одан да қиын ете ме деп білмеймін. Ресейліктердің қаны поляктардың қаны сияқты көкке дауыстап айқайлайды. Бірақ бұл өте жаман. Польшалықтар ресейліктермен қалай тату өмір сүре алады және біз ресейліктермен неміс 'соғыс қылмыскерлерін' өлтіру туралы қалай сөйлесе аламыз, егер біз бұған жол берсек?» - деп жазды. Ол сондай-ақ Югославия мен Грекиядағы уақытша үкіметтердің құрамы туралы талқылауларға қатысты. Кадоган 1945 жылы Ялта конференциясына британдық делегацияны сүйемелдеді. Оның жарияланған күнделіктерінің редакторы Дэвид Дилкс: «Ол Ялтаны Мюнхенге қарағандай қарады. Екі келісім де өзінен қорғана алмайтын үлкен және жаратылыстану көршілерінің құқықтарына зиян келтірді, екеуі де әскери және географиялық фактілерді көрсетті, екеуі де мақтан тұтуға немесе қатты өкінуге лайық емес еді, өйткені сол кезде Ұлыбританияның басқаша істеуге шамасы болмады, екеуі де қол қойылғаннан кейін қарағанда жақсы көрінді», - деп жазды. Кадоган 1944 жылғы қаңтарда күнделігіне: «Олар [кеңестік дипломаттар] мен көрген ең жаман, қызыққан еврейлер», - деп жазды. Сонымен бірге, ол Ялта конференциясын салыстырмалы түрде сәтті деп қорғады, «Біз Польша бойынша келісімге келдік, ол кейбір уақытқа дауды басуға және поляктар үшін белгілі бір тәуелсіздікті қамтамасыз етуге көмектеседі», - деп жазды.

Біріккен Ұлттар Ұйымы

Соғыс аяқталғаннан кейін Кадоган Вашингтон елшілігіне тағайындалуға үміттенеді, бірақ бұл қызмет басқа қабілетті дипломат, Арчибальд Кларк Керрге берілді. Оның орнына, Клемент Атли оның Ұлттар Лигасындағы тәжірибесі мен Дамбартон Окс конференциясындағы маңызды рөліне байланысты Кадоганды Біріккен Ұлттар Ұйымындағы Ұлыбританияның тұрақты өкілі етіп тағайындады. Ол 1946 жылдан 1950 жылға дейін осы қызметте болды. Дэвид Дилкс атап көрсеткендей, БҰҰ-дағы қызмет кезеңінде "британдық дипломатия тым көп міндеттемелер мен экономикалық тұрақсыздыққа толы қиын жағдайда жүргізілуге тиіс болды". Кадоган кеңестік әріптестерінің басқа делегациялармен қарым-қатынасқа түсуге немесе пікір алмасуға тыйым салынған қаталдығына наразылық білдірді. Бір күні ол өзін-өзі сұрады: "Он адам қалай бір қуыршақпен пікірлесе алады?". Ол суық соғыстың басындағы кеңестік әрекеттер мен Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі немістердің әрекеттері арасында көптеген ортақ белгілерді байқады. Ол Уинстон Черчилльге былай деді: "Ең қызықтысы – егер олар өте ашық болса, барлық нәрсе жамандық жасаушыға қалай көмектеседі. Кез келген адал үкімет бейбіт уақытта екі қолы байланған күйде күреседі. Ресейліктердің керемет ашықтығы – біз оған таң қалғанмен, одан үлгі алмаймыз. Бұл оларға үлкен артықшылық береді". Кадоган ешқашан көпшілікке танымал болмаса да, дипломатиялық ортада жоғары беделге ие болды. Ол өзінің қабілетімен, мінезімен және тәжірибесімен кеңінен құрметтелді. Ол және оның әйелі Лонг-Айлендтегі Хилландейл үйінде көптеген достарды қабылдап, әртүрлі адамдармен жақын қарым-қатынас орнатты.

Кейінгі өмірі

1952 жылы Уинстон Черчилль, өткен жылы қайтадан қызметке оралған, Кадоганды BBC Басқарушылар кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Кадоган өзінің тиісті біліктілігі жоқ екеніне алаңдағанда, Черчилль: "Ешқандай біліктілік қажет емес. Тек әділ болуыңыз керек" деді. Кадоган: "Және салмақты болу керек, болжамдап айтар болсам" деп қосты. Черчилль бас издеді. Тағайындалғаннан кейін ол ешқашан BBC телеарнасының бір бағдарламасын да көрмегенін, ал американдық теледидардан көргенін ұнатпағанын мойындады. Ол 1957 жылға дейін қызмет етті. Өмірінің соңғы он жылында Кадоган өз міндеттемелерінен біртіндеп бас тартып, өнерге деген жаңа қызығушылығына көбірек уақыт арнады. Оның күнделіктері 1971 жылы Касселл баспасында "Александр Кадоганның күнделіктері, 1938-1945" деген атпен, Дэвид Дилкс өңдеуімен жарық көрді.

Құрметтер

Кадоган 1939 жылы Сент-Михаил және Сент-Джордж орденінің Ұлы крестімен марапатталды, 1941 жылы Бат орденінің командирі, 1946 жылы Тайлық кеңеске қабылданды және 1951 жылы Еңбегі үшін орденіне тағайындалды.

Отбасы

Кадоган 1912 жылы Арчибальд Ачесонның, Госфордтың 4-ші графының қызы Леди Теодосия Ачесонға үйленді. Олардың бір ұлы және үш қызы болды. Ол 1968 жылдың шілде айында 83 жасында дүние салды. Леди Теодосия Кадоган 1977 жылдың қазан айында қайтыс болды.