Кіріспе

Хузестан провинциясы – Иранның оңтүстік-батысында орналасқан, мұнайға бай және этникалық құрамы әртүрлі провинция. Провинциядағы мұнай кен орындарына Ахваз, Марун, Ағажари, Каранж, Шадеган және Мансури кіреді. Amnesty International Хузестанның араб халқының құқықтарына қатысты алаңдаушылық білдірді, ал БҰҰ арнайы баяндамашысы Милон Котари Лакс халқы арасындағы арабтардың қоныс аударуы мен кедейлік мәселесіне назар салды.

Өмірбаян

Хузестан провинциясында бақтыарлар, арабтар, қашқаилар, афшарлар, парсылар және армян сияқты бірнеше этникалық топтар қоныстанған. Провинцияның жартысында негізінен арабтар, ал қалған жартысында негізінен лурлар тұрады. Хузестанның этникалық алуандығы саясатына әсер етеді, этникалық азшылықтардың құқықтары маңызды роль атқарады. Провинцияның географиялық орны (Иракпен шекаралас жатқандығы) және мұнай ресурстары оны саяси тұрғыдан өте сезімтал аймаққа айналдырады, себебі оның тарихында шетелдік араласулар, әсіресе 1980 жылғы Ирактың басып кіруі болған. Этникалық топтар, әсіресе арабтардың кейбір топтары, наразылық білдіреді. Jane's Information Group мәліметінше, "Көптеген ирандық арабтар конституциялық түрде кепілденген құқықтарын талап етеді және сепаратистік мақсаттары жоқ. Кейбір араб белсенділері сепаратист болғанымен, көпшілігі өзін алдымен ирандықтар деп санайды және мемлекеттің аумақтық тұтастығын қолдайды".

Саясаткерлер

Иранның бұрынғы ауыл шаруашылығы министрі Мохаммад Реза Эскандари, Мохсен Резаи (Құқықтық саралау кеңесінің хатшысы) және бірнеше парламенттік комитет төрағалары Хузестаннан шыққан. Ахваз қаласынан шыққан араб Али Шамхани 1997-2005 жылдары президент Мохаммад Хатами үкіметінің құрамында қорғаныс министрі болды. Иракта туған аятолла Мохсен Араки сарапшылар ассамблеясында Хузестанның өкілі, аятолла Али Хаменеидің (Иранның Жоғарғы Басшысы) Лондондағы жеке өкілі және 2004 жылға дейін Англияның Ислам орталығына жетекшілік етті.

Адам құқықтары

Amnesty International тұрақты түрде Хұзестан арабтарының адам құқықтарына қатысты алаңдаушылықтарын көтеріп, ақпарат беретін сепаратистік сайттарға сілтеме жасайды, әсіресе саяси белсенділерді тұтқындау және қамауға алу, азаптау және өлім жазасына кесу туралы. Хұзестан адам құқықтары тұрғысынан ерекше емес болғанымен, Amnesty бұл құқық бұзушылықтардың көбінесе институционалдық кемсітушілікке байланысты екенін атап көрсетеді. 2006 жылдың ақпан айында жарияланған «Жаңа үкімет адам құқықтарының нашар жағдайын түзетуге шара қабылдамайды» деген баяндамасында Amnesty былай деп мәлімдейді:

1997 жылы Human Rights Watch «Иранның оңтүстік-батысында шоғырланған Иран арабтары, этникалық азшылық, өз тілі мен мәдениетіне, сондай-ақ өздері тұратын аймаққа қатысты шешімдерге тиімді қатысу құқығына қатысты маңызды шектеулерге тап болды» деп хабарлады. Сол жылы жарияланған тағы бір баяндамада: «Араб тілі бастауыш мектептерде оқытылмайды, ал орта мектептердегі араб тілі оқыту тек діни мәтіндерге ғана бағытталған. Хұзестан облысының әкімі араб емес», ал «Иранның оңтүстік-батысындағы Хұзестан облысының үш миллион халқының 35-45 пайызын арабтар құрайды» делінген. 2005 жылы сепаратистік топтар «мемлекеттік БАҚ-тың өздерінің мәдениеті мен тіліне жеткіліксіз назар бөлгенін, жұмысқа орналасуда кемсітушілікке ұшырағанын, Хұзестанның мұнай байлығының әділ бөлінбегенін» мәлімдеді. HRW-нің Таяу Шығыс бөлімінің директоры Джо Сторк: «Иран билігі адам құқықтарын бұзуды айыптағандарды үнсіздендіруге дайын екенін тағы да көрсетті. Бізде үкімет Хұзестанда артық күш қолданды, еріксіз тұтқындады және азаптады деген сенімді айыптаулар бар».

Арабтардың жер аударылуы және Лак кедейлігі

2005 жылдың шілдесінде Хузестанға сапар жасаған Біріккен Ұлттар Ұйымының лайықты тұрғын үй жөніндегі арнайы хабаршысы Милун Котари өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы дамуы арабтарды олардың жерлерінен ығыстырғанын, ал оларға нарықтық құнының аз бөлігі ғана өтемақы ретінде төленгенін хабарлады. Котариның сөзіне қарағанда, Яздтан келген араб емес жұмысшылар үшін (Шириншахтағы жаңа қала сияқты) жаңа тұрғын үйлер салынып жатыр, ал жергілікті тұрғындар жұмыссыздық пен нашар тұрғын жағдайлармен күресіп жатыр. Ол сондай-ақ, осы провинцияның ирандық халқы болып табылатын лактарға да назар аударды, оларды "өте мұқтаж топ, тығыз қоныстанған, лайықты санитария мен суға қол жеткізбей өмір сүретін" деп сипаттады. "Ал жанында, әлдеқайда жақсы жабдықталған басқа да аудандар бар". Котариның баяндамасында Хузестандағы экономикалық шеттету кеңінен таралғаны көрсетілген. Оның талдауы нәтижесінде 2005 жылдың қазан айында Еуропалық Парламент Хузестан арабтарының мәжбүрлі түрде қоныс аударуын айыптайтын резолюция қабылдады. Котариның қорытындыларына негізделген Еуропалық Парламент 2006 жылдың қараша айында Хузестандағы мәжбүрлі қоныс аударуды қайтадан айыптайтын резолюцияны бірауыздан қабылдады.

Шетелдік ықпал

Шетелде жұмыс істейтін бірнеше ирандық оппозициялық партиялар 2005 жылғы қазан айында Америкалық Кәсіпкерлік Институтының (American Enterprise Institute) конференция өткізуіне қарсы науқан ұйымдастырды. Бірқатар адам үшін бұл конференция АҚШ пен оның одақтастарының Иранға шабуыл жасауы мүмкін болғандықтан, АҚШ неоконсерваторлары мен ирандық сепаратистер арасындағы жаңа одаққа меңзеді. Ахваз федералистік Демократиялық Ынтымақтастық партиясының мүшесі Әли Әл Таи дебаттарда: "Этникалық құқықтар туралы мәселеде парсы оппозициялық топтары террористік Ислам Республикасымен бірге тұр. Егер осылай жалғаса берсе, Иран Балқанға айналуы мүмкін" деді. Ол сондай-ақ: "Қудалаудың ұзақ тарихына қарамастан, Хузестан/әл-Ахваз арабтары ирандықтар. Иранда ешқашан бөліну немесе сепаратизм болмауы керек, болмайды да. Керісінше, барлық ирандықтар, этникалық шығуына қарамастан, көпүрлі, төзімді және федеративтік қоғамда өмір сүруі керек" деп қосты.

Газеттер

Мұхаммед Хезбауи (сондай-ақ Хезбаи Заде деп танылған), Ахваз қаласындағы парсы тіліндегі "Хамсаяха" газетінің редакторы 2005 жылдың қыркүйегінде қамауға алынып, кейін босатылды. Газет 2006 жылдың ақпан айында Иранның Әділет министрлігінің шешімімен, Иранның баспасөз заңының 6-бабының 4- және 5-тармақтарына сәйкес жабылды.

Теледидар

Хузестанның араб тіліндегі теледидары мемлекеттік меншікте болғанымен (елдің басқа өңірлеріндегідей), көптеген адамдар шетелдік араб тіліндегі спутниктік арналарды да тамашалайды. Иран үкіметі 2005 жылғы сәуір айында арабтар ұйымдастырған үкіметке қарсы наразылықтарды жариялағандық үшін қатарлық «Әл-Жазира» жаңалық арнасын кінәлады. Үкімет сондай-ақ, «Хузестан 80 жыл бойы ирандық оккупацияда болды» деген сепаратистік Ахвази демократиялық халық фронты (АДХФ) мүшесімен «Әл-Жазираның» сұхбатына да қарсылық білдірді. Халықаралық журналистер федерациясы мәлімдегендей, үкімет провинциядағы тәртіпсіздіктерге БАҚ-ты кінәлады. Ирандық араб топтары Хузестанға хабар таратуға әрекеттенді, бірақ провинцияда спутниктік тарелкаларды тәркілеудің салдарынан бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды.

Сайлау нәтижелері

Хузестан реформашылдарды, әсіресе азшылықтарды қолдайтын үгіл-насихат жүргізетін кандидаттарды сайлауға бейім. Аймақтағы жарылыстар пікірлерді қарама-қарсылыққа бөліп, Хузестанның кейбір өкілдері (мысалы, Ахваз өкілі Насер Судани) арабтардың наразылығына қарсы қатал шаралар қолдануды талап етіп отыр. Үкімет бұл наразылықты британдық тыңшылардың ықпалымен туындаған деп мәлімдейді.

Президент сайлауы

+2005 жылғы президенттік сайлаудағы провинциялық және ұлттық нәтижелер
Үміткер
Хузестан дауыстары
Хузестан %
Ұлттық дауыстар
Ұлттық %
Акбар Хашеми Рафсанжани
319,883
20.50
6,211,937
21.13
Махмуд Ахмадинежад
224,427
14.40
5,711,696
19.43
Мехди Карруби
539,158
34.50
5,070,114
17.24
Мостафа Моин
148,375
9.50
4,095,827
13.93
Мохаммад Багер Галибалиф
148,207
9.50
4,083,951
13.89
Али Лариджани
58,554
3.70
1,713,810
5.83
Мохсен Хужализаде
20,253
1.30
1,288,640
4.38
Жалпы (ұлттық қатысу 62.66%, Хузестан қатысуы 56%)
1,563,000
100
29,400,857
100

Хузестандық сайлаушылар Қамқоршылар кеңесін сынаған реформашы кандидат Мехди Каррубиді қолдады, ол ұлттық деңгейде үшінші орынды иеленді; Каррубидің провинциялық дауыс үлесі ұлттық орташа көрсеткіштен екі есе жоғары болды. Бұрынғы президент Акбар Хашеми Рафсанжани Хузестанда екінші орынды алды (ұлттық деңгейде ең көп дауыс жинады), одан кейін консерватор Махмуд Ахмадинежад (екінші турдың жеңімпазы) келді.

Парламент сайлауы

2006 жылдың желтоқсанында Шабиб Жоуйжари Ахваз округінен өткен қосымша сайлауда 406 808 дауыстың 17,9 пайызымен жеңіске жетті.