Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Голланд бизнесмені және дипломаты
Dutch businessman and diplomat
Ян Звартендайк (29 шілде 1896 – 14 қыркүйек 1976) – голланд бизнесмені және дипломаты. Литвадағы Philips зауыттарының директоры және Нидерланд үкіметінің эмиграциядағы консулы болып жұмыс істеген кезеңде, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлерді Холокосттан құтқару үшін Кюрасаоға 2345 виза толтыруын бақылады. 1997 жылы Яд Вашем оны Ұлттар арасындағы Адал адам деп мойындады.
Jan Zwartendijk (29 July 1896 – 14 September 1976) was a Dutch businessman and diplomat. As director of the Philips factories in Lithuania and part time acting consul of the Dutch government in exile, he supervised the writing of 2,345 visas for Curaçao to save Jews from the Holocaust during World War II. In 1997, Yad Vashem recognised him as Righteous Among the Nations.
Ерте өмір
Звартендайк Роттердамда туған.
Zwartendijk was born in Rotterdam.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы ол Philips компаниясының Литвадағы өндіріс бөлімшесінің директоры болып тағайындалды. 1940 жылы Литваны Кеңес Одағы басып алған кезде, Литвада тұратын еврей ұлтты голланд азаматтары Голландияның Шығыс Индиясына виза алу үшін құрметті консул ретінде Звартендейкке жүгінді. Звартендейк жоғары тұрған басшысы, Латвиядағы елші Л. П. Й. де Декерден рұқсат алғаннан кейін, оларға көмектесуге келісті. Бұл туралы ақпарат таралып, Германия басып алған Польшадан қашқан еврейлер де оның көмегін іздеді. Елші де Декер Натан Гутвит пен Песси Левиннің визаларына Кюрасао және Батыс Индиядағы тәуелділіктерге виза қажет емес екенін жазған, бірақ Кюрасао губернаторының рұқсаты талап етілетін бөлімін жойды. Бұл түзетуді кім ұсынғаны белгісіз. Кюрасао идеясы, мүмкін, Левин ханым мен де Декердің хат алмасуынан туған болуы мүмкін. Ол бастапқыда Голландиялық Шығыс Индияға (қазіргі Индонезия) виза сұраған. Бұл туралы естіген Звартендейкке Каунас/Ковнодағы еврейлер келіп, соның үлгісімен әрекет етті. Бірнеше күннің ішінде көмекшілерінің көмегімен Кюрасаоға баруға 2000-нан астам виза дайындады. Де Декер оған мұндай рұқсат бермеген болуы мүмкін. Босқындар жапон консулы Чиуне Сугихараға да жүгінді, ол өз үкіметінің қарсылығына қарамастан, оларға Жапония арқылы транзит визасын берді. Бұл көптеген босқындарға Литвадан Алыс Шығысқа Транссибір темір жолы арқылы қашуға мүмкіндік берді. 1940 жылдың 16 шілдесінен кейінгі үш аптада Звартендейк Кюрасаоға 2345 де-факто виза жазды, ал кейбір еврейлер одан да көп көшірді. Көптеген адамдар оны тек «Мистер Филипс радио» деп білді. Кеңес Одағы Литваны басып алғаннан кейін, оның Philips кеңсесі мен Каунастағы елшіліктер мен консулдықтар 1940 жылдың 3 тамызында жабылды. Ол Нидерландыға қайтып оралып, зейнеткерлікке шыққанға дейін Эйндховендегі Philips штаб-пәтерінде жұмыс істеді және бұл жайт туралы ештеңе айтпады. Звартендейк 1976 жылы Эйндховенде қайтыс болды.
In 1939, he was appointed director of the Lithuanian branch of production of Philips. When the Soviet Union occupied Lithuania in 1940, some Jewish Dutch residents in Lithuania approached Zwartendijk as honorary consul to get a visa to the Dutch East Indies. With Zwartendijk's superior, Ambassador to Latvia L. P. J. de Decker's permission, he agreed to help them. The word spread and Jews who had fled from German occupied Poland also sought his assistance. Ambassador de Decker wrote a declaration on Nathan Gutwith's and Pessie Lewin's visa stating that entering Curaçao and Dependencies in the West Indies did not require a visa, while omitting the part about the permission of the Governor of Curaçao being required. It is not clear who suggested the omission. The idea of Curaçao probably came up in correspondence between Mrs. Lewin and de Decker. She originally asked for a visa to the Dutch East Indies (now Indonesia). Told of this declaration, Zwartendijk was approached by Jews in Kaunas/Kovno and followed suit. In a few days, with the help of aides, produced over 2,000 visas for Jews to Curaçao. He may have not been authorized by de Decker to do this. Refugees also approached Chiune Sugihara, a Japanese consul, who gave them a transit visa through Japan, against the disapproval of his government. This gave many refugees an opportunity to leave Lithuania for the Far East via the Trans Siberian Railway. In the three weeks after 16 July 1940, Zwartendijk wrote 2,345 de facto visas to Curaçao and some of the Jews copied more. Many who helped only knew him as "Mr Philips Radio". When the Soviet Union occupied Lithuania, they closed down his Philips office and the embassies and consulates in Kaunas on 3 August 1940. He returned to the occupied Netherlands to work in the Philips headquarters in Eindhoven until his retirement, and did not talk about the matter. Zwartendijk died in Eindhoven in 1976.
Марапаттар
1996 жылы Иерусалимдегі балалар үйі және кәсіптік оқу мектебі – «Бойз Таун Иерусалим» Нью-Йорк қаласында өткен арнау кешінде Звартендикті құрметтеп, Гуманитарлық этика мен құндылықтар үшін Ян Звартендик сыйлығын тағайындау туралы жариялады. Бұл сыйлық Холокост кезеңіндегі басқа да құтқарушыларға, оның ішінде президент Мануэль Луис Кесонға және Филиппин Республикасы халқына берілді. 1997 жылы «Яд Вашем» Звартендикті «Ұлттардың Адалдары» атағымен марапаттады. 2012 жылдың 10 қыркүйегінде оған Литва Республикасының «Жоғалып бара жатқандарды құтқару кресі» (Žūvančiųjų gelbėjimo kryžius) ордені табысталды, бұл орден өміріне қауіп төнгеніне қарамастан, адамдарды құтқаруға тырысқандарға беріледі. 2018 жылдың маусым айында Нидерланды королі Виллем-Александр мен президент Далия Грибаускайте Каунас қаласындағы Лайсвес аллеясында Звартендиктің ескерткішінің ашылуына қатысты, ескерткіш шамамен 2000 LED таяқшадан тұратын спираль түрінде жасалған. 2023 жылы ол Голландия үкіметі тарапынан ең жоғары әскери емес награда – «Адамгершілікке көрсетілген қайырымдылық үшін құрмет медалі» (Erepenning voor Menslievend Hulpbetoon)мен марапатталды.
In 1996, Boys Town Jerusalem, an orphanage and vocational training school in Jerusalem, honoured Zwartendijk at a tribute dinner in New York City and announced the establishment of the Jan Zwartendijk Award for Humanitarian Ethics and Values. The award has since been bestowed on other Holocaust era saviors, including President Manuel Luis Quezon and the people of the Republic of the Philippines. In 1997, Yad Vashem bestowed the title Righteous Among the Nations on Zwartendijk. On 10 September 2012, he was awarded with the Žūvančiųjų gelbėjimo kryžius of the Republic of Lithuania, a decoration to award the persons who, despite danger to their lives, attempted to save life. In June 2018, a monument to Zwartendijk (about 2,000 LED rods connected into a diameter spiral) was unveiled on Laisvės alėja, Kaunas by King Willem Alexander of the Netherlands and President Dalia Grybauskaitė. In 2023, he was awarded the Erepenning voor Menslievend Hulpbetoon (Honorary Medal for Charitable Assistance), the highest possible non military award, by the Dutch government.
Танымал мәдениет
2018 жылы голланд жазушысы Ян Броккен «Сәттілер» («De Rechtvaardigen») атты кітап жариялады, онда құтқару операциясы және Звартендейктің өмірі сипатталған. Атау құтқару операциясына қатысқан барлық дипломаттарға сілтеме жасайды. Майкл Чабонның «Кавальер мен Клейдің таңғажайып оқиғалары» романында басты кейіпкер Йозеф Кавальер Звартендейк пен оның одақтасы Чиун Сугихарадан виза алғаны айтылады. Романда бұл есімдер аталмаса да, «Кюрасаоға ең көп виза берген голланд консулы, жапондық шенеунікпен бірлесіп, транзит құқығын берген» (65-бет) деп суреттеледі. Звартендейк 2015 жылғы Сугихара туралы «Persona Non Grata» жапондық деректі фильмінде де көрсетілген. 2022 жылы Тития Экстің «Лум Лайт» монументі Нидерландының Эйндховен қаласында Звартендейк пен аймақтық қарсылық күресшілерінің құрметіне ашылды.
In 2018 Dutch author Jan Brokken published De Rechtvaardigen ('The Just'), a book describing the rescue operation and Zwartendijk's life. The title refers to all diplomats involved in the rescue operation. In the novel The Amazing Adventures of Kavalier & Clay by Michael Chabon, it is implied that the protagonist Josef Kavalier receives visas from Zwartendijk and his ally Chiune Sugihara. Though the novel does not mention these men by name, it describes a "Dutch consul in Kovno who was madly issuing visas to Curaçao, in league with a Japanese official who would grant rights of transit" (p. 65). Zwartendijk is also portrayed in the 2015 Japanese film biography of Sugihara, Persona Non Grata. In 2022, the monument Loom Light created by Titia Ex was unveiled in Eindhoven, the Netherlands, in commemoration of Zwartendijk and regional resistance fighters.