Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс туған қылмыс шебері және алаяқ (1844–1902)
German born crime boss and fraudster (1844–1902)
Адам Уорт (шамамен 1844 – 8 қаңтар 1902) – қылмыс шебері және алаяқ. Оның қылмыстық мансабы АҚШ-тан Еуропаға және Оңтүстік Африкаға дейін созылды, оның ішінде Гейнсбороның әйгілі Георгиана, Девоншир герцогинясының портретін 25 жыл бойы сақтап келгені бар. Лондонда ол Генри Джадсон Реймонд деген лақап атымен жоғары қоғамның құрметті мүшесі ретінде өмір сүрді. Скотленд-Ярд детективі Роберт Андерсон оны бойының кішкентай болуына байланысты "қылмыстық әлемнің Наполеоны" деп атады. Ол Сер Артур Конан Дойлдың Шерлок Холмс сериясындағы ойдан шығарылған қылмыстық шебер Джеймс Мориартиге шабыт берген деп кеңінен саналады.
Adam Worth (c. 1844 8 January 1902) was a crime boss and fraudster. His career in crime, stretching from the United States to Europe and southern Africa, included the infamous theft of Gainsborough's celebrated Portrait of Georgiana, Duchess of Devonshire, which he retained for 25 years. In London, he lived as a respected member of high society under the alias Henry Judson Raymond. Scotland Yard Detective Robert Anderson nicknamed him "the Napoleon of the criminal world" based on his short stature. He is widely considered the inspiration for Sir Arthur Conan Doyle's fictional criminal mastermind James Moriarty in the Sherlock Holmes series.
Ерте өмір
Адам Уорт Германияның бір жерінде кедей еврей отбасында дүниеге келген. Оның түпкі тегі "Вердт" болуы мүмкін. Бес жасында отбасымен АҚШ-қа көшіп, Массачусетс штатындағы Кембридж қаласына қоныстанды, онда Уорттың әкесі тігінші болып жұмыс істеді. 1854 жылы Уорт үйден қашып, алдымен Бостонға, ал 1860 жылы Нью-Йоркке кетті. Ол бір ай бойы универмагта сатушы болып жұмыс істеді. Америка Азамат соғысы басталғанда Уорт 17 жаста болды. Ол жасын өтірік айтып, Одақ армиясына қосылды. 1862 жылдың 30 тамызында Булл-Ран шайқасының екінші кезеңінде жараланып, Вашингтондағы Джорджтаун ауруханасына жеткізілді. Ауруханада ол қаза тапқан деп тізілгенін біліп, сол жерден кетіп қалды. (Уортты көбінесе Адам Виртпен шатастырады, ол 2-ші Нью-Йорк ауыр артиллериясының L батареясында (кейін 34-ші Нью-Йорк батареясы деп аталды) қызмет еткен, Булл-Ран шайқасының екінші кезеңінде алған жарақаттарынан Джорджтаун ауруханасында қайтыс болды және Вашингтонда жерленді. Адам Вирт және оның отбасы Нью-Йорк штатындағы Лонг-Айленд, Колледж Пойнт тұрғындары болды және Адам Уортпен ешқандай байланысы болған жоқ.)
Adam Worth was born into a poor Jewish family somewhere in Germany. His original surname might have been "Werth". When he was five years old, his family moved to the United States and settled in Cambridge, Massachusetts, where Worth's father became a tailor. In 1854, Worth ran away from home and moved first to Boston and then, in 1860, to New York City. He worked as a clerk in a department store for one month. When the American Civil War broke out, Worth was 17. He lied about his age and enlisted in the Union army. He was wounded in the Second Battle of Bull Run on 30 August 1862 and shipped to a Georgetown Hospital in Washington, D. C. In the hospital, he learned he had been listed as killed in action and left. (Worth is often confused with Adam Wirth, who served in the 2nd New York Heavy Artilleries, Battery L (later designated 34th New York Battery), died at Georgetown Hospital of wounds he suffered at the Second Battle of Bull Run, and was buried in Washington, D. C. Adam Wirth and his family were residents of College Point, Long Island, New York, and had no connection with Adam Worth.)
Қылмыстық мансап
Уорт сыйлық іздеушіге айналды, түрлі полктерге жалған есімдермен тіркеліп, сыйлығын алып, содан кейін дезертир болып қашты. Пинкертон детективтік агенттігі оны ұстауға кіріскенде, осы тәсілді қолданған көптеген адамдар сияқты, Нью-Йорк қаласынан Портсмутқа (Ұлыбритания) қашып кетті. Соғыстан кейін Уорт Нью-Йоркте қалта ұры болды. Кейін ол өз қалта ұрыларының тобын құрып, ұрлықтар мен қарақшылықтарды ұйымдастыра бастады. Адамс Экспресс вагонынан ақша жәшігін ұрлағаны үшін үш жылға Синг-Синг түрмесіне кесілді. Бірақ ол көп ұзамай қашып, қылмыстық өмірін жалғастырды. Уорт белгілі «қоршаушы» және қылмыстық ұйымдастырушы Фредерика «Марм» Мандельбаумға жұмыс істей бастады. Оның көмегімен ол 1866 жылға қарай банктер мен дүкендерді тонаумен айналысып, ақырында өз тонауларын жоспарлай бастады. 1869 жылы ол Мандельбаумға сейфтерді ашумен шебер Чарли Буллардты туннель арқылы Уайт-Плейнс түрмесінен босатуға көмектесті. Буллардпен бірге Уорт 1869 жылдың 20 қарашасында Бостондағы Бойлстон Ұлттық Банкінің қазынасын тонады, бұл жолы көрші дүкеннен туннель арқылы өтіп. Банк Пинкертондарды ескертті, олар Уорт пен Буллардтың тонау олжасын Нью-Йоркке жіберу үшін қолданған сандықтарын іздеді. Уорт Буллардпен бірге Еуропаға көшуге шешім қабылдады.
Worth became a bounty jumper, enlisting into various regiments under assumed names, receiving his bounty, and then deserting. When the Pinkerton Detective Agency began to track him, like many others using similar methods, he fled from New York City and went to Portsmouth, UK. After the war, Worth became a pickpocket in New York. In time, he founded his own gang of pickpockets, and then began to organize robberies and heists. When he was caught stealing the cash box of an Adams Express wagon, he was sentenced to three years in Sing Sing prison. He soon escaped and resumed his criminal career. Worth began to work for the prominent fence and criminal organizer Fredericka "Marm" Mandelbaum. With her help, he expanded into bank and store robberies around 1866 and eventually began to plan his own robberies. In 1869, he helped Mandelbaum break safecracker Charley Bullard out of the White Plains Jail, through a tunnel. With Bullard, Worth robbed the vault of the Boylston National Bank in Boston on 20 November 1869, again through a tunnel, this time from a neighboring shop. The bank alerted the Pinkertons, who tracked the shipment of trunks Worth and Bullard had used to ship the loot to New York. Worth decided to move to Europe with Bullard.
Еуропадағы эксплойттар
Баллард пен Уорт алдымен Ливерпульге барды. Баллард Техас штатының мұнайшысы Чарльз Х. Уэллс есімін қабылдады. Уорт «Генри Джадсон Реймонд» деген қаржыгер еді, ол бұл есімді «Нью-Йорк Таймс» газетінің негізін қалаушы редакторынан «қарыз алып», кейін көп жыл бойы қолданды. Олар Китти Флинн есімді бармен қыздың көңілін табу үшін бәсекелесе бастады, ал ол әріде олардың кім екенін біліп алды. Китти Баллардтың әйелі болды, бірақ Уортқа деген сезімі де жаман болған жоқ. 1870 жылдың қазан айында Китти Люси Адельин есімді қызды дүниеге әкелді, ал жеті жылдан кейін Катерина Луиза есімді тағы бір қызы болды. Осы екі қыздың кімнің баласы екені белгісіз. Мүмкін Киттидің өзі білмеген шығар, бірақ Баллард пен Уорт екеуі де әрқайсысын өз баласы деп таласты. Уильям Пинкертон (Аллан Пинкертонның ұлы және Пинкертон ұйымының детективі) Уорттың Киттидің екі қызының да әкесі деп ойлады. Баллардтар тойға кеткен кезде, Уорт жергілікті ломбардтарды тонауға кірісті. Ол олжаны Баллард пен Флиннмен бөлісті, содан кейін 1871 жылы үшеуі Парижге көшіп кетті. Париж коммунасынан кейін полиция күштері әлі де тәртіпсіздікке түсіп, жағдай жайлы болмады. Уорт пен оның серіктестері «Америкалық бар» ашты – бірінші қабатта мейрамхана мен бар, ал екінші қабатта құмар ойнайтын орын болды. Құмар ойыны заңсыз болғандықтан, ойын үстелдерін қабырғалар мен еденге жасырып, қатайтуға болатын етіп жасады. Полиция келмес бұрын, төменгі қабаттан дабыл беріліп, клиенттерге ескерту жасалатын. Уорт жаңа серіктестер тобын құрды, олардың арасында Нью-Йорктан таныс ескі достары да болды. 1873 жылы Уильям Пинкертон сол жерге келгенде, Уорт оны танып қойды. Кейін Париж полициясы бірнеше рет сол орынға шабуыл жасады, содан кейін Уорт пен Баллардтар мейрамхананы тастап кетуге шешім қабылдады. Уорт соңғы рет бұл орынды бір алмаскерді алдау үшін пайдаланды, содан кейін үшеуі Лондонға көшіп кетті.
Bullard and Worth went first to Liverpool. Bullard took the identity of "Charles H. Wells", a Texas oilman. Worth was financier "Henry Judson Raymond", a name that he "borrowed" from the late founder editor of The New York Times, and which he used for years afterwards. They began to compete for the favors of a barmaid named Kitty Flynn, who eventually learned their true identities. She became Bullard's wife, but did not disfavor Worth. In October 1870, Kitty gave birth to a daughter, Lucy Adeleine, and seven years later had another daughter named Katherine Louise. The paternity of these two girls is uncertain. It is possible that Kitty herself did not know, but Bullard and Worth claimed each child all the same. William Pinkerton (son of Allan Pinkerton and a detective with Pinkerton) believed Worth fathered both of Kitty's daughters. When the Bullards went on their honeymoon, Worth began to rob local pawnshops. He shared the loot with Bullard and Flynn when they came back, and together, the three moved to Paris in 1871. In Paris, the police force was still in disarray after the events of the Paris Commune. Worth and his associates founded an "American Bar", a restaurant and bar on the ground floor, and a gambling den on the upper floor. Because gambling was illegal, the gambling tables were built so that they could be folded inside the walls and the floor. A buzzer would be sounded from downstairs to alert the customers before any police raid. Worth formed a new gang of associates, including some of his old comrades from New York. When William Pinkerton visited the place in 1873, Worth recognized him. Later the Paris police raided the place numerous times, and Worth and the Bullards decided to abandon the restaurant. Worth used his place for the last time to defraud a diamond dealer, and the three moved to London.
Лондонның қылмыскер шебері
Англияда Уорт пен оның әріптестері Клэпхэм-Коммоннан Батыс үйін сатып алды. Ол сондай-ақ Мейфэрде пәтер жалға алып, жоғары қоғамға араласты. Өзінің қылмыстық желісін құрып, бірнеше делдал арқылы ірі қарақшылықтар мен ұрлықтарды ұйымдастырды. Оның схемаларында жұмыс істегендер есімдерін білмеді. Ол бағыныштыларының зорлық-зомбылық көрсетпеуін қатаң талап етті. Ақырында, Скотленд-Ярд Уорттың желісін білді, бірақ бастапқыда ештеңе дәлелдей алмады. Инспектор Джон Шор Уортты ұстауды жеке миссиясына айналдырды. Жағдай нашарлай бастады, Уорттың інісі Джон Парижде жалған чекпен ақша алуға жіберілгенде, ол тұтқындалып, Англияға қайтарылды. Уорт оны ақтап, АҚШ-қа қайтаруға қол жеткізді. Оның төрт әріптесі Стамбулда жалған аккредитивтер таратқаны үшін тұтқындалды, ол судьялар мен полицияны сатып алу үшін көп ақша жұмсады. Буллардтың маскүнемдігі күшейген сайын зорлыққа бейімділігі артты, соңында Нью-Йоркке кетіп, одан кейін Китти де ілесіп кетті. 1876 жылы Уорт екі әріптесінің көмегімен Томас Гейнсбороның Георгиана Кавендиштің, Девоншир герцогинясының жақында қайта табылған портретын Томас Агню мен Ұлдары галереясынан ұрлады. Ол картинаны ұнатып, сатуға тырыспады. Ұрылыққа көмектескен Джунка Филлипс пен Кішкентай Джо ашуланып, Уортты полиция шпионының алдында ұрлық туралы әңгімелеуге көндіруге тырысты, бірақ Уорт оны жұмыстан шығарды. Уорт Кішкентай Джоға АҚШ-қа қайтуға ақша берді, онда ол Юнион Траст компаниясын тонауға тырысып, тұтқындалды және Пинкертон агенттерімен сөйлесті. Олар Скотленд-Ярдқа хабарласты, бірақ олар ештеңе дәлелдей алмады. Уорт картинаны саяхаттарында да, жаңа схемалар мен қарақшылықтарды ұйымдастырғанда да өзімен бірге сақтап жүрді. Соңында Оңтүстік Африкаға сапар шегіп, 500 мың долларлық кесілмеген алмастарды ұрлады. Лондонға оралған соң, ол бәсекелестерінен арзан бағамен алмастарды сатқан "Wynert & Company" компаниясын құрды. 1880-жылдары Уорт Луиза Маргарет Болжанға үйленді, бірақ Генри Реймонд есімін пайдалана берді. Олардың Генри деген ұлы мен Беатрис деген қызы болды. Әйелі оның нағыз есімін білмеген болуы мүмкін. Ол картинаны АҚШ-қа алып барып, сол жерде қалдырды.
In England, Worth and his associates bought Western Lodge at Clapham Common. He also leased an apartment in Mayfair and joined high society. He formed his own criminal network and organized major robberies and burglaries through several intermediaries. Those who worked in his schemes never knew his name. He insisted that his subordinates not use violence. Eventually, Scotland Yard learned of Worth's network, though they were initially unable to prove anything. Inspector John Shore made Worth's capture his personal mission. Things began to go wrong when Worth's brother John was sent to cash a forged check in Paris, for which he was arrested and extradited to England. Worth managed to exonerate him and get him sent back to the United States. Four of his associates were arrested in Istanbul for spreading more forged letters of credit, and he had to use a considerable amount of money to buy off the judges and the police. Bullard became increasingly violent, as his alcoholism worsened, and he eventually left for New York, followed soon afterward by Kitty. In 1876, Worth personally stole Thomas Gainsborough's recently rediscovered painting of Georgiana Cavendish, Duchess of Devonshire from a London gallery of Thomas Agnew & Sons with the help of two associates. He liked the painting and did not try to sell it. The two men who assisted in the robbery, Junka Phillips and Little Joe, grew impatient. Phillips tried to get him to talk about the theft in the presence of a police informer, and Worth effectively fired him. Worth gave Little Joe money to return to the United States, where he tried to rob the Union Trust Company, was arrested, and talked to the Pinkertons. They alerted Scotland Yard, but they still could not prove anything. Worth kept the painting with him even when he was traveling and organizing new schemes and robberies. Eventually, he traveled to South Africa, where he stole $500,000 worth of uncut diamonds. Back in London, he founded Wynert & Company, which sold diamonds at a lower price than its competitors. In the 1880s, Worth married a Louise Margaret Boljahn, while still using the name Henry Raymond. They had a son Henry and a daughter Beatrice. It is possible his wife did not know his real identity. He smuggled the painting to the United States and left it there.
Қате және тұтқындау
1892 жылы Уорт Бельгияға сапар шегеді, ол жерде Булард түрмеде отырған еді. Булард Уорттың бәсекелесі Макс Шинбернмен (сондай-ақ Максимилиан Шонбейн) жұмыс істеп жүргенде, полиция екеуін де ұстап алды. Уорт Булардтың жақында қайтыс болғанын естіген. 5 қазанда Уорт екі тәжірибесіз серіктесімен, олардың бірі америкалық Джонни Кертинмен бірге Льежде ақша жеткізу арбасын тонауды жоспарлады. Тонау дұрыс өтпеді, полиция Уортты сол жерде ұстады. Қалған екеуі қашып кетті. Түрмеде Уорт өзін таныстырудан бас тартты, ал бельгиялық полиция шетелде сауалдастыру жүргізді. Нью-Йорк полициясы мен Скотленд-Ярд оны Уорт деп анықтады, бірақ Пинкертондар ештеңе айтпады. Қазір түрмеде отырған Макс Шинберн полицияға барлық білгенін айтты. Түрмеде Уорт Лондондағы отбасы туралы ештеңе естімеді, бірақ Китти Флиннен хат алды, ол оның қорғанысын қаржыландыруды ұсынды. Уорттың соты 1893 жылғы 20 наурызда өтті. Прокурор Уорт туралы барлық білгенін пайдаланды. Уорт әртүрлі қылмыстарға қатысы бар екенін нақты жоққа шығарды, соңғы тонаудың ақшаға зәрулік тудырған ақымақтық әрекет болғанын айтты. Ұлыбритания және Америка полициясының айыптаулары сияқты, басқа да барлық айыптаулар тек қана әңгіме еді. Ол өзінің байлығының заңды түрдегі құмар ойындардан келгенін мәлімдеді. Нәтижесінде Уорт қарақшылық үшін жеті жылға сотталып, Левен түрмесіне жіберілді. Уорттың түрмедегі алғашқы жылында Шинберн Уортты ұрып-сапалау үшін басқа тұтқындарды жалдады. Кейін Уорт Джонни Кертиннің оның әйеліне күтім жасауы керек болғанын, бірақ оны азғытып, тастап кеткенін естіді. Ол психиатриялық ауруханаға жатқызылды. Балалардың күтімін оның ағасы Джон АҚШ-та жүзеге асырды.
In 1892, Worth decided to visit Belgium, where Bullard was in jail. Bullard had been working with Max Shinburn (also Maximilian Schönbein), Worth's rival, when police captured them both. Worth had heard that Bullard had recently died. On 5 October, Worth improvised a robbery of a money delivery cart in Liège with two untried associates, one of them the American Johnny Curtin. The robbery went badly, and the police captured Worth on the spot. The two others got away. In jail, Worth refused to identify himself, and the Belgian police made inquiries abroad. Both the New York Police Department and Scotland Yard identified him as Worth, although the Pinkertons did not say anything. Max Shinburn, now in jail, told the police everything he knew. In jail, Worth heard nothing about his family in London, but received a letter from Kitty Flynn, who offered to finance his defense. Worth's trial took place on 20 March 1893. The prosecutor used everything he knew about Worth. Worth flatly denied that he had anything to do with various crimes, saying that the last robbery had been a stupid act he had committed out of a need for money. All the other accusations, including those by British and American police, were mere hearsay. He claimed that his wealth came out of legal gambling. In the end, Worth was sentenced to seven years for robbery and was sent to Leuven prison. During Worth's first year in jail, Shinburn hired other inmates to beat Worth up. Later, Worth heard that Johnny Curtin, who was supposed to have taken care of his wife, had seduced and abandoned her. She had been committed to an asylum. The children were in the care of his brother John in the United States.
Шығарылған жылы және соңғы жылдары
Уорт 1897 жылы жақсы мінез-құлқы үшін мерзімінен бұрын босатылды. Ол Лондонға оралып, алмаз дүкенінен 4000 фунт стерлинг ұрлап, қаржы жинады. Әйелін емханаға барып көргенде, ол оны жақсы танымай қалды. Ол Нью-Йоркке сапар шегіп, балаларымен кездесті. Содан кейін Уильям Пинкертонмен кездесіп, өмірінің оқиғаларын егжей-тегжейлі айтты. Пинкертон Уорт кеткеннен кейін жазған қолжазба әлі де Калифорния штатының Ван-Ньюс қаласындағы Пинкертон детективтік агенттігінің мұрағатында сақтаулы. Пинкертон арқылы Уорт «Девоншир герцогинясы» картинасын 25 000 долларға «Агню & Sons» компаниясына қайтаруды ұйымдастырды. Портрет пен ақша 1901 жылдың 28 наурызында Чикагода алмастырылды. Уорт балаларымен бірге Лондонға оралып, қалған өмірін олармен өткізді. Ол «халықаралық ұрлық агенттігі үшін жұмыс істеп, ақшасын ысыраптап, жомарт өмір сүрген» деп еске алынады. Оның ұлы әкесі мен Уильям Пинкертон арасындағы келісімді пайдаланып, Пинкертон детективі болып жұмыс істеді. Адам Уорт 1902 жылдың 8 қаңтарында қайтыс болды. Ол «Генри Джей Реймонд» деген атпен Хайгейт зиратындағы кедейлердің жаппай қабіріне жерленді. Оның қабірін белгілеу үшін 1997 жылы Еврей Америкасы тарихи ескерткіштерін сақтау қоғамы шағын қабір тасын орнатты.
Worth was released early for good behavior in 1897. He returned to London and stole £4,000 from a diamond shop to get funds. When he visited his wife in the asylum, she barely recognized him. He traveled to New York and visited his children. Then he proceeded to meet with William Pinkerton, to whom he described the events of his life in great detail. The manuscript that Pinkerton wrote after Worth left is still preserved in the archives of the Pinkerton Detective Agency in Van Nuys, California. Through Pinkerton, Worth arranged the return of the painting Duchess of Devonshire to Agnew & Sons in return for $25,000. The portrait and payment were exchanged in Chicago on 28 March 1901. Worth returned to London with his children and spent the rest of his life with them. It is said he lived "extravagantly on the proceeds of his business as a receiver for an international agency of thieves." His son took advantage of an agreement between his father and William Pinkerton and became a career Pinkerton detective. Adam Worth died on 8 January 1902. He was buried in Highgate Cemetery in a mass pauper's grave under the name of "Henry J. Raymond". A small tombstone was erected to mark his resting place in 1997 by the Jewish American Society for Historic Preservation.
Фильмдер
Майкл Кейн «Гарри мен Уолтер Нью-Йоркке барады» (1976) фильмінде Адам Уорт рөлін ойнады. Уорт қылмыстық гений ретінде дұрыс бейнеленгенімен, оқиғаның өзі нақты оқиғаларға негізделмеген.
Michael Caine played Adam Worth in the film Harry and Walter Go to New York (1976). Though Worth is correctly portrayed as a criminal mastermind, the events of the story are not based on true events.
Теледидар
CBS телесериалының Criminal Minds сегізінші маусымында Адам Уорт маусымның басты жауын жасыру үшін қолданылған псевдоним, Джон Кертис (Марк Хамилл). TNT телесериалының үшінші маусымында Адам Уорт команданың мақсаты болды. SyFy арнасының Sanctuary (2007) сериалында Адам Уорт басты жаулардың бірі, бірақ оның кейіпкері ирланд және Роберт Луис Стивенсонның "Доктор Джекилл және мистер Хайд" (1886) романынан элементтерді қамтиды.
In the eighth season of the CBS series Criminal Minds, Adam Worth is used as a pseudonym for the season's main villain, John Curtis (Mark Hamill). The third season of the TNT series Leverage used Adam Worth as a target for the team. In the SyFy series Sanctuary (2007), Adam Worth is one of the main villains, although his character is Irish and includes elements of Robert Louis Stevenson's Dr Jekyll and Mr Hyde (1886).