1673 жылғы Франко-голланд соғысының теңіз шайқастары

Кіріспе

1673 жылғы Франко-голландия соғысының теңіз шайқастары

Шонвельд шайқастары – 1673 жылдың 7 маусымы мен 14 маусымында (Жаңа стиль; Англияда сол кезде қолданылып жүрген Юлиан күнтізбесі бойынша 28 мамыр және 4 маусым) Нидерланд жағалауында Рейн князі Руперт басқаратын ағылшын-француз флоты мен Михель де Руйтер басқаратын Біріккен провинциялар флоты арасында өткен екі теңіз шайқасы. Голландияның осы екі шайқастағы және тамыз айындағы Тексель шайқасындағы жеңісі елді ағылшын-француз басқыншылығынан сақтап қалды.

Өмірбаян

1672–1678 жылдардағы франко-голланд соғысы Франция королі XIV Людовиктің Испан Нидерландысын аннексиялау әрекеттерінен туындады. 1672 жылы Франция, Мюнстер және Кельн әскерлері құрлық арқылы Нидерландқа басып кірді, ал Англия флоты голланд кемелдеріне шабуыл жасап, теңізден шабуыл жасаумен қорқытты. Англия мен Республика арасындағы қақтығыс көбінесе Үшінші ағылшын-голланд соғысы деп аталады. 1672–1673 жылдар голландтар үшін ерекше қиын болды, француздарды тек Голландия су желісі тоқтатты, ауылдың үлкен бөліктерін уәзілі түрде су басу арқылы, сондай-ақ Вильгельм III Оранждың армиясын күшейту үшін флоттан қару-жарақ пен адамдарды алып қою арқылы. Де Руйтердің 1672 жылдың маусымында жасаған күтпеген шабуылы Солебей шайқасына әкелді, бірақ бұл одақтастарға Солтүстік теңізде теңіз үстемдігін орнатуға мүмкіндік бермеді, голланд саудасы үшін маңызды теңіз жолдарын ашық ұстады. Француздар басып кірген кезде оранжист партия билікке келді, бұрынғы жетекші саясаткер Йохан де Витт пен оның жақын досы лейтенант-адмирал Михель де Рюйтерді Францияға республиканы сатқандықтары үшін жалған айыптады. Оранжистердің өзі ағылшындармен қаржыландырылды. Англия да, Франция да Голландияның марионеттік мемлекетін құруға үміттенеді, олардың зор коммерциялық активтерін пайдаланып әлемдік саудада үстемдік құруды көздеді, әрқайсысы голландтар кез келген сәтте біреуіне бас иеді деп күтті, бірақ таңдалмағаннан қорқады. Сондықтан шайқастар кезінде француз бен ағылшындар арасындағы күдік зор болды. Бұл голланд флотындағы саяси бөлінуді көрсетті. Де Руйтер француздыққа жақын деп есептелді, ал лейтенант-адмирал Корнелис Тромп, 1673 жылдың басында голланд флотына қайта қабылданды, дәстүрлі түрде ағылшын жақтасы, оранжист болды. Вильгельм Де Руйтерден флотты ескі штаттар режимін қолдаушылардан тазартуды сұрады, бірақ адмирал бас тартты. Де Руйтер шайқас ортасында Тромпты өзінің командасын саботаждауға тырысады деп айыптады, бірақ оның қорқулары негізсіз болды. Тромп ең бастысы – шайқастағы жеңіске жеткені үшін марапат алатынын білді. 1673 жылдың ақпанынан бастап голланд флотының генерал-лейтенанты Михель де Руйтер Медуэйдегі негізгі ағылшын флотын блокадалауды жоспарлады, оның ең тар жеріне кемелерді батырып, содан кейін қалған ағылшын эскадрильяларымен еркін күресуді көздеді. Бірақ ағылшын флоты осы операцияны болдырмау үшін уақытында теңізге шықты, ал Де Руйтер 15 мамырда Шонвельдке, Шелде өзенінің сағасындағы жағалау суларына, Вальхерен аралына жақын шегінді, одақтастардың Ярмаутта күтіп тұрған 6000 ағылшын әскерін тасымалдау және түсіру үшін қажетті теңіз үстемдігін орнатуына жол бермеу үшін. Екі көл аралығындағы Шунвельд алабы одақтастардың сандық артықшылығын пайдалануға мүмкіндік бермейтіндей тар болды. Онда Де Руйтерге Тромп қосылды, ол Амстердам және Солтүстік кварталдың адмиралтействоларының эскадрильяларын де Мезе адмиралтействосы мен Зеландия флотына қосты. Де Руйтер штад-холдердің өз капитандарына жіберген хабарын оқып берді, олардың тек өз ұлтының ғана емес, бүкіл христиан әлемінің де чемпионы екенін және кез келген қорқақ үшін "ең қауіпсіз жер мемлекеттің порттары болады, өйткені олар әділеттің қатаң қолынан, не өз отандастарының қарғысы мен жеккөрушілігінен құтыла алмайды", - деп мәлімдеді, кейін көптеген адамдар осы сөздерді қайталап айтқандары естілді.

The Franco Dutch War of 1672–1678 resulted from the attempts of Louis XIV of France to annex the Spanish Netherlands. In 1672, troops from France, Münster and Cologne invaded the Netherlands by land, while England's navy attacked Dutch shipping and threatened a seaborne invasion. The conflict between England and the Republic is commonly called the Third Anglo Dutch War. The years 1672 1673 were particularly desperate for the Dutch, with the French stopped only by Holland Water Line, a deliberate flooding of large parts of the countryside, and the withdrawing of guns and men from the fleet to augment the army of William III of Orange, now Admiral General of the fleet. A surprise attack by De Ruyter in June 1672, resulting in the Battle of Solebay, had however prevented the allies from establishing naval superiority on the North Sea, keeping open the sea lanes so vital to Dutch trade. When the French invaded, the Orangist party took power, falsely accusing the former leading politician Johan de Witt and his personal friend Lieutenant Admiral Michiel de Ruyter of plotting to betray the Republic to the French. The Orangists themselves were in fact subsidised by the English. Both England and France hoped to create a Dutch puppet state, using the enormous Dutch mercantile assets to gain world trade dominance, each expecting that any moment the Dutch might surrender to one of them, but fearing not being the one chosen. Therefore, during the battles, mutual suspicion between the French and the English was considerable. This reflected political divisions within the Dutch fleet. De Ruyter was seen as pro French, while Lieutenant Admiral Cornelis Tromp, readmitted to the Dutch fleet early in 1673, was a, traditionally pro English, Orangist. William had asked De Ruyter to purify the fleet from supporters of the old States regime, but the admiral refused. De Ruyter accused Tromp in his face of hoping to sabotage his command in the middle of a battle, but his fears proved to be unfounded. Tromp cared for battle honours above all else. Michiel de Ruyter, since February 1673 Lieutenant Admiral General of the confederate Dutch fleet, planned to blockade the main English fleet in the Medway by sinking blockships in its narrowest part, then deal with the remaining English squadrons at his leisure. But the English fleet took to sea in time to prevent this operation, and De Ruyter retreated on 15 May to the Schooneveld, the coastal waters at the mouth of the Schelde River, near the island of Walcheren, to prevent the allies from establishing the naval superiority needed for the transport and landing of a force of 6,000 soldiers of the English Army waiting at Yarmouth. The Schooneveld basin, between two shoals, was so narrow the allies could not take advantage of their numerical superiority. There, De Ruyter was joined by Tromp, adding the squadrons of the admiralties of Amsterdam and the Northern Quarter to that of the Admiralty of de Maze and the Zealandic fleet. De Ruyter read a message from the stadtholder to his captains, informing them they were not only the champions of their nation but of the whole of Christendom and that for any cowards, "the least safe place will be the ports of the State for there they shall escape neither the severe hand of Justice nor the curse and hatred of their compatriots", many later being overheard repeating these words to themselves.

Бірінші шайқас

2 маусым 1673 жылы (Жаңа стиль; Англияда сол кезде қолданылған Юлиан күнтізбесі бойынша 23 мамыр), одақтастар жеткілікті күткенін шешіп, голланд флотына жақындады. Принц Руперт кемелер саны бойынша айтарлықтай басымдыққа ие болды (сексен алтыға қарсы алпыс төрт), адам саны (24,295-ке қарсы 14,762) және зеңбіректер (4,826-ға қарсы 3,157) – голланд адмиралдары өз флотын «Кішкентай үміт» деп атады. Голланд флоты әдеттегіден аз болды, себебі Фризия адмиралтействосы көмектесе алмады, өйткені сол провинция мен Гронингенге Мюнстер епископы Бернхард фон Гален шабуыл жасады. Бірақ, кенеттен соққан дауыл шайқастың басталуын болдырмады. 7 маусымда, солтүстік-батыстан жел соғып тұрғанда, Руперт қайтадан әрекеттенді және өзінің қызыл эскадрильясын алдыңғы қатарға, француз эскадрильясын Жан II д’Эстрес басқаруымен орталыққа, ал сэр Эдвард Спрадждің көк эскадрильясын артқа орналастырды. Голланд алдыңғы қатарын Тромп, орталық бөлігін лейтенант-адмирал Арт Янс ван Нес, тікелей Де Рютердің бақылауымен, ал артқы бөлігін лейтенант-адмирал Адриан Банкерт басқарды. Руперт, голланд флоты қысымға ұшырағанда Хеллевоцлуиске шегінеді деп сенген, таңертеңгі сағат 9-да голландтықтардың солтүстіктен шегінуін кесу үшін арнайы эскадрильяны бөліп шығарды. Ол бұл топқа тұрақты эскадрильялардан барлық жеңіл кемелерді шоғырландырды, осылайша олардың сағаларды оңай басып өтуіне мүмкіндік берді. Бірақ, Де Рютер оған құлақ қоймады. Алайда, эскадрилья Руперттің эскадрильясына қосылып, одақтастардың негізгі қатарына келгенде, голландтықтар қозғала бастады, бірақ таңқаларлықтай түрде жау бағытына қарай. Бұл Рупертті голландтықтардың жел бағытын иеленуіне жол бермеу үшін, дұрыс кемелер қатарын құра алмастан, дереу шабуылға түсуге мәжбүр етті. Шабуыл түскі уақытта басталды және тоғыз сағатқа созылды. Де Рютер өзінің жағалау суларының тереңдігін жақсы білуін пайдаланып, флотын жағаға тым жақын алып жүрді, осылайша одақтастардың кемелерінің тоқтаусыз жүруіне қиындық тудырды. Руперт алғаш рет Корнелис Тромптың эскадрильясымен байланысқа түсті. Ол жақта одақтас флотының шамамен жартысы болды. Біршама уақыттан кейін солтүстік-шығысқа қарай баяу жылдамдықпен жүзіп, бассейннің шетіне жетті. Бұл оған Тромпты фрегаттардың көп санымен солтүстіктен қоршауға мүмкіндік берді, сонымен бірге, қолайлы жел бағытын пайдаланып, оған батыстан ауыр ағылшын кемелерімен тікелей шабуыл жасады. Бірақ, фрегат эскадрильясы толыққанды бұзылып, мұндай күрделі маневрді орындай алмады. Руперт тікелей шабуыл жасауды да таңдамады. Ол бұл әрекеті үшін көп сынға ұшырады және өзін қорғап, оның жақындауына жағалар кедергі келтіретінін мәлімдеді. Бұл рас емес еді және Руперт мұны білген. Оның ниеттері қандай болса да, ол оңтүстік-батысқа бұрылды, екі флот бір-бірін қашықтықтан бомбалады, голландтықтардың санының аздығы олардың желдің астында орналасуының арқасында олардың қаруларына жақсы қашықтық беруімен және жау эскадрильясында дұрыс шайқас қатарының болмауымен өтелді. Де Рютер басында Тромпқа жақын еріп келді, бірақ де Грансидің француз флотилиясы Банкертке қарсы Спраджге қосылып, француз қатарында олқылық туғызғанын байқап, ол кенеттен оңтүстік-батысқа бұрылды, бұл Тромпты голланд флотының қалған бөлігінен бөліп тастады. Бұл француз флотын қатты таң қалдырды. Француздық негізгі күші, д’Эстреес, қорқып, керемет маневр деп көрген нәрсеге қуанып, солтүстік-батысқа қарай жел бағытын сақтап баяу қозғалды, бірақ Руперт сияқты бұл позицияны шабуылға қолданбады. Бұл Де Рютердің: «Де Севен Провинсьен әлі де өз жауларының арасында қорқыныш туғыза алады» деген пікірін білдірді. Голланд орталық бөлігі қарсыластың артқы қатарына қарай қарама-қарсы бағытта қозғалды. Спрадж егер Де Рютер бассейннің оңтүстік шетіне жетсе, оның күштері голланд орталық және артқы қатарларының арасында қалады деп түсінді. Ол дереу құрамадан шығып, оңтүстік-батысқа қарай бұрылды, бірақ Оссори мен Кемпторн флотилияларын де Гранси флотилиясымен бірге баяу бұрылыс жасап, сол бағытта қалдырды. Банкерт өзінің эскадрильясын голланд орталық бөлігімен біріктірді, Де Рютердің артында жүзіп, ұқсас, бірақ үлкен бұрылыс жасады. Голланд жоғарғы қолбасшысы керемет жағдайға ие болды: жау флоты төрт ретке келтірілмеген бөлікке бөлінді және ол жел бағытын иеленген сандық басымдықпен шатасқан жаудың артқы қатарына шабуыл жасай алды. Ол кезде ол Тромптың жағдайы туралы ештеңе білмеді және қажетсіз тәуекелге бармай, голланд флотының қалған бөлігімен Тромпқа қосылуға шешім қабылдады, былай деді: «Бірінші нәрселер бірінші. Жауға зиян келтіруден гөрі достарға көмектесу жақсы». Ол Банкерт алдында, екі алдыңғы қатарлардың қарама-қарсы бағытта қозғалысын қарай оңтүстік-шығысқа бұрылды. Оны көріп, Тромп өзінің теңдесіз ерлігімен белгілі Де Рютерге: «Шығарылған әке келді! (Голланд теңізшілері Де Рютерді осы лақап атымен шақыратын) Бізге көмектесуге келеді. Мен де оны тыныс ала алғанша тастамаймын!» деді. Шабуылдың қызығы ескі антагонизмдерді жойды. Голланд алдыңғы қатарының экипажы қарсыластарының күшіне қатты қорқып, Тромп сағаттар бойы голланд орталық бөлігімен сигналмен байланыста екенін көрсетті. Одақтас артқы қатар да солтүстікке қарай қашуға мүмкіндік алды. Голланд негізгі күші Тромпқа жеткенде, ол қайтадан оңтүстік-батысқа бұрылды, оның эскадрильясымен бірге мінсіз, үздіріліссіз шайқас қатарын құрды. Одақтас артқы қатар олардың орталық және алдыңғы қатарларымен де солай жасауға тырысты, бірақ олардың құрамы өте шатас болды. Спрадж, Тромпқа, өзінің жеке жауына жету үшін солтүстікке қарай шалқалап, өзінің флотилиясын д’Эстреес пен Руперттің арасына енгізді. Біріккен голланд флоты одақтас қатарындағы көптеген олқылықтар арқылы қайталап-қайталап өтті және Руперт, өзінің флотындағы өсіп келе жатқан тәртіпсіздіктен алаңдап, түнде шегінуге дайын болды, тек таңғы уақытта, голландтықтар қуып жете қоймағанын көргенде ғана шегінуін тоқтатты. Екі француз кемесі жоғалып кетті (сондай-ақ голланд флотына қарсы тиімсіз пайдаланылған бірнеше француз өрт кемелері), бір голланд кемесі қолға түсті, бірақ қайта тартылып алынды, ал біреуі, «Девентер» (70), келесі күні тоқтаусыз жүргенде батып кетті. Голланд вице-адмиралы Волкхард Шрам (алдыңғы қатардан) және артқы адмирал Дэвид Влуг (артқы қатардан) қаза тапты.

On 2 June 1673 (New Style; 23 May in the Julian calendar then in use in England), the allies, deciding they had waited long enough, approached the Dutch fleet. Prince Rupert had a considerable superiority in ships (eighty six against sixty four), men (24,295 to 14,762) and cannon (4,826 to 3,157) — indeed the Dutch admirals nicknamed their fleet the "Little Hope". The Dutch fleet was smaller than usual because the Admiralty of Frisia was unable to assist, that province and Groningen being attacked by Bernhard von Galen, bishop of Münster. However a sudden storm prevented a battle. On 7 June, the wind blowing from the northwest, Rupert tried again and arranged his own squadron of the Red in the van, the French squadron of the White commanded by Jean II d'Estrées in the centre, and Sir Edward Spragge's squadron of the Blue in the rear. The Dutch van was commanded by Tromp, the centre by Lieutenant Admiral Aert Jansse van Nes under direct supervision of De Ruyter himself and the rear by Lieutenant Admiral Adriaen Banckert. Rupert, convinced that the smaller Dutch fleet would withdraw to Hellevoetsluis when pressed, detached a special squadron at nine in the morning to cut off the retreating Dutch from the north. In this taskforce he concentrated all lighter ships from the regular squadrons so that it would be able to manoeuvre more easily over the shoals. However, De Ruyter did not budge. When however the squadron at last returned to the main allied line, joining Rupert's squadron, the Dutch started to move, but surprisingly in the direction of the enemy. This forced Rupert to attack immediately to prevent the Dutch from gaining the weather gauge, before he could form a proper keel line. The battle began at noon and lasted for nine hours. Using his superior knowledge of the shallow waters, De Ruyter was able to manoeuvre his fleet so close to the shoals that the allies found it difficult to engage without grounding. Rupert first made contact with the squadron of Cornelis Tromp. He had now about half of the allied fleet with him. Sailing slowly to the northeast after some time he reached the edge of the basin. This gave him the opportunity to surround Tromp from the north with the mass of frigates while simultaneously using his favourable windward position to attack him directly from the west with the heavy English ships. The frigate squadron was now in complete disarray however and could not execute such a complicated manoeuvre. Nor did Rupert choose the direct attack. He was much criticised for this afterwards and defended himself by claiming his approach would have been blocked by shoals. This was simply not true and Rupert knew it. Whatever his motives he turned to the southwest, both fleets bombarding each other from a distance, the Dutch inferiority in numbers compensated by the fact that their leeward position gave their guns a better range and the lack of a proper battle line in the enemy squadron. De Ruyter had at first closely followed Tromp; but becoming aware the French flotilla of de Grancey had joined Spragge against Banckert, creating a gap in the French line, he suddenly tacked to the southwest, separating Tromp from the rest of the Dutch fleet. This greatly surprised the French fleet. The French main force of d'Estrées, both frightened and delighted by what it saw as a brilliant manoeuvre, disengaged slowly to the northwest to keep the weather gauge, but like Rupert didn't use this position to attack. This caused De Ruyter to comment: "The De Zeven Provinciën can still inspire awe among its enemies". The Dutch centre now moved in opposite tack behind the enemy rear. Spragge understood that if De Ruyter reached the southern edge of the basin his force would be trapped between the Dutch centre and rear. He immediately broke formation to tack to the southwest also, narrowly escaping to the west with his flotilla, but leaving the flotillas of Ossorey and Kempthorne behind with that of de Grancey in a slower turn in the same direction. Banckert now united his squadron with the Dutch centre by making a similar but larger turn, sailing behind De Ruyter. The Dutch supreme commander had thus gained an excellent position: the enemy fleet was now divided in four uncoordinated parts and he could attack the confused enemy rear with a numerical superiority having the weather gauge. At that moment he had no knowledge of Tromp's situation however and typically decided not to take any unnecessary risks but to join Tromp with the remainder of the Dutch fleet instead, saying: "First things first; it's better to help friends than to harm enemies". He tacked to the northeast, Banckert now in front, towards both vanguards moving in the opposite direction. Seeing him approach Tromp yelled to his men: "There's Granddad! (the Dutch sailors used this term of endearment for De Ruyter) He's coming to help us. I in return shall never abandon him, as long as I can breathe!" The heat of battle transcended the old animosities. As the Dutch crews of the van had become rather nervous by the size of their opposing force, Tromp had for hours pretended to be in signal contact with the Dutch centre. The allied rear could now escape to the west also. When the Dutch main force reached Tromp it again tacked to the southwest forming a perfect continuous line of battle with his squadron. The allied rear tried to do likewise with their centre and van, but its formations remained very confused. Spragge, having moved far to the north to reach Tromp, his personal enemy, now inserted his flotilla between d'Estrées and Rupert. The combined Dutch fleet then broke repeatedly through the many gaps in the allied line and Rupert, worried by the mounting disorder in his fleet, was happy to disengage at nightfall, only halting his retreat at first light, when it became clear the Dutch were not pursuing. Two French ships were lost (as well as several French fireships expended ineffectually against the Dutch fleet), one Dutch ship was captured and then recaptured, and one, Deventer (70), sank after grounding the next day. Dutch Vice Admiral Volckhard Schram (of the van) and Rear Admiral David Vlugh (of the rearguard) were killed.

Салдары

Де Руйтер шеберлікпен екі рет өзінен басым күшті флотқа қарсы шайқасып, қарсыластарына орасан зор зиян келтірді, олар блокаданы көтеріп, қайта шегінуге мәжбүр болды, сондай-ақ одақтастар күткен шешуші шайқастан сақтануға ұмтылды. Жаңадан жабдықталғаннан және үлкен қиындықтармен біршама жақсы қарым-қатынас орнатқаннан кейін, одақтастар Де Руйтерді Схоневельдтен шығарып, оны шайқасқа шақыру ниетімен Тексел жағалауында теңіз саяхатына шықты. Бірақ нәтижесінде болған Тексел шайқасы голландиялықтардың жеңісімен аяқталды, және Англия қымбат әрі нәтижесіз соғыстан бас тартуға мәжбүр болды.